Llen Gwerin Sir Gaernarfon/Dychymygion, Dyrys Barablion Digrif, &c

← Geiriau, Dywediadau, a Diarhebion

Llen Gwerin Sir Gaernarfon gan John Jones (Myrddin Fardd)

→

PENNOD XII.
DYCHYMMYGION, DYRYS BARABLION DIGRIF, &c.

PLESERUS a diniwaid oedd arferion yr hen bobl, ac yr oedd y gydwybod yn dawel tra yn eu cyflawni. Treulient eu dechreunos yn hynod ddiddan yn gylch am y tân mawn mewn hen simdde fawr, yn dair cenhedlaeth,—y plant—y tad a'r fam, a'r taid a'r nain. Byddai yr hen langc cymhenllyd yno, a'r hen ferch wastad ei chwedl—un yn gwneyd llwy bren, arall yn gwau, ac arall drachefn yn cribo gwlân wrth oleu canwyll frwynen, yr hon, yn ddiau, oedd yn dysgu amynedd mawr iddynt; a thra wrth y gorchwylion hyn, llawer o ddifyrwch a fwynheid ganddynt, drwy roddi dychymmygion, dyrys-barablion digrif, gofyniadau mewn rhifyddiaeth, &c., er mwyn dysgu eu gilydd â champau o gywreinrwydd, canys y mae llên y werin yn dryfrith o amrywiaethau dyrysedig ag ydynt wedi eu trefnu fel camp i'r tafod, yn ogystal ag i'r meddwl, drwy iddynt gael eu hadrodd gyda'r cyflymdra prysuraf ag oedd ddichonadwy, "weithiau yn ddywenol, ac weithiau mewn sèn; un pryd yn ysgafn, a phryd arall yn llym ac yn gnoawl, dan gysgod geiriau mwys, ac ymadroddion dau-ystyr; a thrwy drawsfudiad geiriau mewn modd cyfrwys a hyawdl." Ac yr oedd pethau o'r fath, yn fynych, yn ddifyrus a llesol i bobl ieuaingc i ddysgu darllen, pryd yr oedd nifer fawr iawn o dlodion yn analluog i ddarllen nac ysgrifenu. Heblaw hyny, nid ydynt yn hollol ddiddefnydd i'r hynafiaethydd. Nid yw y naturiaethwr llwyddiannus yn cyfyngu ei sylw at y cawrfil, y llew, y lefiathan, &c., yn neillduol, ond cara ddarllen deddfau natur yn nghyfansoddiad yr abwydyn, y gwibedyn, a'r falwoden, ac yn fynych y mae wedi cael cymhorth annisgwyliadwy o'r cyfeiriadau hyny. Felly, na ddirmyger hyd y nod ddigrifon gwylltion llafar gwlad a gwerin. Gallant ymddangos yn ffol a distadl i lawer, ac eto fod yn ddefnyddiol i ddangos llwybr dyrchafiad y meddwl dynol, &c.

• Pa beth sydd yn bod na welodd Duw erioed?—(Ei gyffelyb).
• Beth sy fwyaf gwylaidd o ddim, a'i ddwylaw dros ei wyneb?—(Cloc).
• Beth sydd yn myn'd efo throl—nis gall hi fyn'd hebddo, ac nid yw o ddim lles iddi? —(Twrw).

Beth sydd is wybren
Heb feddu dwy aden,
Yn cerdded ar ddau droedyn
Heblaw aderyn a dyn?—(Dynes).

Beth yw gwr bach pingc,
A gwraig fach siongc,
A'u plant yn dwmpathau,
Tebyg iddynt hwythau?
—(Y dryw, yn wryw a benyw, a'u cywion).

• Beth sydd yn myn'd heb symud o'i le?—(Cloc).
• Beth sydd ar fwrdd y brenin a'i droed yn ei d*n?—(Afal).
• Beth sydd yn tynu am dano ar y glaw ac yn gwisgo am dano ar dywydd teg?—(Deintyr).
• Beth sydd yn myn'd drwy'r clawdd a'i chynffon ar ei hol?—(Nodwydd ddur).
• Beth yw diod ceffyl y brenin? —(Dw'r).
• Beth sydd yn yr afon ar le-s-ych?—(Dw'r).
• Beth ddylai dyn ei gadw ar ol ei roddi i un arall? —(Ei air).
• Beth borodd yn y gors, a dyfodd yn y winllan, ag sydd ar hoel yn y ty?—(Gogr rhawn).
• Beth sydd a'i phen yn y mynydd a'i choes yn y nant? —(Ysgub rug).
• Beth yw hwnw nad yw byth yn defnyddio ei ddannedd at fwyta? —(Crib).
• Beth sy'n myn'd yn hwy wrth dori ei phen?—(Ffos).
• Beth sydd yn myn'd hyd y llawr, ac wedi gorphen, aiff i'r gongl? —(Ysgub).
• Beth yw pris pen heb ddim tafod? —(Crochan heb ddim gwaelod).
• Beth yw dyfn y môr?—(Ergyd careg).
• Pa beth a welir yn aml lle na byddo?—(Bai).
• Beth yw hwnw a ehed yn uchel, ehed yn isel, nad oes ganddo draed, ond er hyny a wisga esgidiau?—(Llwch).
• Beth â i fyny yn wŷn ac a ddisgyn i lawr yn felyn? —(Wy).
• Beth red yn gynt wedi tori ei choes?—(Rhedynen).
• Beth ydyw tŷ bach haiarn a drws yn ei dalcen? —(Haiarn smwddio).
• Beth dyr yn mhob tŷ ac a ddaw adre'n gyfa?—(Siswrn).
• Beth aiff i fyny ysgol a'i phen i lawr? —(Hoelen mewn esgid).
• Pa sawl cynffon buwch sy'n ddigon o hyd i gyrhaedd y lleuad? —(Un os yn ddigon hir).
• Paham y mae buwch yn gorwedd?—Am nas gall eistedd).
• Beth â i fyny yn felyn ac a ddaw i lawr yn wyn? —(Yd yn y felin).
• Beth sy mor hen a'r mynyddoedd?—(Y dyffrynoedd).
• Pa sawl pric wna nyth brân?—(Dim un)
• Beth yw y rheswm fod buwch yn edrych dros glawdd? —(Am nas gall edrych drwyddo).
• Beth yw y rheswm fod defaid gwynion yn pori mwy na defaid duon?—(Am eu bod yn lliosocach).
• Beth sydd heb ddwylaw ac heb draed, heb erioed ben na chorff, er hyny gall agor llidiart?—(Gwynt).
• Paham y mae Dwyfor yn afon ddiog?—(Am ei bod yn gorwedd yn ei gwely ddydd a nos).
• Pa un futraf, ai golchi y dwylo yn y dwfr tylino, ynte tylino heb olchi y dwylo.—(?).
• Beth sydd a llon'd ei fol o fwyd, a llon'd ei geg o faw? —(Pobty bricks, yn yr hwn y byddai bara, a'i geg wedi ei dubio â chlai, a elwid hefyd yn faw).
• Dyn yn myned i hela, a chymmaint ag a ddaliodd fe'i gadawodd ar ei ol, a chymmaint ag a fethodd ddal, daeth a hwy adref? —(Dyn yn cribo ei ben).
• Pa le yr oedd Moses pan ddiffodd y ganwyll arno? —(Yn y tywyllwch).

Beth aiff yn gynt na'r gwynt ac yn gynt na'r gwlaw,
O'r berllan hon i'r berllan draw?—(Meddwl dyn).

Wyth pen, a saith tafod,
A'r byw yn y marw'n gofyn diod?
—(Nyth aderyn a saith o gywion mewn penglog).

• Beth ydyw hwnw y gall pob dyn ei ranu, ond nas gall byth weled yn mha le y rhanwyd ef?—(Dwfr).

Pa beth yw bryn bach syth
Nas gall neb byth ei ddringo?—(Wy).

Beth ydyw tŷ bach pren
A'i ddrws ar ei ben?—(Buddai gnocio).

Beth sy'n dringo'r graig?
Nid gŵr, nid gwraig,
Nid march pedolog,
Nid 'deryn asgellog?
—(Malwoden, medd rhai;
niwl, medd ereill).

Y byw yn y blaen,
Y marw yn y canol,
A'r corph a'r enaid ar ol.
—(Dyn yn aredig).

• Ni chân y gôg ond a ganodd.—(Yr amser dyfodol a geir yn y geiriau "Ni chân y gôg," a’r amser gorphenol a geir yn "ond a ganodd." Felly nid all y gôg ganu dim yn y dyfodol ond yr hyn oedd wedi ei ganu yn y gorphenol, sef cwcw).

Mil o dani, a mil oddiarni,
Pedair yn nghrôg, a deg yn tynu.
—(Buwch yn cael ei godro).

Y blew ydynt y "mil o dani, a mil oddiarni." Y "Pedair yn nghrôg," ydynt y pedair teth. Y "deg yn tynu" ydynt fysedd a bodiau'r ddwylaw.

• Pa beth y mae pawb trwy y byd yn ei wneyd ar unwaith? —(Myned yn hynach).

Beth yw pais ddu heb ddim hem,
Bol o gareg a choes bren?
—(Eirinen ddu).

Beth yw ladi wen lân
Yn eiste' o flaen tân,
Heb na migwrn nac asgwrn
Na dyferyn o waed?—(Torth geirch).

Beth sydd â thri throed heb gerdded,
A dwy glust, heb glywed,
A cheg fawr yn agored?—(Crochan).

Beth ydyw crochan melyn bach
A'i d*n yn ennill arian?—(Gwniadur).

Beth ydyw crochan melyn bach
Yn llawn o esgyrn pobol?—(Gwniadur).

Beth sydd yn sinc, sinc, yn y coed,
A phedwar llygad, ac wyth droed?
—(Caseg gyfeb yn ei charchar).

• Beth sydd yn ngweithdy'r saer nas gwelodd y saer erioed mohono?—(Min).

Beth yw ffynnon wen lefrith
Yn nghanol cae gwenith?—(Buwch).

Beth sydd wedi ei ladd ac wedi ei flingo
Yn cario corff ac enaid ynddo?
—(Par o esgidiau).

Beth ydyw cistan bach yn ngwaelod y nant
A'i llon'd o esgyrn pobol?—(Esgid).

Beth ydyw cistan bach yn ngwaelod y nant
A egyr un, ond na chaua cant?—(Cneuen).

Beth ydyw cistan bach yn ngwaelod y nant
A'i llon'd o esgyrn llygod?
—(Cath wedi marw).

Beth ydyw gastan bach yn ngwaelod y nant
Na chyfartha neb, ond a fratha gant?
—(Mieren).

Beth sydd yn limbyn lamber
A'i ben yn mhob siamber?
—(Agoriad).

Beth ydyw siamber wen galchog
A'i llon'd o fwyd marchog?—(Wy).

Beth sy'n wyn fel gwlân,
Aiff yn ddu fel y frân,
Yn uwch na dim march,
Yn llai na llygoden?—(Eirinen).

Beth sydd ar lun baril,
Rhwng trontol^[1] a hidil,
A dwy fraich y wifil,^[2]
Yn rhoi hoew dro;
A deg o gyrn iddi,
A'i chalon yn llosgi,
Heb ochain na gwaeddi nag wylo?
—(Lantern).

Beth sydd mewn môr ag sydd mewn mynydd,
Nid yw mewn geneth, lyweth lonydd?
Mae mewn pedwar mis o'r flwyddyn
A'r wyth ereill nid yw ynddyn':
Mawrth, Mai, Mehefin dawel,
A diwedd Medi mae'n ymadel?
—(Y llythyren M).

Beth sydd gryned a phec,
Yn ddued a'r check,
A chynffon hir, hir, a thwll yn ei blaen?
—(Padell ffrio).

Dychymmyg, dychymmyg mi gleddais fy mhlant,
Fesur saith ugain ac fesur saith gant,
Y nhw sydd i farw a minau sydd fyw,
Dyna ddychymmyg na ddyfeisiwch yn eich byw.
—(Coeden wedi colli ei hâd).

Can-gwys ar gan-gwys a chan' ugain ogwys,
A chan' deryn du dan bob cwys.
—(Ceirch du wedi ei hau).

• Yr oedd pump aderyn ar y pren, saethodd yr adarwr atynt, a gwelodd ddau yn cwympo, sawl un oedd ar y pren?—(Dim un—ehedodd y lleill ymaith).

Fe anwyd plentyn yn mhlwyf Llangan,
Heb fod yn fab i'w dad nac yn fab i'w fam;
Heb fod yn fab i Dduw nac yn fab i ddyn,
Ac fe anwyd hwnw fel pob un.—(Lodes).

Yr oeddwn yn myned, nis gwyddwn i b'le,
Cyfarfum â gŵr, nis gwyddwn i pwy, S
iaradodd â mi bart, nis gwyddwn i beth,
Fe roes i mi rôdd a bery i mi byth.
—(Plentyn wedi bod yn yr Eglwys yn cael ei fedyddio).

• Sut y gellir gosod canwyll ar fan mewn ystafell, fel y gall pawb ei gweled ar unwaith oddigerth un? —(Ei gosod ar ben yr un hwnw).
• Y tir yn wyn a'r hâd yn ddu, a'r gwr yn hel meddyliau? —(Dyn yn ysgrifenu ar bapyr gwyn).

Pedwar polyn ar ben bryn,
Bwried a fwrio ni wlychant hwy ddim?
—(Tethi buwch).

• Beth sy'n las, las fel y glaswelltyn, yn bigog, bigog fel y pin, yn felyn, felyn fel yr aur?—(Eithin a'u blodau).

Beth sydd yn bod er erioed
Ac nid yw eto ond mis oed?
—*(Y Lleuad).

• Beth sydd yn dyllau i gyd ac heb ddim un twll drwyddo?—(Gwniadur).
• Beth sydd na fu erioed, na fydd byth, ac mae o hefyd? —(Heddyw).
• Yr oedd dyn yn twymo llaeth—syrthiodd y llaeth i'r tân—cododd y dyn ef, golchodd ef, ac yfodd ef. —(Llaeth wedi rhewi).

Beth â'n gynt na'r gwynt, yn gynt na'r gwlaw,
O'r fan yma i'r fan draw? —(Meddwl dyn).

• Beth sydd yn cysgu a'i fys yn ei lygad?—(Aerwy).

Dywedwch y medrwch ddangos i unrhyw un o'ch cyfeillion yr hyn nas gwelodd erioed o'r blaen, yr hyn nas gwelsoch eich hunan ychwaith, a'r hyn nas gwelodd neb arall o'r blaen, a'r hyn, ar ol i chwi eich dau ei weled, nas gwel neb ef byth ar ol hyny.

Cymerwch un o'ch cyfeillion o'r neilldu, a thynwch gneuen allan o'ch llogell. Torwch hi, dangoswch iddo y cnewullyn, a gofynwch iddo, a welodd efe hwnw erioed o'r blaen? Yr ateb fydd, "Naddo." Dywedwch chwithau, "Na minau 'chwaith, na neb arall." Yna bwytewch ef, a dywedwch," Ac nis gwelwch chwi na mi, na neb arall, ef byth mwy.

Pa fodd y gall dyn, ac nid dyn,
Ladd aderyn, ac nid aderyn,
A chareg, ac nid a chareg,
Yn eistedd ar bren, ac nid pren.—(?).

Twrch o'r graig mewn torch gron;
Dery'n gras fel daear gryn;
Dodrefnyn drud mewn cryd crwn;
Llanc o'r ŷd yn llyncu ei ran.
—(Maen melin).

Beth sydd yn y môr nad yw yn y tir?
Nid yw yn y clawdd, y mae yn y ffos;
Nid yw yn y cae, y mae yn y rhos;
Nid yw yn y fuwch, y mae yn y llo.
—(Y llythyren O).

Miga-moga, i b'le'r âi di?
Moel ei goryn, 'waeth i ti:
Fe dŷf gwallt ar fy mhen i,
Cyn'r uniona d'arau ceimion di.
—(Y mynydd a'r afon).

Yr hwn a'i gwnaeth nid rhaid iddo wrtho,
Yr hwn a'i pryn ni fyn ef mo'no;
Yr hwn a'i ca'dd nis gŵyr ef eto,
Pa un a wnaeth a'i gael ai peidio.—(Arch).

Mae genyf filgi bolwyn brych,
Llydan ei gefn ac yn fawr ei wrych;
Ac mi ddywedais i chwi 'nghyffes,
Ac enw'r ci a enwais deirgwaith. —(Ac).

Bum yn claddu hen gydymaith,
Gododd yn fy mhen i ganwaith;
Yr wyf yn ofni er ei briddo,
Y cyfyd yn fy mhen i eto.
—(Dyn yn dyfod o hau haidd).

• Gŵydd o flaen gŵydd—gŵydd ar ol gŵydd—a rhwng pob dwy ŵydd—gŵydd. Pa nifer o honynt oedd yno? —(Tair).

Fy mhen sy'n troi wrth fyn'd i'r daith,
Nid o herwydd henaint chwaith,
Pan b'wy'n rhodio pen ffordd fawr
Nid yw fy nhraed yn cwrdd â'r llawr.
—(Berfa olwyn).

Y weirglodd lâs lydan,
A'r buchod penchwiban;
Y tarw penwyn yn y canol,
A'r bugail aur yn eu troi allan.

—(Yr awyr, y sêr a'r lleuad, a'r
haul yn codi, yn codi, nes peri
iddynt ddiflanu, megis).

Deudroed ar drithroed yn crafu'r troed,
Daeth y pedwar-troed heibio, a dygodd y troed;
 Cipiodd y ddeudroed y trithroed,
A tharawodd y pedwar—droed nes cafodd y troed.

—(Dyn oedd yn eistedd ar ystôl dri throed ас yn crafu troed mochyn, pryd y daeth ci i fewn gan ei ddwyn oddiarno; ac yna i'r dyn, yn ei lid, gipio yr ystôl a tharewo y ci â hi, am ei haerllugrwydd).

Yr oedd gan Sion y Cydau naw cŵd, a naw torth yn mhob cŵd, naw twll yn mhob torth, naw llygoden yn mhob twll, naw cyw gan bob llygoden, a naw dant gan bob cyw. Pa faint oedd nifer dannedd y cywion?—(531,441).

Yr oedd gan Nicolas nawclos, naw poced wrth bob clôs, naw pwrs yn mhob poced, naw cell yn mhob pwrs, a naw punt yn mhob cell. Pa nifer o bunoedd oedd ganddo?—(59,049).

Yr oedd dau dafarnwr yn byw yn Nghonwy, ac aeth y naill at y llall efo llestr pum—chwart a llestr tri—chwart, i ofyn benthyg wyth chwart o gwrw. Nid oedd yn y lle, ar y pryd, ddim ond wyth chwart o gwrw yn digwydd bod, ac ebai'r perchenog, ti gei hanner hwn os medri ei ranu efo'r llestr yma; ond pa sut yr oedd gwneyd?—(Tywallt llon'd y llestr tri—chwart yn gyntaf—tywallt y llestraid tri i'r pump wedi hyny—tywallt llon'd y llestr tri eto, a thywallt hwnw i'r pump; ond yr oedd un chwart ar ol yn ormod; yna yr oedd yn rhaid tywallt y pump yn ol i'r wyth, ac wedi hyny tywallt yr un i'r pump—yna tywallt llon'd y llestr tri-chwart, a'i dywallt i'r llestr pump, felly byddai ynddo bedwar chwart, a phedwar chwart yn y llestr wyth-chwart).

Aeth dyn i dafarndy â swm o arian yn ei law, a gofynodd am fenthyg yr un faint ag oedd ganddo. Eisteddodd i lawr a gwariodd hanner coron. Wedi hyny, aeth i dafarndy arall, a gofynodd am fenthyg yr un faint ag oedd ganddo. Eisteddodd i lawr yno, a gwariodd hanner coron. Aeth i'r trydydd lle, a gwnaeth yr un modd, sef eistedd i lawr a gwario hanner coron—y cwbl. Ond, attolwg, pa faint oedd ganddo ar y dechreu?—(Dau swllt a dwy geiniog a ffyrling).

Yr oedd dyn â nifer o ddefaid ar ei daith, pryd y daeth dyn arall i'w gyfarfod, gan ei grybwyll fod ganddo nifer dda iawn o ddefaid—gryn ugain. "Nag oes," oedd y cyfarchiad yn ol, pe buasai genyf gymmaint â hyn eto, a hanner cymmaint â hyn, a dwy ddafad a hanner, buasai genyf ugain. Pa nifer oedd ganddo?—(Saith).

Rywbryd, er ys amser pell yn ol, yr oedd hen ŵr a hen wraig, â dau fachgen, eisieu croesi afon mewn cwch. Yr oedd yr hen ŵr yn dunell o bwysau, a'r hen wraig yn dunell, a'r bechgyn rhyngddynt yn dunell; ac ni chariai'r cwch ddim mwy na thunell; felly, pa sut yr aent drosodd?—(Y ddau fachgen fyned drosodd yn gyntaf, ac un dd'od â'r cwch yn ol, yna yr hen ŵr fyned drosodd yn gyntaf, a'r bachgen dd'od â'r cwch i nol y bachgen arall; yna yr oedd yr hen wraig yn myned wedi cael y bechgyn un bob tu i'r afon, a'r naill fachgen yn nol y llall).

Y Bwch a'r Blaidd a'r baich Eiddew.—
Aethai dyn at lan afon a chanddo fwch, blaidd, a baich o eiddew. Ni chariai y cwch oedd ar lan yr afon namyn un o honynt, ar unwaith, gyda'r dyn; a buasai yntau, y blaidd rheibus, yn bwyta y bwch, pe y gadawsid y ddau ar ol a myned â'r eiddew drosodd. Pe buasai'r dyn yn myned drosodd i ddanfon y blaidd, buasai'r bwch yn pori'r baich eiddew. Yn ngwyneb yr amgylchiad, pa sut yr elai â hwy drosodd mewn diogelwch?—(Myned a'r bwch yn gyntaf, a chroesi yn ol am y blaidd; yna dyfod a'r bwch yn ol drachefn, a myned a'r baich eiddew yn ol at y blaidd, ac yn y diwedd cyrchu y bwch)

Pais a mantell a thalaith dèn,
Bardd a derwydd yr ynys wen,
Y llo yn y beudy a'r gath ar y faingc,
Brenin Lloeger a brenin Fraingc,
Un mewn cwch a'r llall mewn sach,
A gwraig brenin Lloeger yn dod ag un bach,^[3]
Yn fychan o faint,
Ar lan afon Saint,
A hithau yn wraig i frenin y byd;
Dicyn-docyn, twyll i gyd.
Brenin Ffraingc yn rholio i lawr
I ganol y môr o'r Penmaenmawr,
Brenin Cymru yn cael tori'i ben,
Yn mhell yn mhell o'r ynys wen.
Pry' pry' gerdded o, gerdded o,
Daliwch o, daliwch o, dyma fo.

Mewn llannerch ar fin llyn Pentre'r Felin, yn mhlwyf Ynyscynhaiarn, ceir Careg hir ar ei phen, ag y dywedid y byddai yn rhoddi tri thro o amgylch y Llyn bob tro y clywai hi gloch y Llan yn canu.—(Y mae yr ystori ddigrif—ddychymmygol yna yn ddigon gwir eto am bob careg arall yn ein hoes ni; oblegyd cudd-ergyd y syniad yw, pa gareg a ddichon glywed unrhyw swn?).

Mi a aethum i'r coed, ac a'i cefais; mi a eisteddais i lawr i chwilio am dano; dygais ef adref, am nas gallwn ddyfod o hyd iddo?—(Draen yn fy nhroed).

Tecell, tocell, a gradell, a gridil,
Gwenol a phrendol, a phedol a ffidil;
Pellen, troellen, mowden, Madog,
Gwiwer, coeswyn, a chyffylog.

Wala, wala, fe ddarfu'r afalau,
Wrth hir gnoi fe dderfydd y cnau.

Owen Goch o dan y Castell,
Brynodd i mi bais a mantell,
Bys coch, bys cam, bys y cogwrn allan.

Un yn gofyn—"Fedri di fyn'd i'r dre i werthu wyau heb ddweyd 'ie?'" Y llall yn dyweyd "Medraf." "Pa ffordd yr âi di?" Drwy'r drws ac allan." "Ai ffordd hono yr âi di?" "Ffordd hono yr af." "Ffordd wed'yn?" "Drwy'r buarth." Ai i'r dref y byddi yn cychwyn?" "I'r dref y byddaf yn cychwyn, &c., hyd oni ddychwelo adref,—neu hyd oni ddywedo "Ie' ar y daith."

Un dau tri—mi rho nhw i lawr yn ffri,—mi ddalia i am beint o gwrw—pwy bynag ddeil â minad oes yma na mwy na llai—ond union ugain firi.

Pwy ddaw, pwy ddaw drwy bont y seiri?—
(Y fi, y fi a'm holl gwmpeini).

Torti, torti, bara gwyn yn llosgi,
Dŵr ar tân i olchi'r llestri.

Toiti, toiti, tŷ tatws,
A'i ben draw heb un drws.

Sion a Sian o gylch y tân,
Yn bwyta blawd ac eisin mân.

Gwcw, meddai'r gog,
Ar y gangen gonglog;
Gwcw, meddai'r llall,
Ar y gangen arall.

Hwch goch a chwech o berchyll cochion bach.

Caseg wineu, coesau gwynion,
Ffroenwen deneu, carnau duon,
Carnau duon, ffroenwen deneu,
Coesau gwynion, caseg wineu.

Ceffyl melyn, coffa milwr,
Anglod englyn, telyn teiliwr,
Telyn teiliwr, anglod englyn,
Coffa milwr, ceffyl melyn.

Hirnant a Mochnant a Phennant a ffon;
Gwden ac aden, a branar ar y fron;
A'r ddaear ddu dopiog mor rywiog â'r rhew,
A mynydd a mawnog, a llwynog, a llew.

Llwy bren a llo brith,
Ci gwyn y cae gwenith;
Y forwyn gartre'n bwyta'r wyau,
A'r wraig yn rhegi'r iar na ddodwai.

Cwrw brâg haidd a'm gyrodd o'm co',
Dywedwch a fynoch chwi, cwrw yw o.

Aethym, aethym drwy y coed,
A gwelwn ryfeddod fwya 'rioed;
Gwel'd plant bach yn marw o henaint,
A'u tad a'u mam yn ddigon ieuangc.
—(Dail y coed yn syrthio).

A glywaist ti gân ein iar ni?—
Dodwy, dodwy er erioed,
Heb un esgid am fy nhroed;
A phe bawn yn dodwy byth,
Ni chawn ond un-wy yn fy nyth.^[4]
Taw'r ffolog, ebe'r ceiliog,
Wnaeth y crydd erioed esgid fforchog.

Aberdaron dirion dêg,
Morfa Nefyn, cau dy gêg.

Hai li-lwli lonydd
Sion Trawsfynydd,
Wedi cneifio un tu'i ên,
A chlôs o hen gobenydd.

Bwch gafr Gwnys a redodd y râs
Heibio Melin Garnguwch at 'sgubor y Plas.

Pwy fu farw?
Sion Ben Tarw.
Pwy gaiff y gwpan?
Sion Ben Tympan.
Pwy gaiff y llwy?
Person y plwy'.

Amaethwr, unwaith, a archai i'w was fyn'd a'r ceffyl i'r efail i'w bedoli, gan ddweyd wrth y gôf ei fod yn deisyf arno wneyd pedair pedol newydd â'r hen bedolau oedd dan y ceffyl ar y pryd pan yn myn'd i'r efail, ac am i'r gwâs ddyfod â'r hen bedolau gydag ef adref hefyd. Gwnaed yr hyn a geisid, ond pa fodd —(Tynodd y gof y pedair pedol o dan y ceffyl, a gwnaeth o honynt "fwrthwyl," ac a'r mwrthwyl hwnw gwnaeth bedair pedol newydd i'r ceffyl, ac yna rhoes y mwrthwyl i'r gwâs i fyn'd ag ef adref i'w feistr).

Wrth rodio draw ar hyd y dre',
I wel'd fath le oedd yno,
Cyfarfum ddyn rhyfedda 'rioed,
A baich o goed oedd ganddo;
'Doedd 'run yn grwn, na'r un yn 'sgwâr,
Er maint oedd darpar seiri;
Na'r un yn union nac yn gam,
Na'r un yn werth ei losgi.
—(Dyn a chanddo gydaid o flawd lli).

Beth sy'n grwn fel cosyn,
Yn ddu fel y frân,
A llathen o gynffon,
A thwll yn y blaen?—(Padell ffrio).

Lem, lem, lidiog,
Yn ffoi ar ol bedenog,
Pedenog yn ffoi heb draed o dano.—(?).

Nis gwn beth yw y dychymmyg hwn. Yr ystlen fenywaidd yw beth bynag. Llym, llym, llidiog, yw yr ystlen wrywaidd. Ni cheir Pedenog mewn unrhyw Eiriadur. Y mae Pedionog yn ansoddair i'r enw Pedion, sef traed; ond dywed y dychymmyg fod y Pedenog hwn heb draed o dano pan yn ffoi.

Dwy afr gyfarfuent ar ganol pont bren gul, uwchben afon ddofn: y naill yn myned yn groes i'r llall. Ond yn lle ymrafaelio â'u gilydd am ffordd rydd, yr hyn, efallai, fuasai yn angeu i un, os nad i'r ddwy, gorweddodd un, fel y gallasai y llall fyned drosti; ac felly aeth y naill a'r llall yn ddiogel i'w ffordd ei hun.

Sion-holi'r Aelwyd.—Os nad yw chwaer eich ewythr yn fodryb i chwi, pa berthynas yw i chwi? —(Eich mam).

Robin ydyw Robert, a Jack ydyw John,
Stone ydyw careg, a stick ydyw ffon,
Pig ydyw mochon, sow ydyw hwch,
Pipe ydyw pibell, box ydyw blwch;
Bitch ydyw gast, a dog' ydyw ci,
Paid di a meddwl mai bitch ydw i.

Pesychwch fel y pesychasoch o'r blaen.

Y pren ar y bryn,
Y gainge ar y pren,
Y nyth ar y gaingc,
Yr ŵy yn y nyth,
A'r cyw yn yr ŵy,
A'r ŵy yn y nyth,
A'r nyth ar y gaingc,
A'r gaingc ar y pren,
A'r pren ar y bryn,
Ffeind a braf ydoedd y bryn,
Lle tyfodd y pren,
A ddaliodd y gaingc,
A ddaliodd y nyth,
A ddaliodd yr ŵy,
A'r deryn bach, bach.

Y gamp a gymhwysid yn nglŷn a'r llinellau uchod oedd eu dyweyd yn gyflym a chywir.

Tryfer a genwair a gwn,
Wna wr cyfoethog yn wr llwm;
Hwch a chwch a chaseg,
Wna wr llwm yn wr cyfoethog.

Bryn melyn a chelyn a chyrs,
Dyn byw o dan ei bwrs,
Nid â byth i dŷ Pyrs.

Gwrysgen gam-gam ar ben pont Wrexham,
'Sgwd o'r gôd i'r bont, 'sgwd o'r bont i'r gôd.

Ebol melyn, gwineu, talgoch, yn neidio'r calchbwlch yma a'r calchbwlch draw.

Pa'm mae'n arw blaen blewyn barf gafr?
Am ei bod yn pori gwyrdd gelyn ar glawdd gardd:
Dyna'r pa'm mae'n arw blaen blewyn barf gafr.

[Mae'r wers ganlynol i'w hadrodd ar yr un gwynt, fel y dywedir.] A ro'wch chwi fenthyg eisen o'ch baich esyth chwi i sythu 'maich esyth i? Mae 'maich esyth i'n gam. Pe buasai'ch baich esyth chwi'n gam, mi roeswn i eisen o'm baich esyth i, i sythu'ch baich esyth chwi.^[5]

Gwydd lwyd radlon, cyn radloned a'r rhai rhadlonaf o ŵydd lwyd radlon.

Eto, mewn dull arall:—

Gwydd lwyd radlon, yn pori yn nglan yr afon,
Radloned a'r radlonaf ŵydd,
Dwy wydd radlon.

Naw gafr gorniog gynneu oedd geny',
Ar y bwlch arwflwch yr oeddynt yn pori;
Gafr wen, foel-wen,
Foel ystlyswen,
Fin-wen, fein-wen,
Foel, a cheden, a chynffon-wen.

Mae gafr eto, oes, heb ei godro;
Gafr las, foel-las,
Foel ystlyslas,
Finlas, feinlas,
Foel, a cheden, a chynffon-las.

Mae gafr eto, ond i mi chwilio,
Pa'r un ydyw hono ollyng'soch yn ango'?

Gafr ddu, foel-ddu;
Fin-ddu, feinddu,
Foel, gynffon-ddu,
Foel, a cheden, a chynffon ddu, ddu.

Mae'n amlwg fod amryw o'r dyfaliadau blaenorol mor aml â'r dyfalwyr, ac fod cynnifer o esboniadau arnynt ag sydd o esbonwyr; ond nid rhaid i neb ofni eu hadrodd, dan yr ymsyniad mai "swp o gelwydd" ydynt. Y mae tuedd ynddynt i egluro hanes yr ardaloedd y perthynant iddynt, yn ogystal a bod yn ddrychau eglur a syml, drwy y rhai y gallwn weled pobl yr hen amser yn symud ar lwyfan bywyd. Heblaw ymorchestu mewn ymadroddion digrifol, cywrain, a difyrus, megis yr anhawsdra o adrodd yn gyflym heb gymmysgu y seiniau, &c., ymgystadleuent mewn dychymmygurhamantu, a gweu rhyw fath o wir, nad oedd raid wrth ond ychydig iawn o hono i roddi boddlonrwydd i ffydd ofergoelus, megis y rhai dilynol:

(1). LLADRON MAELRHYS.—Gellir gweled dau faen o'r enw Lladron Maelrhys yn ffurfio rhan o glawdd ffiniol rhwng plwyfi Llanfaelrys a'r Rhiw —un ar ei orwedd, yn wyth droedfedd o hyd, a'r llall yn unionsyth. O ddilyn un o'r chwedlau rhyfeddaf ar lafar gwlad, ceir mai dau ddihiryn anystyriol oeddynt a aethant i Eglwys Llanfaelrhys, a lladrata arian oddiyno, ond pan oeddynt yn croesi ffin y ddeublwyf, gyda'r arian, ddarfod i farn Duw ddisgyn arnynt, a'u troi yn ddwy golofn o ithfaen am gysegr—ysbeilio, megis y trowyd gwraig Lot yn golofn o halen am anufudd—dod.

(2). CELWYDDAU YR HEN BOBL.—Daethum trwy wynt neithiwr na fu erioed ei fath yn y byd, yr oedd yn chwythu y pedolau oddiwrth draed y ceffyl! "Be' chwi'n son am hyny?" meddai f'ewyrth Gruffydd—" mi gwelais i hi yn gymmaint gwynt nes methodd y Lleuad a myn'd yn ei blaen, a thu cefn i fynyddoedd Sir Fflint yna y bu hi yn llechu trwy'r nos." "I ble'r aeth hi wed'yn, f'ewyrth Gruffydd?" "Ho, mi aeth yn ei blaen dranoeth wedi i'r gwynt ostegu!"

A gywiro, cywired; a chwanego, chwaneged.

Nodiadau

1. Trontol a Trontel yw y glust neu y ddolen a osodir i ystên, piser, neu ddiod-lestr.
2. Anhawdd gwybod beth yw wifil, os nad llygriad o gwegil, neu wefl—yn wefil.
3. Cyfeiriad yw y rhigwm-ganu yma at enedigaeth Tywysog Cymru yn Nghastell Caernarvon, yn taflu amheuaeth ar y cyfryw draddodiad.
4. Ffyddlondeb di-dâl a di-lwydd sydd yn cael ei sènganu yma, ar fesur yr iâr.
5. Aseth, liosog esyth, yscolpen neu ddellten flaen-faen. Priciau oddeutu dwy droedfedd o hyd oeddynt yr "esyth," a arferid roddi ar adenydd tai tô gwellt i'w diogelu rhag i'r gwynt gael mantais i ddechreu codi'r tô.