Llen Gwerin Sir Gaernarfon/Argoelion

Llen Gwerin Sir Gaernarfon

gan John Jones (Myrddin Fardd)

PENNOD V.
ARGOELION.

Argoel yw arwydd, rhagarwydd, rhagddangosiad o dda neu ddrwg. Yr oedd llawer o'r hen bobl, o herwydd amldra cyfyngdra eu gwybodaeth, yn byw mewn braw gwastadol, gan gymmaint o arwyddion drwg oedd yn ymgynnyg iddynt, naill ai oddiwrth anifail, aderyn, neu freuddwyd; ac y mae rhyw wmbredd o'r mân argoelion hyn eto heb eu dileu oddiar gof y werin, y rhai nas gellir, mewn rhyw ystyr, eu rhestru o dan yr enw dewiniaeth, eto y maent yn dwyn perthynas agos â dewiniaeth—dull o ddewiniaeth oedd gwneuthur pob math o goel—dodwn liaws o honynt i lawr yma, gan ddechreu gyda

LLEN Y MILOD

neu anifeiliaid. Rhoddai yr hen bobl lawer o goel ar ryw anifeiliaid, megis fod yn ofynol pan welid ceffyl gwyn, wneyd gris croes ar gefn yr esgid, er mwyn cael ffawd dda, hyd nes y gwelid ceffyl gwyn arall; ond os edrychid ar y ceffyl ar ol croesi, elai y swyn i golli. Yr oedd gweled ceffyl teneu yn argoel hynod ddrwg, ond gweled ceffyl Nid tew, os heb fod o liw du, oedd argoel dda. oedd neb, gynt, mor ffol a phrynu ceffyl, unrhyw amser, heb reol bendant i hyny, a dyma hi:

"Un troed gwyn y ceffyl pryn,
Dau droed gwyn y ceffyl pryn;
Tri throed gwyn, yn graff edrych arno.
A phedwar troed gwyn, dos ymaith hebddo."

Barnai rhai mai llun cyfrwy Balaam yw y llinell dywyll ar war yr asyn, ereill mai llun croes Crist; ac nid oedd mo'r amheuaeth lleiaf, gan neb, nad hawdd gweled y gwynt ond yfed llaeth mules. Edrychwch, edrychwch, mam, dacw oen bach y cynta' welais 'leni," meddai bachgenyn. "Na edrycha'i ddim, nes cael gwybod ffordd mae'i ben," ebai'r fam. "Mae'i ben at draw a'i gynffon at yma," ebai'r bachgen. "Dyna hi!".ebai'r fam, buasai yn well i tithau beidio gweled ei gynffon y tro cyntaf. Mae'n ffodus i wel'd ei ben gyntaf, ond anffawd sydd o wel'd ei gynffon gyntaf." Mae mwy o ddal ar bethau fel yna nag mae neb yn feddwl. Os pen yr oen neu ben yr ebol bach cyntaf a welwch fydd tuag atoch, cewch ben a gwyneb y byd atoch ar hyd y flwyddyn; ond os eu cynffonau welwch gyntaf, try'r byd ei gefn arnoch, a byddwch yn aflwyddiannus. Dywedai fferm-wraig yn Lleyn iddi weled cynffon oen yn gyntaf un flwyddyn, a blwyddyn anffodus fu iddi. Aeth dau nythaid o wyau i gloncian dan yr un iar; bu farw caseg ac ebol iddi y flwyddyn hono; ni chawsai ond chwe' llo yn lle deg, a'r flwyddyn hono hefyd y ganwyd Huw, ei mab, a bachgen drwg oedd hwnw; a phe buasai hi wedi gweled pen yr oen yn gyntaf, buasai yn debyg o fod wedi troi yn fachgen da.

"Gwel'd oen du,
Dim lwc i mi."

Nid oedd, chwaith, i'r sawl a dorai fara ceirch â chyllell ffawd ar ei ddefaid—byddent farw bob un. Credid mai ffordd sicr i beri i fuwch ddyfod â llo yn ngoleuni dydd, ac nid yn y nos, oedd gorphen ei hesbio ddydd Sul; hefyd, ar ol i fuwch ddyfod a llo, arferol oedd i'w pherchenog roddi cyfran o arian fel offrwm yn y "cyff "—coffr o fewn i eglwys y plwyf, am y tybid, os na wnelid hyny, na cheid unrhyw fudd oddiwrth y fuwch. Ar ddiwedd y flwyddyn cyfrenid yr offrwm hwnw rhwng tlodion y plwyf. Credid, os rhwymid gwartheg y tro cyntaf a'u cefnau yn wlybion, y byddent cyn Calanmai yn methu codi eu hunain; hefyd, os rhoddid i fyny odro buwch ar nos Sadwrn y byddai yn sicr o fwrw ei llo liw dydd; os cuddid bustl buwch yn y cwr dwyreiniol i dŷ, na anturiai lleidr i'w dori; mai amgylchiad yn myned o flaen rhyw groesni, oedd i fuwch fwrw dau lo ar y tro; ac mor wir a hyny, os torai buwch i ardd, y byddai angau yn y tŷ cyssylltiol â'r ardd o fewn y chwe' mis. Gwr mewn oedran, ac mewn ardal freintiog (gwehydd wrth ei gelfyddyd) a wrthodai fyned a'r wlanen allan i'w sychu, oherwydd y dull a welsai ar aderyn bach! Ond un o'i gymmydogion, yr hwn oedd o'r un gelfyddyd ag yntau, a anturiodd fyned a'i wlanen allan; yntau dan ofni a chrynu a'i dilynodd. Sychodd y gwlaneni yn dda; ond ni buasai y gwr yn gwneuthur dim yr holl ddiwrnod hwnw oni buasai iddo weled ei gymmydog ar y maes yn gyntaf. Gwr arall, canol oed, ac yn mwynhau moddion gwybodaeth o'i febyd, a gododd yn foreu i fyned i'r farchnad i Gaernarfon; ond yn fuan wedi iddo gychwyn, digwyddodd i ysgyfarnog redeg ar draws y ffordd, ac yntau a'i canfu; ac yn y fan fe syrthiodd i ddigalondid, ac a feddyliodd am droi yn ol; ond fodd bynag, yn mlaen yr aeth yn hynod o ddigalon. Ac wedi diwedd y farchnad, gofynodd cymmydog iddo, pa fodd y marchnataodd efe? O, ebai yntau, mi a wyddwn yn dda mai marchnad wael a gawn heddyw er pan welais ysgyfarnog ar y ffordd y boreu. Yr oedd gweled ysgyfarnog yn croesi'r ffordd o flaen rhywun, neu yn dyfod i'w gyfarfod, cyn boreufwyd, yn nhyb yr hen bobl, yn dynodi gelynes; ond yn yr hwyr, brenines a olygai—hyny yw, anffawd yn y bore a ffawd yn yr hwyr. Os gwelai amaethydd dair neu bedair o ysgyfarnogod yn cyd-chware yn mis Mawrth. Gwae iddo! Dewinesau y gymmydogaeth fyddai yn cyd-ymlawenhau dan lun ysgyfarnogod; ac ni allai un milgi eu dal, oddieithr un hylwyr ddu, heb gymmaint ag un blewyn gwyn. Yr oedd pawb yn credu, os byddai i fronwen neu ynte wiwer groesi llwybr o flaen unrhyw berson, y byddai anffawd yn sicr o ddilyn, ac mai gwell troi yn ol—credu na ddeuai llygoden frengig â'i chyfeillion, heb fod arwyddion drwg gyda hi—credu y rhagarwyddai llawer o lygod dymmor cyfyng a gwasgedig iawn, ac nad oedd iddynt i'w ddisgwyl ond aflwyddiant os byddai arogl llygod yn agos atynt—credu, os cnoai llygoden ddillad rhywun, y byddai i ryw aflwydd ddilyn o'r achos; ac fod gwichiad llygoden y tu ol i wely person fyddai yn glaf, yn rhoi rhybudd o farwolaeth; felly hefyd yr oedd ci yn crafu'r aelwyd, y llawr, neu y pared mewn modd anarferol, ac yn udo nas gwyddai neb am beth; ond os dilynid rhywun gan gi dieithr, yr oedd yn argoel dda, yn gystal ag fod blewyn wrth drwyn ci, neu iddo droi o amgylch dair gwaith, yn rhagarwyddo y dylech lanhau eich tŷ, am fod rhywun dieithr yn sicr o fod ar ddyfod i dalu ymweliad â chwi—felly hefyd ddyfodiad i lawr bryf copyn. Yr oedd agos i bawb yn credu mai drwg gadael i gathod gysgu gyda chwi, am eu bod yn tynu ymaith eich gwaed—mai anffodus gadael iddynt farw mewn tŷ—nad yw y rhai a chwareuant lawer gyda hwy byth yn mwynhau iechyd da—fod eu blew yn annhreuliadwy, ac y byddwch farw os llynewch un blewyn yn credu na byddai i gath aros yn yr un tŷ a chorff marw—fod canwyllau llygaid cath yn lleihau ac yn mwyhau gyda threiad a llanwad y môr—mai argoel ffodus fyddai dyfodiad cath fach i dŷ, ac os byddai i gath olchi ei gwyneb y deuai rhywun dieithr i dŷ—na ddylid boddi cath ddu a seren wen dan ei gen. Dyfodiad magïod y pentan (crickets) i dai, oedd arwydd o lwyddiant; ond os ymadawent, yr oedd hyny yn arwydd o aflwyddiant trychinebus, naill ai yn angeuol neu yn rhywbeth arall. Os lleddid un o honynt, byddai y lleill yn sicr o ddial y cam drwy fwyta dillad y noson hono; ac os taflid un o honynt i'r tân, efe a losgai fel rhyw greadur arall; ond os caffai fyned drwy y tân ei hunan, heb i neb ei orfodi, ni losgai ac ni effeithiai y tân arno. Os cedwid tân yn oleu am saith mlynedd heb ddiffodd gymmaint ag unwaith, fe fagai ynddo bryf y tân, sef y salamander, yr hwn allai fyw yn y tân, yr un wedd a'r pysgodyn yn y dwfr, neu yr aderyn yn yr awyr. Gweled malwoden ddu am y tro cyntaf o'r tymhor, ar dir glas ystwyth, neu yn cyd-fyned â chwi, a ddynodai, mor sicr a hyny, y byddai y flwyddyn felly hefyd; ond os i'r gwrthwyneb y byddai, felly hefyd y flwyddyn hono. Gweled malwoden ddu â'i phedwar corn allan, oedd argoel o ffafr werthfawr i ddyfod i'r person hwnw bore dranoeth; ond y falwoden wen, bob amser a ystyrid y bwysicaf, am y byddai yn dwyn yn ei chol gyfrinachau tesni i'r merched ieuainc, canys

"Byddent hwy yn myned allan
I'r murddunod nos wyl Ifan,
Draw i chwilio am falwoden
Wen, i'w rhoddi dan y bowlen;
Boreu wed'yn bydd y merched
Yno'n darllen coel eu tynged:
Llunio gair o lwybr y falwen,
Os bydd O gwna hyny Owen,
Os yn M gwna hyny Morgan,
I bob amser a wna Ifan!
Felly derllyn y morwynion
Hynt serchiadol eu cariadon.
Ond os erys y falwoden
Yn yr unman dan y bowlen,
Argoel ddrwg yw hyny'n wastad
Argoel o farwolaeth cariad;
Neu ryw awgrym na ddaw undyn
Ar eu cyfyl am y flwyddyn;
Ac os drwg yw'r argoel gyntaf,
Gwaeth o'r hanner ydyw'r olaf."

Pan y digwyddai i wraig fod yn mhell oddiwrth ei phlentyn, ac i'w bronau orlenwi nes myned yn boenus iddi, ac iddi hithau eu godro i'r llawr, er mwyn eu hesmwytho, yr oedd yn dra pheryglus i neidr ddyfod i'r fan, a chael cyfle i yfed y llaeth, a thrwy hyny fyned yn wiber—dyna oedd gwiber gwerin Cymru. Os irid pabwyren mewn bloneg neidr (er na chynnysgaeddwyd neidr erioed a bloneg) a rhoddi sypyn o frwyn ar lawr yn ei hymyl, elai y sypyn brwyn yn sypyn o nadredd yn y fan. Yr oedd cadw colyn neidr mewn oriawr (watch) yn y llogell yn ddigon o sicrwydd i'r sawl a wnelai hyny y byddai allan o gyrhaedd unrhyw niwed oddiwrth na dewin na dewines. Priodolid i neidr, os yn digwydd, megis mewn amryfusedd, frathu plentyn diniwed, ddyfod a deilen yn ei mant at ddrws y ty, i'r diben o'i dodi ar y man a frethid ganddi, ac nad hir amser y byddai'r plentyn heb fod yn hollol iach. Hefyd, diarebir y byddai plant yn arferol iawn o ymgolli yn araf a llechwrus, oddiwrth eu rhieni ar adegau bwyd, gan fyned i gilfachau teg yn ochrau cloddiau, a'u bwyd gyda hwy, o'r hwn y cyd-fwytaent bob yn ail tamaid â'r nadredd. Heblaw fod plant yn "cael y gair" o fod yn gweinyddu arnynt, cawn fod y dragon-fly yn cael y fath fraint, ac yn rhin hyny, yn cael ei alw yn was neidr. Y mae peth arall neillduol yn nodweddu y neidr, sef os torir hi yn ddarnau, ond peidio niweidio ei phen, a pheidio gwasgaru ei darnau, y bydd iddi, cyn haul y gaerau, yr gyfanu a bod cystal a chynt; ond ysywaeth, er cywreinied ei champau a gwydned ei bywyd, ni raid ond ei tharo unwaith â gwialen gollen, na bydd diwedd arni yn y fan.

LLEN YR ADAR.

Rhoddid llawer o goel ar ymddangosiad adar, canys nid oedd neb union-gred heb gredu yn ddiysgog fod gweled rhifedi anwastad o adar, megis, un, tri, pump, yn hynod anffodiog. Nid elai neb o'r hen bobl i daith yn y byd, os gwelai frân ddu unig yn agos i'w lwybr, oblegyd yr oedd gweled un frân, pan yn cychwyn i daith, yn rhagarwyddo taith anffodus, gwlaw neu dywydd mawr, feallai; ond yr oedd gweled dwy frân yn argoel dda. Gweled brân yn sefyll ar eich llwybr oedd yn dynodi angeu—mewn rhai parthau, arferid dyweyd, y byddai brain yn gadael eu nythod, os yn gyfagos i dŷ ag y byddai marwolaeth wedi cymmeryd lle ynddo, ac na ddychwelent hyd ar ol i'r cynhebrwng fyned drosodd. Byddai rhai o'r hen argoelion hyn hefyd yn cael eu hadrodd mewn math o rigwm, fel yma,

"Brân ddu, braw i mi,
Dwy frân ddu, lwc dda i mi."

"Brân, braw;
Dwy frân, di-fraw;
Tair brân, cariad;
Pedair brân, priodas."

Pan ddigwyddai i fachgen neu eneth ymdroi ar eu neges, ac o'r herwydd ofni cerydd, os gwelent bluen blaen asgell brân ar eu llwybr, ac iddynt ei phlanu yn y ddaear, byddent yn rhydd a diogel oddiwrth gerydd.

PIOD.—Edrychir ar yr adar hyn fel rhai ag sydd a llawer o ddirgelwch yn perthyn iddynt; ac y mae llawer o ofergoeledd yn nglyn â hwynt. Credai pawb, bron, eu bod yn broffwydi, a mawr fyddai y braw os croesai un o honynt lwybr, o ryw gyfeiriad, a dyhuddo llid duwies Ffawd; er gwrthweithio dylanwad drwg yr aderyn, gwneid llun croes â'r troed ar y ffordd y cerddid, a phoerid tros yr ysgwydd dde, gan adrodd dair gwaith,:—

Adar glân yn seithiau,
Adar aflan dau;
Un golomen yn yr wybren
Yw yr un wyf fi yn ddewis."

Wfft iddi! efo'i hysgrech annghywair, hi a barodd i lawer dyn yn dechreu ar ei daith, ddychwelyd yn ol, drwy groesi y llwybr o'i flaen ar ei haden, yr hyn a ystyrid yn un o'r arwyddion gwaethaf, canys y mae rhywbeth fel adswn rheg a melldith yn ei hysgrech; a thybiai llawer fod y cyfryw edn brithlas yn eu rhegi wrth deimlo eiddigedd dros ei nyth a'i gywion. Canfod dwy yn nghyd a ddynodai briodas neu ryw lawenydd; tair, taith lwyddiannus; pedair, newydd da annisgwyliadwy; pump, y byddai i'r sawl a'u gwelai hyderu y caffai fyned i gwmniaeth uchel. Trydar y piod a ragflaenai ymweliad dieithriaid; ond aml ac amrywiol oeddynt y deongliadau a gyssylltid â'r argoelion mewn gwahanol barthau o'n gwlad: eithr nid oedd o'r naill na'r llall o honynt gysgod troedigaeth, heblaw y blaenaf, canlyniadau yr hwn y gellid eu gochelyd, a'u dadgyfareddu drwy roddi tri chwyldro amserol. Mewn rhai manau yr oedd yn arferiad pengrymu i'r aderyn pan welid ef; ond ei ladd a ddygai anffawd arswydus. Gellir dyfalu mai yr achos fod pioden pan wrthi ei hunan yn argoel o ddrygioni, yw, bod piod yn gyffredin yn ehedeg gyda'u gilydd, oddieithr ar ddynesiad dryghin, pryd y gorfydd ar un aros yn y nyth i achlesu y rhai ieuaingc, tra byddo y llall yn crwydro am ymborth. Am yr un rheswm hefyd y mae pioden ar ei phen ei hun yn goel anffodus i bysgotwyr, tra y mae dwy yn rhagddangos hin ffafriol. Dywedir mai yr achos o'r atgasrwydd at yr aderyn hwn yw yr hen draddodiad mai efe oedd yr unig un o'r ehediaid a wrthododd fyned i'r arch, ac iddo eistedd ar ben yr arch i glegar uwch ben y byd oedd yn cael ei foddi, a byth ar ol hyny ystyrir ef yn aderyn anffodus, anufudd, beiddgar, ffals, ac ysbeilgar.

Y CEILIOG.—Aderyn hynod gyfarwydd yn helyntion ein gwlad oedd y ceiliog, ei grechwen soniarus ef yn y plygain fyddai yn ddigon o awgrym i bob bwgan a drychiolaeth ffoi i wlad yr hud lonydd, cyn i oleuni dydd eu dangos, a'u dwyn i warth, gan y byddai ysbryd, fel y gwyr pawb, yn cael braw neillduol wrth glywed ceiliog yn canu—gymmaint fel y diflanai yn y fan, pe ar hanner agor ei enau i ddyweyd rhywbeth. Gwr go ddrwg oedd efe, os na fyddai yn gwybod ei wers yn dda, ni feiddiai ganu pryd y mynai; yr amser anmhriodol iddo ganu ydoedd o wyth, neu cyn hyny, i ddeuddeg; os canai y pryd hyny, byddai ei ben mewn perygl o gael ei dori—a phaham? Am ei fod yn anturio dywedyd y byddai aflwyddiant i'r teulu, mewn amgylchiadau bydol, iechyd, ac hyd y nod farwolaeth; crynai ei berchenog rhag ofn mai galw arno ef neu un o'i deulu i fod yn barod yn wyneb angeu y byddai, yn fwy diamheuol felly os byddai ei ben at y tŷ, ac o'r goel-dyb hono y tarddodd y ddiareb, "Ni bydd moesawg merch a glywo geiliog ei thad." Cafodd llawer hen broffwyd ei lofruddio o'r achos, drwy i aml wraig ddyweyd wrth ei gwr, "Os na laddwch yr hen geiliog y felldith yna, byddwn farw bob un!" yr hyn yn ddiau oedd yn dirymu y broffwydoliaeth.

Ow geiliog bach! dychrynaist lawer teulu ath gân anmhrydlawn! anhawdd oedd i neb dy roesawu oni chenit yn amserol, a hyny o un o'r gloch i doriad y wawr. Ond yn wir, o ran a greda unrhyw deulu, yn yr oes hon, ynot ti na dim arall, gelli ganu pryd y mynot, ond iti beidio canu ar eu bwrdd wedi'th ferwi yn eu crochan. Yr oedd clywed iar yn canu yn debyg i geiliog yn rhagfynegydd tra dinystriol hefyd; ac yr oedd lliw y ceiliog, yn ogystal a lliw cath, o gryn bwys; a phrin y gwyddai neb pa un waethaf o honynt; a'r cynghor yn eu cylch fyddai,

Ceiliog gwyn na chath ddu,
Na chadw rhai'n yn nghylch dy dŷ."

Priodola "Y Cennad oddiwrth y ser, neu Almanac am y flwyddyn 1709," i'r ceiliog yr aml rinweddau hyn:

"Y Ceiliog sydd Organ y nos, a Rhingyll y dydd, a Bardd y tywyllwch, tarfwr yr ysbrydion drwg, a gwahoddwr yr ysbrydion da, ac arwydd o oleuni yn dyfod, a'r tywyllwch yn cilio, meddyg y cleifion, gobaith y carcharorion, cyfarwyddyd y cyfeiliorn, rhybuddiwr gwasanaethwyr Duw, yr hwsmyn a'r traefaelwyr, ceryddwr y cysgaduriaid, arwydd gostwng y tymestloedd a'r gwyntoedd, a gerwindeb y moroedd, ac arwydd yw ei ganiad o flaen ysbryd da a drwg, a chyn y cano fe a'i adenydd a gur ei ystlysau dairgwaith yn enw'r drindod i ddihuno ei galon ac a ddyrchefiff ei ben tua'r Nefoedd, yn arwydd ei fod yn erchi gras gan yr hwn y mae gras ganddo, ac yn gwasanaethu yn lle rhybydd i'r byd, a phan ddisgyno i'r llawr a gweled ei luniaeth fe a gân, i ddiolch i Dduw, ac a eilw ei gymmar a'i gyd-etifeddion ynghyd i ddangos eu lluniaeth iddynt cyn i dreulio ef ddim ei hunan, yn arwydd gras a chywirdeb i Dduw."

Y GOG A'I GWAS.—Un o'r adar hynotaf ag sydd arferol o ymddangos yn y wlad hon yw y gog. Y mae yn aderyn hynod ar gyfrif ei lais, neu ei dôn unffurf. Nid yw yr aderyn hwn byth yn gwneyd nyth iddo ei hun, eithr dodwya yn unrhyw nyth a gaffo yn gyfleus ar y pry-llwydyn y berth, brith y fuches, y frongoch, &c., ac fel rheol un wy a esyd yn yr un nyth, a gwna hyny â'i bawenau neu â'i big. Bernir mai llwyd y gwrych (hedge-sparrow) ydyw yr aderyn arferol o weinyddu fel mammaeth i hiliogaeth y gog. Os digwydd i wyau y gog ddeori yr un pryd ag eiddo y fammaeth, dywedir fod teulu yr olaf yn cael eu gwthio allan dros ymyl y nyth, tra eiddo y blaenaf yn wrthddrychau y gofal a'r tynerwch mwyaf. Am dymmor ar ol ei ymweliad, bydd yn myned oddiamgylch heb yr un gwas yn ei ddilyn; yna, yn mlaen tua dechreu Mehefin, &c., eheda o amgylch o goeden i goeden, ac o lwyn i lwyn, gyda'r aderyn bach llwyd yn ei ganlyn yn barhaus. Tybia rhai fod yr aderyn hynod hwn, ar ol gorphen canu yma, yn ymadael gan fyned i hinsawdd cynhesach; tybia eraill nad yw un amser yn ymadael â'n gwlad, ond ei fod, yn gystal â'r wennol, yn un o'r "saith gysgadur," ac yn ymguddio yn ngheudod hen goedydd, &c. Gelwir amryw lysiau wrth enw'r gog, megys blodau'r gog, pidyn y gog. Gelwir hefyd y poeri a geir ar rai llysiau yn "boer y gog" ceir yn wastad yn y poeryn hwn fath o bryfyn bychan. Oddiwrth y gog hefyd y daw yr enw cwcwallt am ddyn, ag y byddo ei wraig yn anffyddlawn iddo, a'i fod felly yn cael ei drin fel y trinir adar ereill gan y gog, drwy osod wy yn eu nyth i gael ei ddeori ganddynt. Credid mai anffodus ei chlywed yn canu, am y waith gyntaf yn y tymmor, os yn sefyll ar dir meddal ar y pryd: eithr os ar dir glas porfaog y bydder, arwydda hyny lawnder a chysur drwy gydol y flwyddyn. Ystyrid hefyd yn anffodus ei chlywed, am y waith gyntaf heb arian yn y llogell, gan y credid mai felly y byddai dyn neu ddynes ar hyd y flwyddyn —ymddibynai llwydd neu aflwydd ar y digwyddiad dros ysbaid blwyddyn. Os byddai arian yn y llogell, gwell, yr ystyrid, rhoddi tro arnynt. Nid dymunol chwaith ei chlywed y waith gyntaf pan fyddo dyn yn gorwedd ar ei wely; canys, nid oes i'w ddisgwyl ond afiechyd, os nad marwolaeth o hyny i ddiwedd y flwyddyn.

COLOMENOD, fel yn ddiau y dylasent fod, oeddynt adar ag na chyfrifid ond anffodion yn eu dilyn. Byddai llawer o wragedd da yn dinystrio hyd y nod plu yr adar hyn, ac ni fynent eu rhoddi mewn gwely na gobenydd, oblegyd ni allai neb farw ar wely o blu colomen, neu unrhyw helwriaeth. Yr oedd hon yn hen grediniaeth ledaenol iawn, ac yn cael ei chadarnhau trwy brofion tebyg i hyn Edrychwch Dafydd, druan, mor galed yr oedd hi arno yn marw; druan o'i enaid tlawd, ni fedrai ddim marw mewn ffordd yn y byd hyd nes y deallodd cymmydog iddo beth oedd yr achos." "Dafydd," ebai wrtho, "yr ydych yn gorwedd ar blu colomen yn sicr i chwi;" ac felly yr oedd: a chymmerwyd ef allan o'r gwely, ac fe'i dodwyd ar lawr, a bu farw yn fuan wed'yn. Ymddengys mai y peth olaf y mae dyn am ei fwyta ydyw colomen. Pan y gofynir i rywun am ychydig o gig colomen i ddyn sal, dyma a ad-ofynir: Ah, druan o hono, ydi o wedi myn'd mor bell a hyny? Colomen, yn gyffredin, ydyw y peth olaf fydd arnynt eisiau. Yr wyf wedi rhoi amryw i'r un pwrpas cyn hyn." Os gwelid colomen yn eistedd ar goeden, neu yn dod i mewn i dŷ, neu o fod yn wyllt yn ddof, argoel o farwolaeth yn y lle, ydoedd hyny.

ROBIN GOCH, Y WENNOL, Y PINC, A'R DRYW.—Yr oedd yn gred gan fechgyn, a chan lawer o bobl, fod tynu nythod yr adar hyn yn dwyn anffodion o gryn bwys i'r rhai a'u tynent; ac yr oedd gwragedd yn credu fod presenoldeb eu hwyau yn eu tai yn dylanwadu er niwed i ddiogelwch eu llestri. Yn ol yr hen chwedl, pan oedd ein Iachawdwr yn hoeledig ar y groes, ac ing y goron ddrain yn gwasgu ar ei aeliau, daeth Robin Goch, a cheisiodd dynu un o'r drain ymaith, ac wrth wneuthur hyny clwyfodd ei fron ei hun, yr hon hyd yma oedd wedi bod yn llwyd. O goffadwriaeth am dosturi yr aderyn bach, mae ei olafiaid byth ar ol hyny a chanddynt fron goch, fel y byddo i'r weithred yma o gariad sicrhau iddynt amddiffyn oddiar law dynion. Chwedl arall am dano yw ei fod yn cario yn ei big bob dydd ddafn o ddwfr i ddiffodd tân uffern—ei fod wrth wneuthur hyny yn llosgi ei blu, ac mai oddiwrth y cyfryw weithred y cafodd ei enw. Cyfrifir hefyd mai diwedd y rhywogaeth yma ydyw fod y blwydd yn lladd y dwy flwydd. Y mae math o hen ganu yn cofnodi effeithiau yr anffodion a ddilynir o ymyryd ag eiddo yr amryw adar dan sylw, fel hyn:

"Y neb a dyno nyth y wennol,
Ni wel fwyniant yn dragwyddol."

"Y sawl a dyno nyth y binc,
Gaiff ei grogi wrth y linc."

"Y sawl a dyno nyth y dryw,
Ni wel fwyniant yn ei fyw."

"Pwy bynag doro nyth y dryw,
Ni chaiff weled gwyneb Duw."

"Pwy bynag dyno nyth y dryw,
Syrthia arno ddigder Duw."

"Pwy bynag dyno nyth dryw wen,
Ni wel byth mo'r nefoedd wen."

Ni fydd dryw heb ei lyw.
Rhaid i'r dryw gael ei lyw.

"Nerth dryw ei chelfyddyd."

"Nid sionc ond dryw."

Tebygol fod yr hen ddywediad "Ni fydd dryw heb ei lyw," &c., yn cyfeirio at was y dryw—yr yswidw, a gyfenwir sywidw, penloyn, pela bach, glas pared, llygoden y dryw, &c. Wrth ystyried fod y dryw arferol a dodwy nifer mor liosog o wyau, a'r rhai hyny yn deori mor hynod o ddifeth, bydd llawer yn methu dyfalu sut y mae cyn lleied o'r rhywogaeth yma o adar i'w gweled. Dywed rhigwm o hen ganu fel hyn am ei gywion:—

"Y dryw bach dri ar ddeg,
Rheini'n dirion ac yn deg;
Hen farcutan ddim ond dau
Rheini'n llwydion ac yn llau."

GWENYN.—Gan eu bod wedi eu cynnysgaethu â moddion naturiol i ehedeg, megis adar, dodwn hwy i fewn yn y dosbarth hwn, a llawer math o ffodion yn gystal ag o anffodion oedd gyssylltiedig â hwy; megis na byddai i wenyn wedi eu lladrata gynnyrchu mêl, ond byddai iddynt waelu a marw. Mewn rhai manau, credid nad dyladwy eu prynu âg arian, ac mai y peth goreu i'w roddi am danynt fuasai sachaid o wenith. Nid cyfnawsaidd chwaith â'u natur un amser, ydoedd llwyddiant, os byddai cwerylon yn cymeryd lle yn mysg y teulu—eu perchenog; a phan yr elai cynhebrwng heibio i dŷ y byddai gwenyn yn perthyn iddo, mai angenrheidiol, er lles y gwenyn, fyddai codi y cwch ychydig o fodfeddi oddiar y fainc. Pan y byddai un o'r teulu farw, credid y byddai y gwenyn farw hefyd o ofid, oni hysbysid hwy o'r amgylchiad. Yn ngwyneb hyn, elai perthynas at y cwch, a phlygai uwch ei ben, a dywedai wrth y gwenyn mewn llais isel beth oedd wedi cymeryd lle; felly, yn ymddwyn at y creaduriaid bychain fel pe byddent yn meddu deall dynol, ac yn teilyngu yr un parch ag a ddangosid gan aelod o deulu at yr aelodau ereill. Dyfodiad gwenyn dieithr yn eiddo i deulu, a ddynodai lwyddiant; eithr marw neu fynediad ymaith wenyn, wrth reswm, a ddynodai aflwyddiant. Arferai llawer godi yn y plygain foreu Nadolig i glywed y gwenyn yn canu eu mawl am enedigaeth ein Iachawdwr, yr hyn na esgeulusid y bore hwn, gan wenyn yr hen amseroedd, ond tebygol fod gwenyn yr oes ffug-sancteiddiol hon, fel ei chrefyddwyr, yn llawer mwy difater yn nghylch y bore bythgofiadwy hwn. Yn ol cred ac athrawiaeth yr hen bobl yr oedd yn ofynol lladd y wenynen feirch gyntaf a welid yn y tymmor am y credent y byddai iddynt, drwy hyny, gadw eu hunain yn ddiogel rhag gelynion ar hyd y flwyddyn.

Y GIGFRAN, PENMELYN YR EITHIN A BRITH Y FUCHES.—Aderyn hynod o annymunol yr ystyrid y gigfran grawelyd, a drwg i gyd a wnelai; ac ni chaffai ehedeg dros dyddyn neb o'i fodd, am na wnelai hyny

"Heb ddrwg andwyol, trwm yn bod,
I ŷch yr hwsmon yn mhob nôd."

Y mae "Penmelyn yr Eithin" yn cael y gair" o aberthu ei rai bach i borthi nadredd, a Brith y Fuches " a gyfenwir hefyd "Brith yr Oged" yn "cael y gair" o fod goruwch gallu neb i'w ladd â chareg; eithr os digwydd i rywun allu ei ladd drwy ryw ddyfais arall, gwae iddo, oblegid

"Y neb a laddo Frith y Fuches,
Gaiff fyn'd ar lechan lâs i uffern."

Pa mor frwnt a chreulawn bynag yr ystyrid y cidyll coch, yr oedd ei weled yn annelu ar ei ysglyfaeth yn argoel dda iawn; ond os ehedai unrhyw aderyn rhagddo, am ei fywyd, neu ynte unrhyw aderyn o hono ei hun, i mewn i ystafell ac allan drwy ffenestr agored, yr oedd hyny yn argoel o farwolaeth yn mysg preswylwyr y ty.

LLEN Y DYDDIAU.

Gwyr pawb, os na bydd yn annghredadyn, fod gwahaniaeth mawr rhwng y naill ddiwrnod a'r llall; fod un dydd yn ffodus a'r llall yn anffodus, fel y ma llwyddiant neu aflwyddiant unrhyw orchwvl yn ymddibynu ar y diwrnod y dechreuir. Yr oedd yr hen bobl yn barnu fod dyddiau croesion i drafeilio—dyddiau croesion i brynu a gwerthu—i gymmeryd tir, i gyflogi neu dderbyn cyflog, neu briodi neu brynu anifail, neu sylfaenu ty, neu ddechreu gwaith ynddynt, o ran mai dyddiau ofnadwy oeddynt. Nid oeddynt yn foddlawn i dalu arian ar ddydd Llun, onide byddai raid iddynt dalu bob dydd o'r wythnos. Y mae, fel y gwyddom, lawer teulu annedwydd yn ein gwlad, a hyny, yn ol cred yr hen bobl, oherwydd priodi ar ddiwrnod anffodus. Gwell fuasai ganddynt weled eu perthynasau ar elor na'u gweled yn priodi ar ddydd Iau na dydd Gwener. Pan y byddai i'r fath beth a hyny gymmeryd lle, gwelid yr hen fenywod yn ysgwyd eu penau ac yn darogan pob aflwydd i'r par ieuanc; ac elent mor bell a thosturio wrth y plant a fyddent mor anffodus a chael eu geni ar y dyddiau hyny. Ni feddyliai neb o honynt am hyd yn nod tori ewinedd ar ddydd Gwener, am ei fod yn ddydd mor aflwyddiannus i gyflawni gorchwylion neillduol. Ni fynai gweinidogion er dim fyned i'w lleoedd ar ddydd Sadwrn, oblegyd y gwirid yr hen ddywediad,—"Yr hwn elo i'w le ddydd Sadwrn ddaw adref yn sydyn." Yr oeddynt mor ofalus fel na roddent na gwydd nac iar na hwyaden i eistedd hyd nes cael dydd ac arwydd ffodus, a byddai y cywion agos mor aml a'r wyau. Nid da oedd ganddynt weled gwraig yn golchi ar ddydd Iau, ond barnent mai gwell ei gweled yn gwneyd hyny nag yn peidio o gwbl. Slut fyddai yn golchi ar ddydd Gwener, a gwraig wrth ei hangen ar ddydd Sadwrn, fel y dengys y rheol fanwl a ganlyn:

"Tynged flin yw golchi ddydd Llun.
Mawrth sydd hefyd ddiwrnod dioglyd.
Nid mor syber yw golchi ddydd Mercher.
Gwell ymroi golchi ddydd Iau.
Slut i'r hanner sy'n golchi ddydd Gwener.
A slwt i'r asgwrn sy'n golchi ddydd Sadwrn."

Yn ol yr hen goelion, coleddid amryw dybiau yn nghylch dyddiau peryglus neu aflwyddiannus, a phwy bynag a syrthiai mewn dolur ar un o'r dyddiau hyny a fyddai yn debyg o farw o'r dolur hwnw, neu ar bwy bynag y gollyngid gwaed ar un o'r dyddiau hyny, byddai perygl am ei fywyd cyn pen tair wythnos ar ol hyny; a phwy bynag a gychwynai i daith bell ar un o'r dyddiau hyny, fyddai mewn perygl am ei fywyd cyn y dychwelai yn ol; a phwy bynag a ddechreuai orchwyl pwysig ar un o'r dyddiau hyny, odid y delai y gorchwyl hwnw i ddiben da; a'r plentyn a enid ar un o'r dyddiau hyny fyddai mewn perygl o farwolaeth ddisyfyd. Yr oedd dyddiau ereill, mae'n wir, yn cael eu cyfrif yn llwyddiannus i ddechreu achosion pwysfawr, y rhai a hylwyr gredid ac a drosglwyddid fel chwedlau aelwyd o oes i oes, ond yn rhy faith i'w cyfleu yma, gan hyny awn yn mlaen. at y pethau canlynol, y rhai yn mhlith mil a mwy o bethau ereill, a ystyrid yn argoelion da a drwg. Hynod o amrywiol a lliosog oeddynt yr arwyddion yn nghylch helyntion carwriaethol, a phob arwydd, wrth reswm, yn gywir i'r dim.

Fel y mae yn hysbys i bob dyn ystyrbwyll, ni feddyliai neb o drigolion yr hen amser am wneyd dim ond wrth reol a threfn—pan yn ymwneyd â'r Beibl, gofalent hwy, bawb o honynt, am wneyd wrth yr un reol—nid pob un ei ffordd ei hun, fel ag yn yr oes oleu hon, fel ei gelwir, eithr pawb yn gofalu am gadw y cynghorion i'r llythyren. Dodwn yma ychydig ddyfyniadau allan o hen ysgriflyfr carpiog o'r enw Y Gwir Lyfr Tesni, wnaeth saith o wyr Doethion, yn wir yn ol y XII. arwydd a'r VII. Blaned yn y flwyddyn 1728," fel hyn:

"Gadewch i wr ifanc, morwyn, neu wraig weddw, farcio pan welont hwy gyntaf y lleuad newydd ddywedyd yn y munyd hwnw yn ddirgel rhyngddynt a hwy eu hunain y geiriau hyn: Henffych well i'r lleuad, henffych well i ti, dymunaf arnat, leuad, ddywedyd i mi y nos hon pwy fydd fy mhur gariad. Ar ol dywedyd y geiriau hyn, aed cyn gynted ag y caiff gyfleusdra i'w wely, ac yn ei gwsg cyntaf, efe a freuddwydia am y sawl a brioda, ac os na bydd iddo briodi efe a wel ei arch yn ei freuddwyd. Profedig yw."

"Gadewch i ddwy neu dair, neu chwaneg o langcesi, ond iddynt gadw yn ddistaw, wneuthur teisen heb na surdoes na halen, ac ar ol ei phrofi, heb gymmaint a dyweyd gair, fyned i'w gwelyau yn dawel, a phob llangces a freuddwydia y nos hono am ei chariad os bydd gwr ar ei rhan, onide ei harch a ymddengys iddi. Hyn a brofwyd ac a gafwyd yn wir."

"Gadewch i forwyn, un heb briodi, gymmeryd chwarter owns o yarrow, a'i wnio mewn darn o wlanen, a'i roddi dan ei gobenydd wrth fyned i'w gwely, gan ddyweyd y geiriau hyn:—Tydi lysieuyn o bren venus a'th enw yarrow, yr wyf fi'n dymuno arnat ddyweyd imi pwy fydd fy nghariad, a hi a freuddwydia am ei chariad y nos hono."

"Dwy neu dair o ferched ifaingc, neu'r faint a fynoch, a fo heb briodi, eistedd mewn ystafell ar eu penau eu hunain, heb swper na siarad un gair y naill wrth y llall, ac i bob un osod ei chrys: ar gader o flaen tân, wedi ysgeintio dwfr glân yn gyntaf arno, ac i bob un o honynt daflu blagur o'r pren a elwir True Love i'r tân, gan ddywedyd wrthynt eu hunain:—Tyred, fy nghariad, tyred. A hwy a gant weled eu cariadau yn dyfod yn y moddion cyffredinol, a'u harfau crefftwrol yn eu dwylaw, ac yn troi'r crysau, ac yn diflanu. Ond dylid bod yn sicr am i'r drysau fod wedi eu cloi yn dynn."

Cymmerwch had y cyngau, a haued merch ifangc ef hanner awr cyn codi haul, ddydd Gwener a fyno, gan ei daflu o fesur ychydig, yn nghylch dyrnaid o hono, ar y gwellt glas, gan ddywedyd y geiriau hyn:

Rwy'n hau, rwy'n hau,
Ar ol hyny fy anwylyd,
Tyr'd yma a lladd ef, a lladd ef.

Yna, chwi gewch weled eich cariad yn dyfod â'i bladur yn ei law, ac yn ei ladd ar eich ol, eithr gwyliwch ddychryn; ond ar y gair Trugarha wrthyf, efe a ddiflana."

"Dwy ferch ifaingc eisteddant i fyny mewn ystafell wrth dân, ar eu penau eu hunain, rhwng deuddeg ag un o'r gloch y bore, heb siarad dim â'u gilydd; a hwy a dorant y naill oddiar ben y llall flewyn am bob blwydd o'u hoedran, ac a'u rhoddant mewn llian cri gyda pheth o'r llysieuyn a elwir "

gwir gariad," a llosged pob un ef ar ei phen ei hun, gan ddywedyd yn isel y geiriau hyn: —'Rwy'n offrwm y gwir aberth yma i'r hwn sydd fwyaf gwerthfawr yn fy ngolwg, ac yn erchi iti ddyfod yrwan ag ymddangos o'm blaen. Ac ar y gair fe ymddengys eu cariadau i bob un yn rhodio o amgylch yr ystafell, eithr ni wel y naill gariad y llall."

"Ar nos Galan Gauaf, ond i ddyn fyned o amgylch ty lle byddo cynnulliad o bobl naw gwaith, a maneg yn ei law, gan adrodd y geiriau:

Dyma faneg, b'le mae llaw?' Efe a gwrdd ag ysbryd ei gariad, yr hon a estyn ei llaw mewn ufudd—dod i'w alwad. Y wyneb a wel fydd wyneb ei wraig.".

"Gosodai mab a merch ieuangc allwedd ar yr 16eg a'r 17eg adnodau o'r bennod gyntaf o Lyfr Ruth: yna cauent y Beibl a rhwyment ef â chortyn, fel na chwympai, tra y gosodent ef yn grogedig wrth allwedd, a'r allwedd yn orphwysedig ar fys modrwy, a rhan o hono yn gorphwys ar fys cyntaf y llaw ddeau i'r mab. Wedi gosod y llyfr fel yna, gofynai y mab: Ai ti sydd i fod yn wraig i mi?' Os mai felly yr oedd i fod, troai y llyfr o hono ei hun at y ferch, ac i'r gwrthwyneb os y ferch fyddai yn gofyn ai efe fyddai y gwr."

Ar nos Galan Gauaf, nid yw o bwys pa flwyddyn, anfonodd meistres ei morwyn allan i dynu rhyw nifer o genin, gan ddyweyd wrthi y cawsai felly weled yr hwn fyddai yn wr iddi. Gwnaeth y forwyn gais ei meistres, a'r cyntaf a welodd wed'yn oedd ei meistr. Hysbysodd hyny i'w meistres, yr hon a ddymunodd arni fod yn dirion tuag at ei phlant. Cymmerodd priodas le rhwng y meistr a'r forwyn. Cyn, neu wedi hyny, yr oedd merch ieuangc yn cadw ty i'w hewythr. Mewn awydd gwybod pwy fyddai ei gwr, dilynodd gynghor rhywun drwy osod Beibl dan ei gobenydd ar nos Galan Gauaf, gan ddisgwyl drwy hyny gael golwg arno. Pan ofynwyd iddi dranoeth beth fu'r canlyniad, dywedodd: "Dim; ni welais i neb ond fy ewythr." Hi a briododd â'i hewythr.

"Gesyd menyw halen mewn gwniadur, ac yna gesyd hwy o fewn ei hosan, ac wedi eu dodi dan ei gobenydd, mae yn myned i gysgu, ac yn gweled yn ei breuddwydion yr hwn a fydd yn wr iddi."

Ond i ferch ieuangc gerdded dair gwaith o amgylch eglwys y plwyf, y noson o flaen y Nadolig, hi a gawsai y trydydd tro olwg ar ei darpar wr.

Arferai tair neu bump—rif annghynnifer—o ferched ieuaingc fyned allan ar ol deuddeg o'r gloch y nos, heb siarad gair o'r amser y cychwynent hyd yr amser y dychwelent yn ol, a chynfasau ganddynt, gan groesi afon i blwyf arall, ac wrth groesi, wlychu y cynfasau, ac yna dychwelyd adref, a'u taenu ar y llwyn o flaen y ty, gan ddisgwyl yn bryderus, wrth edrych drwy y ffenestr, weled eu cariadau yn dyfod, ac yn troi y cynfasau. Os na ddeuai neb nid oedd un briodas i fod.

Yn mhlith nifer liosog o bethau ereill, aml iawn y dygid yn mlaen y fedwen fel arwydd o ymglymiad rhwng cariadau. Os byddai merch ieuangc yn derbyn cynnygiad y mab fyddai yn cyflwyno ei hun i sylw fel ei chariadlangc; ond os ei wrthod a wnelai, a thori'r cyssylltiad ag ef, gwneuthur rhodd o gollen fyddai yr arwydd. Hefyd dodid cap o frigau helygen i langc pan fuasai ei gariad wedi priodi un arall. Yr oedd ffawd yn canlyn un a gaffai feillionen bedair dalen, ond ei chael yn mis Mai, a'i chadw mewn pwrs. Cadwai y sawl a'i caffai rhag swyngyfaredd, ac nis gallai neb ei dwyllo mewn un modd. Dywedid rhywbeth tebyg am un a gaffai "bren cynnifer". pren llatai cariad bechgyn a genethod yn ogystal. Ceir peth anhawsder i dd'od o hyd iddo ar y goeden, ond fe'i ceir; ond yr anhawsder penaf oedd cael rhif y dail i ateb rhif llythyrenau enw rhywun y byddid yn meddwl am dano:

"Dyma'r pren yr wy'n ei dori
Er mwyn y mab 'rwyf yn ei garu;
Rhif y dail sydd arno'n loyw
Sydd yn gwneyd llyth'renau'i enw.

"Union onen wyf fi'n dori,
Ar y goeden mae hi'n tyfu;
Os oes rhywun yn digwydd imi,
Mi gaf wel'd cyn nos y fory."

Mae dail yr onen, yn null eu tarddiad allan fel cymheiriaid, yn debyg i dwysen haidd. Bydd ar ambell i onen gryn un-ar-bymtheg o ddail, ond llai yn y cyffredin. Wedi troi allan i wneyd ymchwil am "union onen," rhaid, yn ol cyfraith y goel, ymgymmeryd â'r gyntaf a gyfarfyddid, a rhaid oedd cyfrif chwe' deilen o honynt cyn dechreu ar ddail y goel,—un i'r gwr a'r wraig, un i'r gwas ac un i'r forwyn,—un i'r person ac un i'r clochydd; a pha nifer bynnag dros ben y chwech fyddai o ddail ar yr onen, dyna'r nifer pennodol o blant fyddai ar ran y fenyw roesai ei chred yn rhif dail yr onen.

Pan y teimlai merch ieuangc awydd gwybod pa un o'i chariadon fyddai wresocaf ei serch tuag ati, yr oedd i enwi pob un o honynt ar ol pob deincodyn (apple pip) a daflai i'r tân. Os gwnelai y deincodyn glecian, byddai y cariad yn aros yn ffyddlawn. Hefyd arferid gwlychu deincodyn â gwlybwr blaen tafod neu wefus, ac yna ei wasgu rhwng bys a bawd, nes y dyrchai yn lled uchel dan effaith dirwasgiad a lleithder; a thra wrth y gorchwyl adroddid y llinellau hyn:

"Dingcodyn bach, dingcodyn,
Pa le mae nghariad i?
Lle bynag mae o'n aros,
Ffordd hono disgyn di."

Ar rai adegau cymmysgid cacen o naw o wahanol ddefnyddiau, a gofalid, yn anad dim, am i'r gyfran helaethaf fod yn halen. Yr oedd yn ofynol i'r ferch ieuangc ofalu am fyned i'w gwely yn wysg ei chefn—bwyta darn o'r gacen, neu, os gallai, ei bwyta oll; ac yn neillduol gofalu nad oedd i ddyweyd cymmaint a gair y noson hono: a phwy bynag a welai yn ei breuddwyd yn dyfod â diod iddi, hwnw fyddai ei gwr.

Weithiau, gwneid coel drwy i ferch ieuangc roddi naw o binau mewn canwyll frwyn, a chribo ei gwallt gyferbyn a gwydr-ddrych tra y llosgai yr holl ganwyll, a disgyn o'r holl binau o un i un; yna, yn y cyfamser, yn sicr ddiamheuol, ymddangosai ei chariad iddi yn y drych. Bryd arall, dodid naw o nodwyddau mewn gardes, ac elid i'r gwely yn wysg y cefn er mwyn cael argoel o'r fath. Hefyd, hen arfer, rhwng hanner nos ac un o'r gloch y bore, ar nos gyntaf y lleuad, oedd taflu pellen o edafedd allan drwy ffenestr llofft, gyda gofal fod un pen iddi wedi ei sicrhau yn y llaw; ac yna dechreu ei dirwyn yn ol, gan ddywey,

"Myfi sy'n dirwyn pwy bynag sy'n dal, A'r sawl sy'n dal doed yma."

Parheid i ddyweyd a dyweyd y swynwers yna drachefn a thrachefn, hyd nes gorphen dirwyn y bellen, os na ddigwyddai i rywun ddyfod, fel y dyfal obeithid, a dal y bellen cyn ei dirwyn i ben.

Arferid dodi trybedd ar ganol llawr, a chwpan ar bob congl iddi. Yn y naill byddai dwfr glân —yn y llall ddwfr budr, ac yn y drydedd ddwfr ag eisin. Yn ol y ddefod, yr oedd yn ofynol i'r ferch ieuangc fod dan fwgwd, a thra felly, rhoddi tri thro o amgylch y drybedd, ac yna dodi ei llaw ar antur yn un o'r cwpanau. Os yn y gwpan a'r dwfr glân y dodai ei llaw, dynodai hyny y byddai iddi gael llangc yn ŵr. Os yn y gwpan a'r dwfr budr y dodai ei llaw, gŵr gweddw fyddai ar ei rhan; ond os yn y dwfr a'r eisin y dodai ei llaw, ni byddai iddi obaith am un math o ŵr o gwbl. Arferai rhai gwpan wâg yn hytrach na dwfr ag eisin. Arferol, hefyd, ydoedd i ferch ieuangc, yn fynych yn y bore, ddodi rhedynen dan y gobenydd lle byddai yn cysgu, ac yna ei thynu wrth fyned i'w gwely, er mwyn breuddwydio am ei chariad. Byddai aml ferch ieuangc yn golchi ei chrŷs, gan ei droi y tu gwrthwyneb allan, a'i osod wrth y tân, hyd oni byddai y naill wyneb iddo wedi sychu, ac wedi hyny hi a erfyniai ar fod i'r dyn hwnw ag a fyddai ar ei rhan ddyfod i droi y crŷs ar y wyneb arall.

Math arall o arfer gan rai merched ieuaingc oedd cadw ympryd ar nos wyl Ifan, a myned wedi hyny i wylio yn nghylch hanner nos, ac yna myned i ystafell, gan adael y drws yn agored, goleu canwyllau yn yr ystafell, gosod llian ar y bwrdd, a dodi cwpanaid o ddiod arno; ac wedi hyny, y ferch a erfyniai ar fod i'r dyn hwnw ag a fyddai i fod yn briod iddi ddyfod i yfed ati, yr hyn yn fynych a fyddai yn cael ei gyflawni. Rhai eraill a elent ar nos wyl Ifan i hau hâd llin neu gowarch, er mwyn gweled eu cariadau—weithiau hauid ar groesffyrdd, brydiau ereill mewn caeau; a thra wrth y gorchwyl, erfynid ar y dyn ieuangc i ymddangos ac i gribinio y tir ar yr hâd, gan yr un pryd adrodd y llinellau hyn:

"Hadau cowarch wyf fi'n hau,
Sawl a'm cara doed i'w crynhoi."

Yr oedd yn ofynol hefyd i'r menywod, wrth hau yr hâd yma, ofalu am ddyweyd rhyw gelwydd, onide ni allent ddisgwyl y troai allan yn llwyddiannus yn ei swyn carwriaethol nac wrth ei drin, wedi y tyfai ac y cynhauafai.

Cawn, hefyd, mai un o gymmwynasau cariad oedd, fod un yn dangos parodrwydd i gosi y llall, fel y cyfeirir yn ein diarebion:—" Cos di fi, mi cosa inau dithau." Seboni wneir yn ein hoes ni, defnyddio sebon meddal, gwenieithio, tuag at sicrhau cymmeradwyaeth. Yn ol braint a defod priodasau, yr oedd y chwaer hynaf, bob amser, i gael un gŵr yn chwaneg na'r llall, o herwydd fod crychni yn amlach yn ei thalcen; ond yr oedd yn amlwg mai yr ieuengaf oedd i gael y rhifedi mwyaf o blant, am fod cymmalau ei bysedd yn clecian yn fynychach pan fyddai yn eu tynu â'r llaw arall. Yr oedd yn anffodus i chwaer ieuengaf briodi o flaen y rhai hynaf, os na byddai iddynt hwy ddawnsio yn droednoeth yn y neithior. Tywallt gwyn-wy i ddwfr oer, a ddynodai i'r hon a'i tywalltai pa beth fyddai galwedigaeth ei chariad: os ar lun llong yr elai, llongwr fyddai y priodfab; ond os ar lun rhywbeth arall yr elai, arnodai y gwyn-wy hyny yn gywir. Nid oedd chwaith amheuaeth nad oedd gwythenau yn nghefn llaw pob merch ieuangc yn null y llythyren gyntaf o enw y sawl a fyddai i fod ar ran y naill a'r llall yn y cwlwm priodasol. Hefyd, plicio meipen, ond cael y plisgyn yn gyfa, ac ymaflyd yn un pen iddo, a'i droi dair gwaith o amgylch y pen—yna ei olwng i ddisgyn o'r tu ol; ac ar ddull y llythyren bynag y byddai, dynodai hono enw cariad y ferch ieuangc.

Pan y byddai merch ieuangc yn plisgio pŷs, ac yn digwydd cyfarfod â phlisgyn fyddai yn cynnwys naw pysen, yr oedd yn ofynol iddi ei osod ar riniog drws y gegin; a'r dyn cyntaf a groesai drosto, hwnw fyddai ei chariad. Weithiau, tynid blewyn o wallt pen, a dodid modrwy wrtho, gan ei chrogi mor agos ag y gellid i ganol glass, ac os digwyddai iddo daro unwaith yn ei gwr, arwyddai hyny y byddai i'r sawl a'i cynnaliai ar y pryd fod un flwyddyn yn chwaneg heb fyned i'r ystâd briodasol; a pha nifer bynag o ergydion a ddodai yn erbyn yr ymyl, yr oedd pob ergyd yn rhwym o fod yn rhoddi sicrwydd o estyniad blwyddyn yn nghwrs adeg y priodi; peidio taro o gwbl, a ddynodai beidio priodi o gwbl. Dodid hefyd fodrwy mewn crempog, ac i ran pwy bynag o fysg cynnifer y delai, dyna yr un oedd i briodi gyntaf. Ar noswaith glir, a'r lleuad yn llawn, mynych y cymmerid cadach sidan, gan edrych drwyddo i gyfeiriad y lleuad; ac os gwelai y sawl a edrychai felly y lleuad yn gron, golygai hyny y byddai y cyfryw un yn briod yn mhen blwyddyn: os yr ymddangosai y lleuad megis yn ddwy neu dair, golygai hyny flwyddyn o oediad yn y briodas, yn ol rhif ymddangosiadol y lleuad. Os yn betryal yr ymddangosai, dynodai hyny na byddai priodas ar ran yr edrychydd pa mor hir bynag y byddai byw. Pan y gwelai mab neu ferch ieuangc y lleuad gyntaf yn y flwyddyn newydd, cymmerent ymaith eu hosan a rhedent at gamfa; ac ar ol edrych yn fanwl, hwy a gaent flewyn dan fawd eu troed o'r un lliw a gwallt eu cariad. Bernid mai yr adeg oreu i briod: oedd y pryd y byddai y lleuad yn agos i'r llawn—rhyw ddeuddydd cyn y llawn, hyd ddeuddydd neu dri wedi'r llawn: os fel arall y priodid, ni byddai unrhyw lwydd ar y pâr priodasol. Yr oedd yn ofynol i gwpl ar bwynt priodi ddattod pob cwlwm fyddai ganddynt o amgylch eu dillad, a'u hail-gylymu ar ol hyny yn y dirgel. Wedi iddynt briodi, cymmerent ofal nad elent i mewn drwy un drws ac allan drwy y llall; a phwy bynag a syrthiai gyntaf i gysgu ar noson y briodas fyddai y cyntaf i farw. Pan ddigwyddai i ferch ieuangc bwnio y tân, ac iddo gynneu yn eglur a chyflym, yr oedd hyny yn arwydd ddifeth y byddai iddi gael gŵr da. Pan y byddai tân, fin nos, yn atal cynneu, dynodai hyny fod cariad y ferch ieuangc fyddai yn y tŷ yn meddwl yn ddifrifol am dani, ac yn ffyddlawn iddi. Yr oedd y ganwyll yn medru proffwydo yn gystal a'r tân, oblegyd pe methai merch ieuangc, ar ol diffodd y ganwyll, a'i chwythu i gynneu drachefn, byddai hyny yn arwydd o anniweirdeb ynddi. Os collid gardas, yr oedd hyny yn arwydd fod eich cariad yn son am danoch. Yr anrheg fwyaf ffodus y gallai dyn roddi i'w gariad oedd wy cyntaf cywen. Hefyd, arferol yn mysg y merched ieuaingc, oedd berwi wy cyntaf cywen yn galed, a dodi ynddo lwyaid o halen, a'i fwyta, yna myned i'w gwelyau yn wysg eu cefnau; a'r nos hono, mewn breuddwyd, gwelent eu darpar wŷr yn dyfod a chwpanaid o ddwfr iddynt i'w yfed. Pan y cyfarfyddai personau fyddent ar bwynt priodi â chydnabod, disgwylid iddynt rwbio eu penelin. Pan y byddai pâr newydd ddyfod drwy y seremoni briodasol lluchid rice am eu penau, a theflid hen esgidiau ar eu holau; a phan y deuent adref, cymmerid iâr i mewn i'r tŷ, a gwneid iddi grawcian, er mwyn eu "lwc." Wedi eu myned i'w gwely, elid yn ddirgel i'w hystafell, a dygid hosan berthynol i'r naill a'r llall o honynt, ac elid â hwy i ganol y dyrfa lle byddai y delyn, gan eu taflu i fyny, ac ar ben pwy bynag y disgynai yr hosanau, y rhai hyny oeddynt i briodi gyntaf. "A thaflu'r hosan, a cherdd a chân." Os digwyddai i berson anmhriod gael ei osod rhwng gŵr a gwraig, yr oedd hyny yn golygu priodas ar ei ran o fewn y flwyddyn hono; felly hefyd, os digwyddid, yn ddiarwybod, roddi dwy lwy mewn cwpan de o flaen unrhyw berson. Os na fyddai digon o ddwfr yn y tepot i lanw cwpan mab neu ferch ieuangc, yr oedd hyny yn arwydd nad oedd y cariad yn bur; hefyd, os collai merch ieuangc ddwfr hyd ei dillad wrth olchi, gŵr meddw fyddai ar ei rhan. Dyfod yn dêg ddiwrnod golchi, yn nghanol tywydd gwlybyrog, a olygai fod cariad yr olchyddes yn bur iddi. Hefyd, taro troed ystôl yn nwfr golchi llestri, a thaflu ystôl a'i thraed i fyny, a ddynodai i'r ferch ieuangc a wnelai hyny, gael cariad nos y diwrnod hwnw. Byddai llawer yn sylwi pa dywydd a gaffai y bobl ieuaingc ar eu dychweliad adref o'u priodi—haul ynte gwlaw ar y fodrwy briodas. Yn ol yr olwg a gaffent arnynt y pryd hyny, gallent hwy ddywedyd pa fath fyddai eu llwydd, neu ynte eu haflwydd, dros ystod eu hoes. Pe digwyddai i'r fath anffawd ag i fodrwy gwraig dori o ryw ddamwain neu gilydd, ystyrid hyny yn argoel o drychineb echrydus ar ei rhan; ac os digwyddai iddi ar ryw achlysur o ymyraeth, neu rywbeth arall, dynu ei modrwy oddiam ei bys, byddai ysgariad priodasol rhyngddi a'i gŵr yn sicr o gymmeryd lle o'r canlyniad.

Gallent hwy, yr hen bobl ffyddiog hefyd, ddywedyd pa un ai cadwedig ynte colledig fyddai y marw, wrth fyddai y tywydd pan fyddis yn dwyn ei gorff i'r fynwent:—os yr haul a dywynai ar yr elor, colledig fyddai enaid yr ymadawedig; ond os gwlaw a ddisgynai arni, gallai perthynasau y marw benderfynu ei fod yn dragwyddol gadwedig. Os digwyddai dau angladd yn lled fuan y naill ar ol y llall, byddai y trydydd yn sicr o ddilyn yn ebrwydd. Os cwrddid neu os goddiweddid cynhebrwng, yr oedd yn ofynol tynu het; cadwai hyny yr holl ysbrydion a ddilynent y corff mewn tymher dda. Breuddwydio bod yn mhriodas rhyw gyfaill, a sicrhâi y byddid yn fuan yn ei angladd. Cerdded yn gyflym mewn angladd, a olygai angladd arall i ddilyn yn fuan.

Yr oedd gweled y lleuad newydd gyntaf dros yr ysgwydd dde yn golygu llwyddiant am y mis hwnw; ond ei gweled dros yr ysgwydd chwith yn golygu aflwyddiant. Gweled y lleuad newydd am y tro cyntaf, heb arian yn y llogell, oedd arwydd o anffawd; felly hefyd yr oedd derbyn yr arian cyntaf, os na phoerid arnynt. Nid oedd chwaith obaith i'r sawl a gariai bres yn ei logell fyned yn gyfoethog. Pan syrthiai marworyn o'r tân, byddid mewn brys mawr i'w chwilio, modd y gellid gweled pa un ai arian—god neu arch ydoedd; gwreichionen yn neidio o'r tân oedd yn arwydd o dderbyn arian, neu ynte marwolaeth, yn ol chwiw y dymher; cosi yn nghledr y llaw oedd yn argoel derbyn arian,

"Rhwbia hi ar bren,
I'w gyrchu i ben;
Rhwbia hi ar brês,
Ac yna daw'n nês."

Yr oedd ysfa yn y croen yn dangos braidd bob peth. Os byddai ysfa ar y traed, arwyddai gyfnewidiad yn y tywydd, neu y byddai raid cerdded tir dieithr; os ysfa yn y penelin, y cydymaith a newidid; a phan fyddai crynu ar berson, yr oedd rhywun yn cerdded hyd ei fedd. Os byddai cosi ar drwyn rhywun, arwyddai y byddai arall yn son am dano yn rhywle. Cosi ar y gàr, a arwyddai y cerddid yn fuan ar dir annghynefin; cosi ar y llaw dde, a ddynodai dderbyn arian; cosi ar y llaw chwith, a ddynodai dalu arian; ysfa yn y llygad de, chwerthin fyddai y canlyniad; ond os ar yr aswy, tristwch a ddilynai, neu yn ol yr hen ganu,

"Cosi ar y llygad de,
Llawenydd o bob lle;
Cosi ar y llygad chwith,
Dagrau fel y gwlith."

Os methai rhywun ei safn wrth fwyta, ac os syrthiai ei damaid, yr oedd yn argoel ddrwg iawn—yn golygu afiechyd yn fuan. Pan ddigwyddai rhywun wisgo dilledyn yn chwithig, yr oedd yn ofynol ei gadw felly drwy y dydd rhag ofn aflwyddiant. Os digwyddai rhywun wisgo hosan y tu chwith allan, os na ddelai i wybod ei bod felly hyd yr hwyr, ystyrid fod hyny yn ddiogelwch rhag pob math o siomedigaeth a thwyll am y diwrnod hwnw. Tori ewinedd plentyn cyn y byddai yn flwydd oed, a'i gwnelai yn lleidr; os siglid cryd gwâg, byddai y plentyn a arferai gael ei siglo ynddo yn sicr o farw yn fuan. Pan byddai dyn dieithr yn dyfod i mewn i ystafell, rhaid f'ai iddo eistedd i lawr, pe b'ai ond dros hanner munyd, onide fe gymmerid ymaith gwsg y plant. Bara begeriaid a ddylid ei roddi i blant ag fyddai yn Y dant hir cyn dyfod i lefaru neu i ddysgu. cyntaf a gollid gan blentyn a ddylid gael yngcu gan ei fam, i beri rhes o ddannedd heirdd dyfu ar ei ol. Hefyd, pan dynid neu gollid dant, i rywun mewn oed, arferid ei daflu dros y pen i'r tu ol, gan adrodd y llinellau hyn:

"Brân ddu, brân wen,
Taflu'm dant dros fy mhen;
Dant gwyn i mi
Dant du i'r ci."

Ystyrid fod rhyw fath o dynged orfodol yn arwain y sawl ag y byddai bwlch rhwng ei ddannedd blaen, i fyned i wlad estronol i fyw. Gosod llaw plentyn, newydd eni, ar ryw Salm neillduol, cyn rhoddi dwfr ar ei gnawd, a wnelai y plentyn hwnw mewn amser yn hoff o ddysgeidiaeth, ac yn rhwydd ei athrylith i ddysgu pob peth. Neidio neu gamu dros blentyn a rwystrai ei dyfiant. Edafedd a wneid gan ferch, dan saith mlwydd oed, a gynnwysai ryw rinweddau neillduol. Heblaw y rhinweddau f'ai ynddo er gwelliant llawer o glefydau, yr oedd ynddo y rhinwedd o gadw y gwisgwr o hono rhag dewiniaeth. Yr oedd bedydd esgob yn gwellhau y rhai a fyddent yn methu ymatal rhag gwlychu eu gwelyau yn y nos, ac hefyd yn feddyginiaeth ddiffael i'r rhai fyddent yn arfer codi a rhodio yn eu cwsg. Os digwyddai i ddillad rhywun losgi heb neb yn gweled, nac yn gwybod pa fodd y cafodd y tân afael arnynt, gallai hwnw fod yn sicr y byddai i ryw aflwyddiant chwanegol ei ddilyn. Os byddai màn gwŷn ar yr ewin, byddid cyn sicred o dderbyn anrheg a phe buasai eisioes mewn llaw; ac os byddai i rywun disian yn blygeiniol, efe a gaffai glywed rhyw newydd neu dderbyn anrheg yn lled fuan; rhywbeth yn debyg a olygai màn geni o'r tu uchaf i wynt rhywun. Y death watch, sef math o swn, tip, tip, tip, gan bryf copyn, i'w glywed mewn ystafell, pan na fyddai yno yr un oriawr i'w chael i wneyd swn, a ystyrid yn gyffredin yn argoel ofnadwy am golledion yn yr anifeiliaid, neu ryw bethau blinion o'r cyffelyb natur, ag a fyddai yn achos i ddynion fod yn annghysurus, hwyrach yn farwolaeth ddisymmwth yn y teulu, neu yn mhlith rhai o'r perthynasau. Clywed cnul yn y glust, sef swn gwan tebyg i gloch, oedd yn arwydd neu rybudd pendant o angladd. Byddai yr angladd yn yr un cyfeiriad ag y byddai y dyn yn sefyll ar y pryd. Byddai Ilawer hen ŵr, a llawer hen wraig, yn dywedyd, pan glywai am rywun wedi marw, Dyna hi, yr oedd cnul yn fy nghlust yr adeg a'r adeg." Adeg arall, pan glywid swn yn y glust, "Dyma hi, mi glywaf am rywun wedi marw eto yn fuan." Hefyd, byddai cloch y Llan yn dra gwasanaethgar fel i rybuddio, dywedai fod amser ymddatodiad rhai o'r plwyfolion gerllaw trwy roddi tri thinc o honi ei hun. Byddai i'w chlywed, weithiau, ganol nos, ac yn peri braw mawr, oblegyd yr oedd ei swn yn ddolefus a galar—dreiddiol ofnadwy, yn ddigon i beri i'r dewraf ei galon syrthio mewn llewyg, a'r gruddiau cochion a rhosynaidd welwi fel pared, a'r chwys oer darddu fel pys gwynion ar y wyneb. Gweled amdo yn y ganwyll, breuddwydio eich bod yn colli rhai o'ch dannedd, clywed swn canu yn myned heibio yn nyfnder nos, neu i goed afalau flodeuo yn anamserol—yr oedd yr holl arwyddion hyn yn ddieithriad yn dynodi marwolaeth. Peth cyffredin hefyd ydoedd clywed, yn oriau tawel y nos, ryw gyffro a symudiadau mewn tŷ, heb yr un person gweledig yn achosi y cyffro, megis coffrau yn cael eu hagor, fel pe byddai rhywun yn chwilio am ddillad, tebygol y byddai rhywun yn y tŷ hwnw yn marw. Bernid nad oedd dim ond Beibl, wedi ei ddodi o'r fron hyd glicied yr ên, yn sicr ddiogel ac addas i gau safn dyn marw. Hefyd, yr oedd tuedd yn cymhell dynion "i osod y Beibl ar ei gefn, a'i ollwng i agoryd o hono ei hun," lle byddai da gan yr Arglwydd, fel y tybient; ac os caent adnod ar un o'r ddau tudalen a fyddent o'u blaen, neu yr adnod gyntaf arni, yn perthyn i'r pwngc, penderfynent fod ganddynt feddwl Duw ar y mater, bod y ddadl oedd yn eu meddwl ar ben, a'r tywyllwch a'i gorchuddiai wedi ei chwalu yn llwyr. Pan ddigwyddai fod huddugl yn hongian wrth ffon grât, ond i rywun guro ei ddwylaw yn nghyd yn ei ymyl, ac enwi dyddiau yr wythnos gyda phob tarawiad, byddai rhywun dieithr yn sicr o dalu ymweliad â'r tŷ ar y dydd a enwid pan syrthiai yr huddugl. Dodi cneuen yn y marwy dos, ac i hono roddi clec, oedd arwydd dda; ond os rhyw fud-losgi wnelai, yr oedd yn arwydd ddrwg. Disgyniad brechdan, a'i gwyneb yn isaf, a ddynodai wlaw dranoeth; a disgyniad sebon o law rhywun wrth ymolchi a olygai ddyfodiad rhywun dieithr i dŷ. Gweled brycheuyn yn syrthio o ganwyll, oedd yn rhagddywedyd fod llythyr i ddyfod y boreu canlynol oddiwrth rhywun o bell. Anffodus oedd i ddyn anrhegu ei gyfaill â chyllell, neu unrhyw erfyn miniog, o herwydd eu bod yn dueddol i dori cyfeillgarwch: er osgoi effeithiau drwg hyny, rhaid oedd derbyn pin, neu ffyrling, neu unrhyw dâl bychan am danynt. Ystyrid hefyd mai damwain ddrwg a ddilynai i'r sawl a gaffai gyllell ar lawr. Os digwyddai i ddwy gylleil groesi eu gilydd ar y bwrdd, yr oedd hyny yn arwydd o ffrae yn y teulu. Anffodus ydoedd colli halen, hefyd i rywun arall osod halen ar eich plât, a phe dodech halen ar blât rhywun, buan y sychid ef i ffwrdd bob gronyn o hono. Yr oedd yn anffodus, nid yn anniogel, myned dan ysgol; troi i'r tŷ wedi dechreu taith; taro troed wrth gareg; clywed rhyw leisiau anhynod; ac nid argoel dda ydoedd berw gwaddod y cwpan yn codi i'r wyneb, troi y briwsion yn y gwaelod, &c.

Nid dibwys chwaith ydoedd gwallt y pen, oblegyd yr oedd yn ofynol edrych sut i ymddwyn tuag ato. Os teflid gwallt, ar ol cribo, i'r tân, ac iddo beidio fflamio, yr oedd hyny yn arwydd y byddid farw o fewn y flwyddyn. Os teflid gwallt allan, ar ol cribo, ac i aderyn bach ei gael a gwneyd nyth o hono, ceid dolur yn y pen cyhyd ag y byddai'r aderyn yn cadw ei nyth. Ni fynai neb er dim a chadw gwallt dyn byw, ond ni ddeilliai niwed yn y byd o gadw gwallt dyn marw. Yr oedd lliwiau'r gwallt o gryn bwys i ddyn; canys,

Gwallt du, gofidus,
Gwallt gwineu, dawnus;
Gwallt melyn, lleuog;
Gwallt coch, cynddeiriog."

Coleddai yr hen bobl syniad mai'r gwallt mwyaf dymunol ei liw oedd y gwineu. Yr oedd gwallt du yn arwydd o wroldeb, am hyny y dywedir, Gwallt du, gwallt dewr." Y coch oedd gwaethaf o'r holl liwiau; am hyny y mae'r ddiareb yn dywedyd, "Cochwallt y gwaethaf o'r holl ddynion.'

Byddent yn ymhyfrydu myned trwy y cyflawniadau hyny ag oeddynt yn rhagarwyddo llwyddiant a llawnder iddynt; a phob amser yn ewyllysio a dymuno dan y cyffroad lleiaf, gan daflu pethau, yn awr dros yr ysgwydd dde, a phryd arall dros yr ysgwydd chwith—troi a throsi eu harian, a gosod teisen priodas (pan y caffent afael ar un) o dan eu gobenyddiau. Teimlent y byddai y byd braidd ar ben arnynt os torent y gwydr-ddrych, o herwydd y collai ei berchenog y cyfaill goreu mewn canlyniad. Syrthient i lewyg os gorfyddai iddynt giniawa yn un o dri-ar-ddeg, neu os digwyddai iddynt wisgo yr esgid chwith yn gyntaf, am nad oedd i'w ddisgwyl o'r canlyniad namyn aflwyddiant. Os digwyddai iddynt gyfarfod rhywun a ymddangosai fel yn gilwgus ac anfoddog, yr hyn na ddigwyddai ond lled anfynych, rhaid mai codi'r ochr chwith i'r gwely foreu y diwrnod hwnw fyddai yr achos o'r holl anhwyldeb. Y mae hefyd yn hen ddywediad fod rhoi'r troed chwith ar y llawr gyntaf wrth godi o'r gwely yn rhagarwyddo anffawd.

Credid mewn mil a mwy o bethau, nas gallwn eu cyfleu yma, megis fod rhif annghynnifer o goed yn llosgi yn well, fel tri, pump, saith, naw, &c.; fod dau felynwy mewn un plisgyn yn golygu ffawd dda i'r sawl a'u caffai; fod wy anarferol o fychan yn arwydd o felldith, ac o'r herwydd arferid ei daflu dros ddwfr rhedegog, fel y byddai iddo symud ymaith y felldith; y byddai wy caseg, ac hefyd wy ceiliog, o'r hwn y deilliai y ceiliog neidr, neu'r fad felen, sef y basilise, yr hwn a laddai ddyn yn y fan â'i lygad, os digwyddai iddo weled dyn cyn i'r dyn ei weled ef; ond os byddai i ddyn fod mor ffodus a'i ganfod ef yn gyntaf, nis gallai ei olwg, er mor wenwynig ydoedd, ei niweidio. Tybid y byddai moch yn gweled y gwynt, ac hefyd pob ci ag y byddai ganddo "lygaid arian," sef "llygaid goleu;" y byddai cawodydd o geryg ar amserau yn disgyn o'r lleuad i'r ddaear; yr achosid y ddannodd drwy fwyta pan y byddai cloch y Llan yn canu; yr attelid y ddanodd drwy ysgrifenu rhyw gyfran o'r Gair santaidd a phigo y papur y byddai yr ysgrif arno, gan ei ddal o flaen y tân; y byddai i bwy bynag a ddarllenai yn fynych feddargraffiadau golli ei gof; os deuai dieithriaid i ymweled â rhywun ddydd Llun, y byddai i ymweliadau o'r fath gymmeryd lle bob dydd hyd ddiwedd yr wythnos; y byddai y claf yn waelach ddydd Sul a dydd Iau, y byddai amser da ac amser drwg i glafychu; y byddai modd i ddyn wybod pa beth a'i cyfarfyddai bob dydd o'i einioes; y byddai ffordd i wneyd modrwy cariadffordd i wneyd swyn i beri cariad; ac nid pawb yn yr oes oleu hon sydd yn gwybod y byddai gan neb yn yr hen amser gyffyr i'w werthu, a elwid "swyn serch," ac nid yw hyny mor ryfedd, feallai, canys yr oeddynt hwy, yr hen bobl annichellgar, yn fwy hoff o gredu hen dybiaethau, nag oeddynt o wneyd ymchwiliad er profi pethau ag oedd yn ddigon hawdd eu deall, ond yn unig rhoddi eu meddwl ar hyny. Rhedai y rhagfynegiadau o flaen pob digwyddiad oedd i gymmeryd lle, pa un bynag ai pwysig ai dibwys fyddai; yr oedd hon a hon, neu hwn a hwn, wedi gweled yr arwydd, neu glywed y 'stwr a'r twrw, bob amser; ond y peth oedd yn andwyo'r cwbl oedd, ni ellid dyweyd dim yn rhagor na bod arwydd o rywbeth wedi ei weled neu ei glywed, yr oedd yn rhaid aros i'r amgylchiad gymmeryd lle cyn y gellid llenwi'r manylion.

Nodiadau