Llen Gwerin Sir Gaernarfon/Lleoedd yn Nghyda'u Henwau

← Ffynnonau, Llynau, ac Afonydd

Llen Gwerin Sir Gaernarfon gan John Jones (Myrddin Fardd)

Chwedlau Arian Cudd →

PENNOD VII.
LLEOEDD, YN NGHYDA'U HENWAU.

Y MAE gan y werin ddull o'r eiddo ei hun i esbonio dechreuad sefydliadau lleoedd a tharddiad eu henwau, ac mae yn fynych resymau lleol yn rhoddi bodolaeth iddynt, yr hyn sydd yn gwneyd yn anhawdd i fod yn bendant mewn perthynas i amryw o honynt. Edrycha'r werin, bob amser, ar dadogaeth geiriau o gyfeiriad traddodiad neu seinfympwy, ac nid o gyfeiriad tarddystyron. Desgrifiant "Ionawr " fel Ia yn awr, "Chwefror " fel Chwerw—oer, &c., a chynnyg iddynt reswm i'r gwrthwyneb, ni fyddai ond ofer, am y credent ynddynt mor sicr a diymod ag sy fodd. Eithr ni cheisiwn yma groesi dim ar eu gwahanol feddyliau, am mai gwell a thecach yr ystyriwn eu dodi ger bron yn eu symledd gwreiddiol, fel y caffo pawb ymfoddhau yn eu mympwy eu hunain. Ond os byddant am brofion, rhaid iddynt fyned i fysg y werin, a gwrando ar yr hanes a'r helyntion, a digonir hwy.

Gellir ychwanegu y rhoddid gynt annogaeth cysurlawn i'r cymmeriadau diddan hyn—yr ieithwyr gwlad—hen oraclau ein hardaloedd, tra yn yr oes gymhenllyd hon y ceisir eu difodi gan y dosbarth fynych elwir proffeswyr dysgedig. Ond i ba ddiben, os nad i ysbeilio'r byd o'i ddifyrwch a'i ddedwyddwch. Nid gwerth llenyddol cynnyrch syniadau yr hen wladwyr a appelia atom yn gymmaint a'r dulliau a'u hannogent i amlygu eu gwibfeddyliau—llawer o honynt o'r un nod a delw fel nad oes enw ar na chae na thy na bwthyn nad yw ffrwyth eu hefrydiaeth wedi ymglymu am danynt fel yr eiddew am y goeden. Llawer, a llawer iawn o hanesion difyr a diniwed a adroddwyd ganddynt fin nos yn nglyn â'r gorchwyl o egluro ystyron enwau leoedd, tra ar yr un pryd yn mwynhau "tipyn o smôc a scwrs," a'u coesau y naill ar y llall yn pwyntio tua'r tân fel magnelau. Coffa da am danynt. Blodeued llygaid y dydd ar eu beddau.

I. BEDDGELERT.

Y traddodiad am y lle hwn sy fel y canlyn:—'Llewelyn ab Iorwerth Drwyn Dwn, a gyfenwir weithiau yn Llewelyn Fawr, ydoedd dywysog glew yn ystod y 12fed ganrif. Byddai ef a'i deulu yn arfer Hafotta yn Eryri, ac ar y pryd yn ymhoffi dilyn rhagor gampau ei henafiaid, megis hela'r carw, yr ysgyfarnog, neu'r llwynog. Yr oedd gan y Tywysog gi ffyddlawn a hoffus ganddo o'r enw Gelert, yr hwn a fernid yn flaenor pob helfa. Un diwrnod, pan aed allan i ymddifyru, ni welid Gelert hefo'r cwn; methid a dirnad beth ddaethai o hono. Pan oeddid allan, cymmerodd y fammaeth yn ei phen fyned i edrych yr "Ogof Ddu " ar lechwedd Moel Hebog; tybir fod un o'r gweision gyda hi hefyd, a dywedir mai Saesnes oedd y forwyn esgeulus hon. Pan oedd Llewelyn a'i osgordd yn dychwelyd adref, yn ymyl y neuadd, dyma Gelert, yn waed dyferol, yn rhedeg, dan ysgwyd ei gynffon i'w gyfarfod. Llewygodd y Dywysoges, a rhuthrodd y Tywysog i'r ystafell fagu! Ond Och erbyn myned i fewn, yr oedd y fan yn afonydd o waed, a'r cryd wedi ei daflu a'i wyneb yn isaf, a dim golwg o'r plentyn. Cynddeiriogodd, cipiodd ei gleddyf, a rhoddes ef trwy Gelert, druan! Rhoes yntau wawch hirllaes, a threngodd. Darfu i'r floedd angeuol ddeffroi y plentyn. Rhedodd un o'r mynachod at y cryd, a chododd y dillad, ac yn nghanol y goblygion, dyma'r bachgen yn edrych yn iach a dianaf. Codwyd y gwrthbanau, ac o danynt, yn farw, dyma globyn o flaidd ysglyfgar, yn erchyll ei wedd, hyd yn nod pan wedi trengu. Ond y ci, druan, oedd' erbyn hyn mor farw ag yntau; a'r Tywysog a wylofus alarai ar ol addurn ffyddlondeb. Gorchymynodd iddo gael ei gladdu yn anrhydeddus, mewn llecyn teg gerllaw, a pharodd osod careg anferth ar ei fedd, yn gof o gladdle'r ci, ac y mae y gareg yn aros hyd heddyw yn Nol y Lleian, gerllaw y pentref a gyfenwyd ar ol hyny, yn gystal a'r plwyf yn gyffredinol yn "Fedd Gelert." Oddiwrth y chwedl hon y tarddodd y diarebion: "Cyn dial, gwybydd yr achos," "Ystyr ddwywaith cyn taraw unwaith," "Gwaith byrbwyll, nid gwaith ystyr-bwyll," Mor edifar a'r gwr a laddodd ei filgi." Ymddengys mai perthyn i dir chwedloniaeth y mae hanes Llewelyn a'i gi. Nid oes un cyfeiriad ato yn Camden, Leland, Pennant, na Powel; ac y mae yn sicr fod chwedl gyffelyb yn cael ei hadrodd mewn gwahanol fanau ereill. Mae rhagor yn eisieu ar y pwngc hwn, a dyma un o ddibenion casglu llên gwerin.

II. BRYNLLYNGEDWYDD.

Saif y lle hwn yn mhlwyf Abererch, a chred henafol yn y gymmydogaeth yw, mai Brynllyngcedig yw y cywir enw arno, am ddarfod i'w ben, ryw amser pell yn ol, suddo yn farnol, oblegyd pechodau y rhai oedd yn preswylio yno.

III. CAER ARIANROD.

Dywed P. Bailey Williams, yn ei History of Carnarvonshire, fod traddodiad yn ardal Clynnog y gellid gweled ar dywydd braf ac ar ddistyll trai,. gerllaw i'r lle hwnw weddillion yr hen dref Gymreig sydd yn awr yn orchuddiedig gan y môr, ac mai enw y dref ydoedd Caer Arianrod. Yn y Trioedd, cawn fod i Don ferch o'r enw Arianrod yn cael ei rhestru gyda Gwenn ferch Cywryd ap Crydon a Creirwy merch Ceridwen, dan y penawd, "Tair Gwenrian Ynys Prydain."

IV. CANTREF Y GWAELOD.

Traddodiad a ddywed ddarfod cyfodi gwrthglawdd, ryw oesau pell yn ol, a'i fod yn cyrhaeddyd o'r Penrhyn Du, yn Lleyn, i gyfeiriad Sarn y Bwch, neu rhywle yn ochr Meirion, a bod y môr yn treio islaw iddo ddwy waith bob pedair awr ar ugain—fod Seithenyn, ceidwad y dorau, oherwydd meddwdod wedi esgeuluso cau y dorau yn yr adeg briodol, a thrwy hyny, ddarfod i'r môr ymarllwys a gorchuddio yr holl ddyffryn i'r pellder a'r uchder y gwelir ef yn bresennol. Bernir i hyny ddigwydd o'r flwyddyn 540 i'r flwyddyn 550, neu 560 o'r pellaf, sef yn amser Gwyddno Garanhir, tad Elphin, yr hwn, medd y chwedl, a gafodd afael yn y cynfardd Taliesin mewn côd groen, yn agored Gwyddno ei dad.

V. CASTELL CIDWM.

Y mae safle y castell yma yn mhlwyf Llanwnda. Dywed y werin mai ystyr Cidwm yw blaidd, ac mai pan ddinystriwyd y castell ddarfod i flaidd wneyd ei wal yno, drwy yr hyn y cafodd yr enw. Hefyd, "dywedir mai amddiffynfa a gyfanneddid gan ryw foneddwr ysbeilgar ydoedd, yr hwn a laddodd frawd i Cystenyn Fawr, drwy saethu ato pan yr oedd yn myned heibio gyda nifer o filwyr, yn y dyffryn islaw, i gyfarfod a'i fam yn agos i Danybwlch. Neu, mewn arweddiad arall, pan oedd. Elen Lwyddawg a'i mab ieuengaf yn arwain eu llu o Gaer Seiont i Gaer Eryri, drwy Feddgelert, yr oedd mab arall iddi o'r enw Cidwm, un afradlon a drwg, mewn eiddigedd at y brawd ieuengaf, ac yn wastad yn cynllwyn am ei fywyd. Yr oedd wedi ymguddio yn y clogwyn gyda'r amcan o saethu ei frawd pan fyddai yn myned heibio gyda'r fyddin. Ei fam a aethai heibio yn arwain y fyddin flaenaf, a'r brawd ieuengaf hwn ydoedd yn dilyn gyda'r ôl-fyddin. Canfyddodd un o'r milwyr Cidwm yn cyfodi o'i guddfan gan anelu tua bon y fyddin, a chan ei fod yn ei adnabod ac yn deall ei ystrywiau, bloeddiodd allan "Llech yr Olaf," yr hyn a atebwyd gan yr holl fyddin; ond cyn i'r olaf lechu, yr oedd saeth y brawd-leiddiad wedi ei wanu yn farwol. Er cof o'r amgylchiad, galwyd llechfan Cidwm ar ei enw, a cheir amaethfa fechan yn agos i'r lle yn dwyn yr enw "Llech yr Olaf, meddir, yn dystiolaeth sicr parthed rhybudd y milwr." Ond, i'r neb a ewyllysio edrych heibio i hen chwedlau, canfyddir nad yw Cidwm ond enw a roddir ar fodau a phethau cuchiog ac uthrol; ac felly mai ystyr Castell Cidwm yn ddiau yw Castell Uthrol. Nis gall pethau fod yn guchiog—bodau ydynt yn guchiog, a phethau yn uthrol ac ysgythrog.

VI. CASTELLMARCH.

Palasdy henafol, yn mhlwyf Llangian, yw Castellmarch, yr hwn, meddir, a fu unwaith yn annedd i March ap Meirchion, un o farchogion Arthur; cybydd ofnadwy, ac iddo glustiau hirion fel clustiau march, a dyna y sail neu y rheswm i'r castell gael ei enw yn Castellmarch. Dywed traddodiad mai gormeswr creulawn ydoedd, ac y byddai cyflyrau ei dirddeiliaid a phreswylwyr ereill y rhanbarth cylchynol iddo yn un o wasyddiaeth chaethiwed blinderus, ac mai aml y gorchymmynai am i ryw un neu gilydd ddioddef hyd y nod marwolaeth ar grogbren, a hyny am ddim ond methu dyfod i fyny â chyflawni rhyw wâg—weithredoedd afresymol a gyfodai oddiar ei fympwy ef ei hun, megis methu taflu ysgub ŷd dros ben ysgubor fawr o'i eiddo, heb i'r ysgub gyffwrdd dim mewn un modd â'r ysgubor, a llawer o bethau ereill o gyffelyb ystyr afreidiol. Hefyd, dywed traddodiad yr ardal mai hen langc oedd March ap Meirchion, ac fod ganddo fachgen o was bach neu was gweini, tuag at yr hwn yr arferai yr hen langc, yn ol ei anianawd, fod bob amser yn dra brwnt; ac i'r bachgen un diwrnod ddigwydd bod yn cadw y gwartheg yn agos i Lyn Cae'r Meirch, ger glan y môr, lle y digwyddai i amryw forwyr ddyfod o . Angorfa Sant Tudwal i gyrchu dwfr i long fawr, ac i'r bachgen ddiangc ymaith gyda hwy, o achos bryntwch ei feistr tuag ato. Yn mhen llawer o flynyddoedd, wedi hwylio o hono gwrs ar led, daeth yn ei ol i Angorfa Sant Tudwal, tra erbyn hyn yn llywydd ei hun ar long fawr. Oddiyma, gan fod ei ddygasedd a'i ddialgarwch mor angerddol o elyniaethus tuag at ei hen feistr creulawn, ymdrechai yn egniol ddinystrio ei balasdy, sef Castellmarch, a hyny drwy ergydio ato o fagnelau mawrion; ond oherwydd isder y lle y safai, elai y bwledi—rai i'r dwnen a rhai i'r tir uwchlaw iddo, fel na chyffyrddid dim ag ef namyn ychydig ar ei gyrn. Yn ngwyneb y methiant hwn, daeth llu o'r morwyr i'r lan, ac yna aethant i Gastellmarch i ymofyn y meistr, yr hwn ar y pryd, oedd yn ei wely yn glaf, ac a'i dygasant ef i'r llong, fel na welwyd mohono, ac na chlybuwyd dim o'i hanes byth mwy. Eto, dichon, ddarfod i'r chwedl yn nghylch y clustiau march ddeilliaw oddiwrth beisarfau y teulu, rian o'r hon oedd yn dangos disgyniad y tylwyth o gyff âch Meirion Goch o Leyn; felly yn dwyn argent a chevron between three nag's heads erased sable, sef, cwpl arianliw rhwng tri phen ceffyl bychan toredig du.

VII. CROMLECH GANTHRIG BWT.

"Mae y lle hwn yn nghreigiau Mur Mawr, yn Mwlch Llanberis, y naill du i Ynys Hetws. Gelwir ef felly, meddir, am fod hen wrach o'r enw Ganthrig wedi bod yn trigiannu yno. Heb fod yn mhell oddiyno y mae lle arall a elwir Cwm-y-wrach. Dywed traddodiad fod teuluoedd yn colli eu plant yn y cymmydogaethau hyny rai oesau yn ol, a methid er pob ymdrech a gwybod beth oedd wedi dod o honynt. Tybiai rhai mai rhyw anifeiliaid gwylltion oedd yn dyfod i'w lladratta, ac yn eu difa yr un modd ag yr oeddynt yn gwneyd gyda'r defaid. Yr oedd pawb yn adnabod yr hen wrach oedd yn byw tua'r gromlech, a byddai y plant yn rhedeg mewn dychryn pan y gwelent hi yn rhywle; ond ni ddaeth i feddwl neb y byddai yn gwneyd dim i un o honynt. Ryw dro, yn mhen "hir a hwyr" darfu i gi oedd gydag un o weision y Cwmglas, ddod o hyd i ddarn o ryw ysgerbwd yn agos i'r man ag yr oedd Ganthrig yn trigo, ac wedi sylwi arno, gwelwyd mai llaw plentyn bychan ydoedd, ac adnabyddwyd hi fel llaw un o'r plant. oedd ar goll, drwy fod y bychan hwnw, o ryw anffawd, wedi tori un o'i fysedd. Drwgdybiwyd Ganthrig fel yr un oedd yn lladrata plant, a'i bod hefyd yn eu lladd ac yn eu bwyta. Wedi deall hyn, penderfynodd y trigolion ei gwylio, ac os byddai bosibl rhoddi pen arni, ac aeth un o'r dynion at enau ei hogof, a chlywodd lais plentyn yn wylo. Gwaeddodd ar Ganthrig i ddod allan, fod ganddo blant iddi; hithau a ddywedodd y deuai, ar ol iddi drin pen ei phlentyn.

Cyn hir daeth allan, a rhuthrodd y dyn ati, a thorodd ei phen ymaith â chryman, a dywedir iddi gael ei chladdu mewn lle a elwir Tir Coch, yn agos i Lanberis. Ar ol hyn cafodd plant y gymmydogaeth lonyddwch."

VIII. CWM CERWYN.

Saif y llecyn hwn yn agos i Nanlle. Dywed traddodiad iddo dderbyn ei enw oddiwrth yr arferiad o weinyddu cospedigaethau yn y lle, drwy fwrw yr hwn a gosbid i lawr mewn baril neu gerwin llawn o bicellau, i dreiglo ar hyd llechwedd y Mynyddfawr hyd i'r Cwm hwn. Y mae'r lle y cynnelid y llys, yn yr hwn y cyhuddid ac y dedfrydid y troseddwyr yn cael ei nodi hyd heddyw, a thybir mai ar hyd llwybr sydd yn arwain o'r hen Ben-yr-Orsedd hyd ben uchaf y cwm y byddid arferol a chludo y cerwynau neu y barilau.

IX. GLYN LLIFON.

"Yr oedd Gilmin Droed-ddu yn byw yn Nglyn Llifon, plwyf Llandwrog. Tyddynwr bychan ydoedd, ac yr oedd ar lawn gwaith gael "deupen y llinyn yn nghyd." Ryw noson breuddwydiodd, ac yn ei freuddwyd gwelodd ddyn yn prysur ddyfod ato ac yn ei hysbysu os elai ef (Gilmin) i Lundain y cai fodd i fyw. Breuddwydiodd drachefn a thrachefn, nes yr aeth yn flinder iddo, a phenderfynodd fyned i Lundain, lle bu yn gwybeta o'r naill fan i'r llall heb wybod beth i wneyd. Ond cyn hir sylwodd ar ryw greadur lled debyg iddo ei hun, yn segur gerdded ar hyd y fan. Hysbysodd Gilmin mai o Arfon yr oedd yn dyfod; chwarddodd y llall, a dywedodd ei fod yn breuddwydio yn barhaus, a'i fod yn gweled ei hun yn cael "trysorau" lawer yn yr "Hen Seler Ddu yn Arfon," a gofynodd i Gilmin a wyddai ef pa le yr oedd y fath le. Dywedodd Gilmin nas gwyddai. Ond nid gwir mo hyny, yr oedd yr "Hen Seler Ddu" yn ymyl Glyn Llifon, a mawr oedd pryder Gilmin wrth brysuro adref, rhag i'r hysbysydd gyrhaedd yno o'i flaen. Ond Gilmin oedd y cyntaf, ac i lawr i'r "Seler Ddu" ag ef; cafodd afael ar y trysorau," ond wrth ddyfod a hwynt oddiyno aeth ei droed i ryw bwll budr, a baeddwyd cymaint arno, fel y methodd a'i lanhau hyd ddydd ei farwolaeth. Y "trysorau" hyn fu dechreuad cyfoeth Glyn Llifon. Priodol yma yw adgofio mai nod dosbarthol ei lwyth oedd gwisgiad du am un goes, a darfod iddo yntau gael ei alw wrth y nod gwahaniaethol hwnw."

X. LLAM LLEIDR.

Ffos yn nhir Rhwng-y-Ddwyborth, plwyf Bodferin, yw "Llam Lleidr" wedi derbyn yr enw oddiwrth yr achlysur ddarfod i ddyn ddigwydd syrthio iddi tra ar y gorchwyl o ladrata cloch Eglwys Bodferin, yr hon Eglwys, nad oes yn aros o honi ddim ond ei lle, a hwnw wedi ei arloesi at wasanaeth amaethyddol. Yn ddiweddar, dywedai gwr y Ty Mawr, yn yr un plwyf, ddarfod i'w daid, a'i dad wedi hyny, golli ei hiechyd a marw oblegyd arloesi rhyw gymmaint ar y fynwent, ond na chymmerai efe ddim a weloedd erioed am ryfygu gwneyd y fath beth.

XI. LLANFAELRHYS.

Traddodiad a ddywed mai un Rhys o Ddeheubarth, yn amser prinder ymborth, a ddaeth a llongaid o flawd, ac a'i glaniodd yn nghyffiniau Aberdaron, ac a gymmerodd ystordy yn y gymmydogaeth i gadw ac i werthu blawd, a Blawtty y gelwir y lle hyd heddyw. Rhys a faeliodd yn dda yn y blawd; ac wrth weled cymmydogaeth eang heb dŷ i addoli Duw, efe a gyssegrodd y mael yn wirfoddol i adaeladu llan fechan yno, a galwyd, ac fe'i gelwir Llan—fael—Rhys. Annhebygol yw chwedl Rhys o'r De; mwy tebyg, mai rhyw berchenog lleygol o'r enw oedd y gwreiddyn, yr hwn a brynasai y Degwm.

Yr enw mwyaf cyffredin ar Eglwysi a gyfansoddir drwy flaenddodi y gair Llan o flaen enw y sant y cyssegrid yr Eglwys iddo, a llawer o chwedlau a adroddir yn nghylch amryw o honynt, heblaw Llanfaelrhys, megis Llanbedrog, yr hon a gyssegrwyd i Bedrog Sant, ond gan fod llawer o'r werin yn ormod eu bryd am ddangos eu medrusrwydd mewn geiryddiaeth drwy dynu ymaith rai llythyrenau, a gosod ereill yn eu lle, galwasant yr Eglwys yn Llan—pedair—ôg," yn hytrach na'i galw ar enw ei nawdd sant priodol; felly hefyd gyda Llanystumdwy—Llan ger ystum neu estyn (estyniad, rhediad) yr afon Dwy neu Dwyfor, yr hwn enw a briodolir i waith un o'r adeiladwyr yn galw am ddwy gareg, ond iddo gael un, ac o ganlyniad iddo drachefn waeddi "estyn ddwy;" gan hyny, yn ol y chwedl, rhaid mai "estyn ddwy" gareg yw sail yr enw. Cyffelyb yw y chwedl yn nghylch enw Llanberis, drwy briodoli i'r adeiladwyr yr amryfusedd o wneyd beudy yn lle Llan, yn ol archiad y cynllunydd, yr hwn pan ddaeth i'r olwg, ac ymddiddan ychydig, a dorodd allan yn lled gyffrous ei dymher yn y geiriau—"Ond Llan beris i!" eithr Llanberis a gafodd ei henw oddiwrth Peris, mab Helyg Foel, ap Gwlanog, yr hwn oedd sant a chardinal yn y chwechfed ganrif.

XII. MAEN DU'R ARDDU.

Saif y maen hwn ar lechwedd y Wyddfa. Dywed traddodiad yr â pwy bynag a gysgo noson ar ei ben, naill ai yn fardd neu ynte yn wallgof.

XIII. MAEN Y GERDD.

Saif y maen hwn ar dir Llwyn-y-Ffynnon, yn mhlwyf y Pistyll. Er ys oddeutu hanner can mlynedd yn ol, tynwyd ef i lawr o'i le, ac ar y pryd bu farw merch Llwyn y Ffynnon, a dywed traddodiad mai dyna yr achos o'i marwolaeth.

XIV. MEINI Y MOELFRE.

"Hyd o fewn ychydig flynyddau yn ol, yr oedd yn amlwg ar ben Cefn-y-Moelfre, yn nghymmydogaeth Dwygyfylchi, dri o feini yn sefyll oddeutu pedair troedfedd allan o'r ddaear mewn dull trionglog; un o honynt yn goch fel gwaed, y llall yn wyn, a'r trydydd yn debyg ei liw i'r llechfaen; ond y maent yn herwydd ystrywiau bechgyn yr ardal, wedi eu treiglo dros ael y bryn, ac yn awr i'w canfod wrth ei odre. Y traddodiad a gredid yn eu cylch ydoedd, fod Duw wedi eu gosod yno yn wyrthiol, er mwyn creu arswyd yn y trigolion rhag ymyryd â dim gwaith ar y Sabboth. Yr oedd tair o wragedd, rywbryd yn y cyfnod hwnw, wedi esgyn i ben y Moelfre i nithio ar foreu Sabboth, ac wedi taenu o honynt nithlen, dechreuasant ddal yr ŷd o flaen yr awel, ond daeth nifer o'u cymmydogion i'r fan gan eu ceryddu am halogi y dydd sanctaidd, ond diystyrasant y cerydd, gan fyned yn mlaen gyda'r nithio. Ar hyny, trowyd hwy yn geryg yn y fan, ac fe ddywedir mai lliw y dillad a wisgent ydyw lliwiau y meini, a bod eu nithlen yn nghyda'r ŷd wedi eu trawsffurfio yn bridd."

XV. METHLEM.

Hen balasdy o gryn fri gynt, yn mhlwyf Aberdaron, ydyw Methlem, lle y noda traddodiad i Eglwys gael ei dechreu, ond i'w safle, rywsut, gael ei gam leoli, yr hyn a barodd i'r defnyddiau a osodid i lawr yno yn ystod y dydd, gael eu trosglwyddo yn ystod y nos i lecyn arall, a elwid wedi hyny yn Bodferin. Wedi dechreu ar y gwaith o adeiladu, buan y caed allan nad y fan hono oedd lle priodol y llan i fod—faint bynag o honi a adeiladid yn y dydd, a dynid i lawr ac a gludid ymaith gan ysbrydion gwasanaethgar yn y nos, fel y gorfu i'r adeiladwyr roddi i fyny eu hymdrechion mewn ufudd-dod i amcan cyfrin yr ysbrydion, ac ymroi i adeiladu Eglwys ar lecyn o fewn ychydig latheni i'r man y saif yr Eglwys newydd bresennol, gan ddewis Merin fel eu sant a'u noddwr; a byth wedi hyny galwyd y lle cyntaf yn "Methlan," yn herwydd i'r plwyfolion ymgymmeryd a dechreu adeiladu Eglwys ar fan na ddylasid, ac iddynt fethu.

XVI. NANTLLE.

Y mae amryw draddodiadau yn nghylch deilliad yr enw hwn—un ydyw, ddarfod i helgwn rhyw foneddwr godi math o fwystfil hynod a elwid "Aurwrychyn" yn ymyl Llyn y Gadair, wrth odre mynydd Drws-y-Coed, yr hwn a ymlidiasant i lawr hyd at Bala-Deulyn, lle y daliasant ef, pryd y rhoddes yntau y fath lef resynus, yr hon a adseinid gan holl greigiau y gymmydogaeth; a dyna yn ol rhai, yw sail yr enw, sef Nant-y-llef.' Traddodiad arall a ddywed iddo gael ei enw oddiwrth ei fod gynt yn llawn o ddyrysgoed, ac o ganlyniad yn lloches i amryw fathau o fwystfilod rheibus, y rhai a arferent ysbeilio trigolion y gymmydogaeth mor lwyr o'u dâoedd, fel y penderfynasent oddeithio'r lle o ben bwygilydd, er mwyn bod yn sicr o fynu goruchafiaeth ar yr oll o honynt ar unwaith, a phan y goddiweddwyd hwy gan y tân amgylch-ogylch, yr oedd eu rhuadau yn arswydus yn gymmaint felly fel y galwyd y lle o'r herwydd yn " Nant-y-Llef," neu "Nanlle". Gall ymchwilwyr i athroniaeth enwau lleoedd gynnyg tarddiadau ereill i'r enw, megis ei fod yn ddeilliedig oddiwrth Llew neu Lleu Llawgyffes, yr hwn oedd fab i Gwydion ap Don; neu, ynte, mai Nantle yw gwir hanfod Nanlle, fod dodi at y gwreiddair nant yn treiglo yr ll yn l, sef Nantle, fel yn y gair Nantlys.

XVII. NANT GWRTHEYRN.

Tybir mai y gair yn gyflawn ydyw Gwrthdeyrn, a'i fod yn gosod allan esgyniad annghyfiawn a thraws-arglwyddiaethol y tywysog hwn i'r orsedd; ac yn ddiau nid yw y golygiad hwn yn cael ei wanhau yn ei hanes canlynol:—Trechodd ei gydymgeisydd Emrys Wledig, fel y bu gorfod iddo ffoi i Lydaw. Gosododd ei nai Cystenyn Fawr i farwolaeth, a "dycodd (medd y Trioedd) goron yr ynys o drais ac anrhaith." Coron yr ynys ydoedd yr awdurdod o fod yn Benteyrn. Yr oedd hyn yn cael ei hawlio gan ddau brif lwyth yr ynys, y Cymry a'r Lloegriaid; hanai Gwrtheyrn o'r olaf. Hawliai y Cymry drwy linach ddidor o Prydain ap Aedd Mawr; ac fel meddiannwyr cyntaf yr ynys, mai iddynt hwy yn unig y perthynai y cyfryw anrhydedd; ond drwy gyfrwysdra, creulonder, a brad, enillodd Gwrtheryn hi, a iawn y gallai y Cymry ei alw Gwrth—deyrn, a charn—fradwr ei wlad. Adroddir fod Gwrtheyrn, ar ol cael allan ei analluogrwydd i wrthsefyll y Saeson dichellgar, y rhai yr oedd efe wedi eu gwahodd i Brydain yn 449, wedi penderfynu dilyn cynghor y dewiniaid, ac adeiladu castell anorchfygol ar fynydd yn Eryri. Casglodd y defnyddiau yn nghyd, y rhai a ddiflanasant i gyd yr un noson. Mewn syndod, galwodd yn nghyd wyr doethion ato, a hwy a ddywedasant na safai y castell byth oni thywelltid arno waed plentyn wedi ei eni heb help tad. Chwiliwyd y deyrnas am un, ac o'r diwedd clywyd plant, wrth chwareu, yn trin un o'r bechgyn bach yn arw, ac yn ei alw yn annghenedlig. Dygwyd y plentyn a'r fam ger bron y brenin, a hithau a gyffesodd. Haneswyr a sicrhant mai Nant Gwrtheyrn, glyn neillduedig yn mhlwyf y Pistyll, oedd encilfan Gwrtheyrn, ar ol ei ddiarddeliad o'r orsedd. Dywedir iddo adeiladu castell yma, yr hwn, yn ol yr ysgrifenwyr mynachaidd a ddinystriwyd gan fellten, ac y lladdwyd Gwrtheyrn drwy yr achlysur. Y mae bys traddodiad eto yn nodi allan grug gwyrdd fel safle ei breswylfod, ac yn agos iddo y mae tomen a elwir "Bedd Gwrtheyrn," yn orchuddiedig yn awr â thywyrch, yn yr hon pan agorwyd hi flynyddau yn ol y cafwyd arch geryg yn cynnwys esgyrn dyn tal, a thybir mai gweddillion y brenin anffodus hwnw oeddynt; a gelwir y glyn, oherwydd yr amgylchiad crybwylledig, yn "Nant Gwrtheyrn."

XVIII. NEFYN.

Y traddodiad cyffredin am darddiad yr enw Nefyn ydyw ddarfod i ddau ddyn ryw oes bell bell yn ol ddigwydd cydgyfarfod ar lecyn agos i'r fan y saif tref Nefyn yn bresennol, ac i'r naill alw sylw y llall, fel gair rhwng ymddiddan, drwy ddyweyd "Dacw afr;" tra y dywedai y llall yn gellweirus,—"Ie, ne (u) fyn." Beth bynag am hynyna, arweinia yr enw ni yn ol i'r bummed ganrif at Santes o'r enw Nefyn, i'r hon y cyssegrwyd Eglwys y plwyf hwn; a thebygol mai dyna gnewullyn yr enw, er fod y naill a'r llall o'r unrhyw ffurf mewn sain—y blaenaf fel math o "resymoliad" i'r olaf.

XIX. OGOF WIL PUW. Un o'r cymmeriadau mwyaf adnabyddus yn ardal Llanbedrog, oddeutu cant a hanner o flynyddau yn ol oedd Wil Puw, yr hwn oedd rymus ei fraich a gwyllt ei ysbryd, heb arno ofn dyn na drychiolaeth. Meddai ar fath o long fechan yn gyfranog â dau neu dri o rai ereill o'r un gyffelyb natur ag ef ei hun, â'r hon y mynych fordwyent ol a blaen o hafan Fox Hole i ac o Gaerdydd, Iwerddon, Lerpwl, Llundain, &c., gan argludo pob math o nwyddau gogyfer a rheidiau brodorion morladron deheuol Lleyn ac Eifionydd; a pha gynnifer bynag o weithiau fyddai eu hymweliadau â hen froydd eu cymdeithion, amled a hyny fyddai eu nwyddau annholledig, megis gwirod, cwrw, halen, &c., er osgoi talu trethi trymion ryfeddol y llywodraeth. Dadforid y gwahanol nwyddau gan y cyfryw nwyddredwyr (smugglers) yn nghwr dwyreiniol Mynydd-tin-cwmmwd, gan eu dylusgo i fyny heb rwystr nac attaliad dros lechwedd sertharw a chreithiog y mynydd, i gongl dra annghysbell, ond cwbl ddiogel i ymgelu o afael swyddogion y gyfraith. A phwy a freuddwydiai feddwl am heldrin o'r fath mewn lle mor agos i wyneb crych-las y weilgi chwyddedig. O fewn cof yr hyna'n fyw, nid oes chwaneg ar gael o hanes Wil Puw nag a geir yn ei gyssylltiad â'i long, ac â'r hen ogof grybwylledig—yr olaf yn fwyaf neillduol, yr hon hyd heddyw sydd yn cadw yn ei chol yn soniarus ei enw ef fel ei phrif os nad ei hunig geidwad cysson ac ymddiriedol.

XX. YR OGOF DDU.

"Y mae llecyn yn dwyn yr enw yn nghilfach craig yn min y môr, rhwng Criccieth a Threflys, ac ymddengys mai tonau y môr fu wrth y gorchwyl ymaith y gilfach erchyll hon, lle y dywed chwedl i dri gwr wrth gerdd—Pibydd, Cornor, a Chrythor, droi wrth fyned o Griccieth i lys Bron-y-Foel i gadw neithior, yn ol arfer gwlad y pryd hyny. Yn nghwrs eu taith, a hi yn nos, daeth i'w cyfarfod foneddwr a'i osgordd yn ei ganlyn; ac wedi eu moesgyfarch, eu holi, a chael eu hanes, ceisiodd ganddynt ddyfod gydag ef y noson hono —y caent fyned i Fron-y-Foel nos dranoeth, a. thrwy iddo eu denu â swm mawr o aur, yn ngwyneb eu cyndynrwydd i gydsynio â'i gais, aethant o'i ol, ac fel yr oeddynt yn myned yn mlaen collasant adnabyddiaeth o'r wlad yr oeddynt yn myned drwyddi, yr oedd pob man yn hollol ddieithr iddynt y palas a'i neuadd eang ysblenydd, llawn o wychder, a llawn o erchylldod—y gweision, fel gweision tywysog, a'u harweiniasant. fel na welwyd mo honynt byth mwy.

Ond ryw dro, yn mhen "hir a hwyr," tra yr oedd un o fugeiliaid y Cefn Coch yn myned i fyny i gyfeiriad Moel Hebog, efe a glywai swn Pib yn chwareu tôn newydd glysaf a glywodd erioed yn ei ymchwil i gael allan o ba le yr oedd y swn yn dyfod, daethai at agen mewn craig, gan floeddio, a dyna lais o'r graig yn ei ateb—llais o enau y Pibydd, yr hwn a adroddodd i'r bugail yr holl helynt a fu arnynt, gan chwanegu na chaent byth mwy ddyfod i rodio gwyneb daear. Yr oedd y bugail yn gerddor da ac efe a ddysgodd y dôn, ac a'i galwodd yn

"Ffarwel Dic y Pibydd;" a'r man y clywodd y gerddoriaeth yn "Fraich-y-Bib." Bugail arall hefyd, tra yn gwylio'r praidd yn y mynydd,. a glywai sain corn yn chwareu ton newydd, ond gan nad oedd efe yn gerddor, ni allai ei dysgu, eithr efe a alwodd y fan yn yn "Fraich-y-Cornor.' Y Crythor, yn ol y chwedl, a allodd ryw fodd neu gilydd, ddyfod allan drwy ogof yn nghwr gogleddol Moel Hebog, eithr ni allodd ymlwybro ddim. pellach na Llyn-y-Ddinas, cyn anadlu ymaith ei einioes. Claddwyd ef yn y fan hono, ac adnabyddir ei fedd hyd heddyw wrth yr enw "Bedd y Crythor Du," a'r ogof yn Nyffryn Meillionen, wrth yr enw "Ogof y Crythor Du." Y mae llen y werin hefyd yn adrodd mai'r wladwriaeth oedd drwy gydol yr amser yn ymawyddu am wybod y dirgelion a berthynai i'r hen ogof, ac iddi o'r diwedd anfon tri o ddynion i'w harchwilio, a chanddynt gyda hwy bib, corn, a chrwth, i'r diben o'u canu, fel y gallai'r ysbiwyr ag oeddynt wedi ymwasgaru, yn ol y cynllun, ar hyd a lled y wlad, glywed eu lleisiau, i'r diben o gael allan ben draw yr hen ogof groes-ymgroes ac annghysbell, yr hyn a gafwyd, drwy i'r Pibydd chwareu ei bib yn y llecyn ag y mae "Braich-y-Bib" yn sefyll, a'r Cornor seinio ei gorn yn "Nghwm Cornor," a'r un modd y Crythor yntau mewn lle ag sy hyd heddyw yn dwyn yr enw "Tyddyn Crythor," yn mhlwyf Llanystumdwy. Dywed traddodiad yn ddifloesgni fod yn y brifffordd, ger Dolbenmaen, ryw swn gwag, uwch ben y gaingc hon o'r ogof, i'w glywed i'r sawl a chwenycho sylwi ar y cyfryw beth.

XXI. OGOF Y GWR BLEW.

"Yn nhir Bwlch Mwlchan, tua milldir a hanner yn uwch na Dinas Emrys, yn Nant Gwynant, y mae ogof, neu geudwll dyfrllyd, a elwir wrth yr enw uchod. Llên y werin a ddywed mai mab i ryw bendefig urddasol a ddaeth yma o ryw fro estronol, ydoedd y Gwr Blew, ac iddo aros ar ol ei gyfnesafiaid, pan oeddynt wedi bod yn cynnal gwarchae ar ein cyd-wladwyr o amgylch godreuon y Wyddfa. Pan ganfu ei fod wedi colli ei gyfeillion, efe a ddiangodd i'r lle hwn, ac a wnaeth ei drigfod yn yr ogof, gan fyw yn hollol ar ladrad, a byddai yn dyfod allan i gyflawni ei ladradau wedi i'r nos daflu ei mantell dros y wlad. Gan fod ei ddull o fyw yn wyllt, tyfodd cnwd o flew drosto fel eidion, ac yr oedd yn ddychrynllyd yr olwg arno. Buwyd am hir amser yn methu yn deg a dyfod o hyd i'w guddle; ond pa fodd bynag, un diwrnod oer ac eiraog, daeth at dŷ o'r enw Ty'n'rowallt, a phan oedd yn ceisio ymwthio i mewn drwy'r ffenestr, cipiodd gwraig y ty fwyall a thorodd ei law ymaith â hi. Ar hyn efe a ddiangodd; ond yr oedd ol y gwaed ar yr eira yn dangos ei lwybr, ac felly yn arwain tua'i guddfan, a dyna y ffordd y deuwyd o hyd i'w ogof. Wedi darogan llawer, ac i dalm o amser fyned heibio, penderfynwyd ceisio ei ddal. Cynlluniwyd i groni yr afon, yr hon nad oedd ond ychydig rhyngddi a bod yn gydwastad â gwaelod yr ogof, yr hyn a fyddai yn sicr o'i dynu allan, neu ynte ei foddi yn ei ffau; ond pan ddechreuodd y dwfr lenwi ei ogof, dyma ef allan, ac ymaith ag ef dros lechwedd y Lliwedd fel milgi, ac ofer oedd anelu bwa ato, oblegyd ni thyciai y saethau er eu cyflymed, i'w orddiwes, ac ni chlywyd gair o'i hanes am hir amser ar ol hyn. Ond un boreu, yn mhen "hir a hwyr," caed achlust ei fod yn byw yn ymyl Maen Du'r Arddu, mewn agen yn y graig, ac aed yno i'w hela; ond cyn braidd glywed eu trwst yn neshau ato, cymmerodd y goes, a thros y Wyddfa, ac i lawr drwy Gwmllan, a thros Flaen Nanmor, i ogof arall, sydd eto i'w gweled wrth ochr y Cnicht. Pa hyd y bu yno, ni ddywedir; ond byth ar ol hyn, cafodd lonyddwch, ac nis gwyr neb pa bryd y bu farw."

XXII. PENYCHAIN.

Saif y llecyn hwn yn mhlwyf Abererch. Gellir cael mwy nag un ystyr, yn ol teithi tarddystyrol i'r enw, ond dichon mai ystyr arall y sy gywir, sef, y traddodiad ddarfod i Gwyddnaw Garanhir golli ei dir drwy orlifiant y môr, a galaru o hono am hyny. Gall ychain fod yn llygriad o ochain; ac os Gwyddnaw oedd y colledwr mwyaf, ei lef ef oedd y Pen-ochain (ychain) yn ol iaith y bardd:

Ochenaid Gwyddnaw Garanhir
Pan droes y dôn dros ei dir!"

XXXIII. PLAS Y NANT.

Yma nis gallwn wneyd yn well na dyfynu o un o ysgriflyfrau y diweddar Owain Gwyrfai fel hyn: "Uchelwr o'r enw Rowlands a aeth o Nant y Betws i Lundain yn fasnachydd, sef siopwr, oddeutu y flwyddyn 1660: ac yn y flwyddyn 1666, torodd pla ofnadwy yn y dref hono, a gyrodd oddeutu y drydedd ran o'r trigolion i'w beddau. Yn nechreu y pla cafodd Rowlands y clefyd, ond efe a achubwyd o hono, ac yna yr oedd y rhai hyn yn ddihangol; felly efe oedd yr unig un yn y siop lle'r oedd yn aros i ofalu am y teulu, y rhai oll a fuont feirw ond efe o'r pla. Yna galwyd am dano i'r siop nesaf, er gofalu am y teulu megis yn y siop gyntaf, a'r rhai olaf hyn a adawsant eiddo lawer iddo, a siopau ereill yn gyffelyb. Wedi darfod y pla, penderfynodd ddyfod i Nant y Betws i fyw, ac efe a lwythodd un long a llestri arian, dodrefn, &c., i ddyfod i Gaernarfon; ond dihangodd y llong hono fel nad ellid gwybod am dani, yna cariwyd yr holl eiddo gweddill ar geir llusg (nid oedd troliau y pryd hwnw na cherbydau a allai lwybro Cymru) o Lundain i Blas y Nant: ac ar ol neu ar hyn adeiladwyd y palas a nodwyd, yn ol careg yn y mur yn y flwyddyn 1667.

Megis y dywedwyd am Rowlands a'i Balas a'r Pla. Felly y clywais fy anwyl fam yn dywedyd laweroedd o weithiau. Hefyd, felly y clywais hen wraig o'r enw Elizabeth Williams yn dywedyd, yr hon a anwyd yn Mhlas y Nant, ac yn cofio am Ema, Aeres y Caerau, yr hon oedd ferch i'r diweddaraf o'r Rowlands o'r Nant. Yr oedd Elizabeth Williams yn 80 oed er's hanner can' mlynedd yn ol pan y cadarnhaodd chwedl Plas y Nant wrthyf fi, Owen Williams, Waunfawr, yn 70 oed, 1860, er Ionawr. Anhawdd cael traddodiad cywirach."

XXIV. PONT ABERGLASLYN.

Ychydig os neb o drigolion ardal Beddgelert, hanner can' mlynedd yn ol, oedd yn amheu nad y diafol a adeiladodd ran o Bont Aberglaslyn. O ba le y daeth i gyssylltu ei enw â nifer mor fawr o hynafiaethau ein gwlad, nis gwyddom. Gallwn feddwl, heblaw y drwg a wnelai, ei fod gynt yn cyflawni llawer gwasanaeth da, gan yr arferai ymwneyd cymmaint âg adeiladu pontydd, Eglwysi, &c. Ond chwareu teg iddo, fe gyssylltir ei enw yn aml, yn lled ddiachos, âg enwau lleoedd neu wrthddrychau.

XXV. SAETHON.

Gyda golwg ar ystyr yr enw Saethon, yn mhlwyf Llanfihangel Bachellaeth, y mae chwedl i'r perwyl a ganlyn yn cael ei chofnodi, sef, mai prynu y tir a wnaed ar y cyntaf am saith oen, ac yna adeiladu ty arno a'i alw yn Saith Oen, ond i'r enw yn nhreigl amser gael ei lygru i Saethon. I gywiro annghywirdeb y chwedl i Saith Oen gael ei lygru yn Saethon, y gwirionedd yw mai y Saethon a lygrir yn y Saith Oen, oblegyd heliwr dewr drwy saethu oedd Saethon—on yn olddawd i Saeth, i'w wneyd yn Saethon, fel y gwna on yn olddawd i wr yn Wron.

XXVI. TRAETH Y LAFAN.

Dyna enw y Traeth ag sydd yn cyrhaedd o Fangor hyd Lanfair Fechan. Dywed traddodiad mai Traeth Cyflafan, Traeth Llefain, neu Draeth Wylofain yw ystyr yr enw, oddiwrth alaethgri y trigolion pan orlifwyd eu tir tua diwedd y bummed neu ddechreu y chwechfed oes, yn nghylch yr adeg y bu amrywiol ddirgynhyrfiadau ar hyd arfordiroedd Prydain. Dywedir fod y tir a orllifwyd yma yn nghylch pedair milldir bob ffordd, ac y gwelir yn amser trai, amryw furddynod ar hydddo, ac y gellid yn ddiweddar ganfod hen ffordd yn cyfeirio o Ynys Seiriol tua Phenmaen Mawr. Nodir mewn rhai ysgrifeniadau mai Tyno, neu Ddyffryndir Helig ap Glanog, oedd hen enw Traeth y Lafan; gelwid ef hefyd Maes glasog. Os ydym i goelio y chwedl, yr oedd Helig ap Glanog yn ddiareb yn y fro am ei anuwioldeb; gormesai pawb a allai, gan chwanegu ei etifeddiaeth ar draul ysbeilio y diamddiffyn o'u eiddo; ond gwaedd y trueiniaid a gyrhaeddodd y nefoedd. Ar frig hwyr, fel yr oedd y pendefig allan yn rhodio wrth ei bleser ar ei diroedd llydain, aflonyddwyd ar ei heddwch gan lais yn yr awyr yn dywedyd yn groew, "Daw dial! Daw dial! Daw dial!" Yr hyn a barodd iddo gyfranogi o deimlad y brenin a welsai y darn llaw yn ysgrifenu ar galchiad y pared. Clywodd yr un lleferydd lawer gwaith; ond yn hytrach nag edifarhau am ei bechod, ac adfer yr eiddo i'w iawn berchenogion, ymhyfhaodd yn ei ddrygioni; a thrwy fynych glywed y llais awyrol, daeth yn ddigon beiddgar i ofyn, "Pa bryd y daw?" Pan ei hatebwyd, "Yn amser dy blant, dy wyrion, a'th esgynyddion." Ar y dybiaeth y caffai ef ddiweddu ei oes mewn tawelwch yn gyntaf, ymroddodd yn fwy nag erioed i'w hen bleserau pechadurus; ac ar noson gwledd a rhialtwch mawr yn y llys, ar ddydd pen blwydd un o'r hiliogaeth, fel yr oedd y forwyn yn cyrchu chwaneg o'r medd o'r seler, gwelai er ei dychryn y môr yn suo i fewn i'r ty, a mynegodd hyny i'w chariady telynor. Heb golli amser, rhedasant i fyny i'r Penmaenmawr am ddiogelwch, a dilynwyd hwy gan gynnifer o'r teulu ag oedd alluog i ddiangc: er eu mawr alar, gwelent yn ngoleuni y boreu fod Tyno Helig, ei berchenog penwyn, a rhai o'r teulu gydag ef, o dan y tonau. Chwedleuir hefyd, ddarfod i bawb ag oedd yn y llys ddiangc i fynyddoedd Eryri am nodded, a darfod i Helig ap Glanog (yr hwn a goresgynws y môr ei dir), gofleidio buchedd grefyddol; a'r un modd hefyd y gwnaeth ei feibion. Bernir mai yr un amser y torwyd y cyssylltiad hwng Mon ag Arfon—y boddwyd Tref Graianrhyd yn arfordir Clynog Fawr—Cantref y Gwaelod, &c.

XXVII. Y FOEL BACH.

Amaethfa fechan yn mhlwyf Llanfihangel Bachellaeth yw y Foel Bach, yr hon, hyd yn ddiweddar, a berthynai i etifeddiaeth Madryn, a dywedir mai ei hardreth flynyddol am oesoedd oedd cyw gwydd: disgwylid i'r penteulu fyned a'r cyw i Fadryn, o flaen gwyliau y Nadolig.

XXVIII. Y GWYNFRYN.

Hen balasdy ag iddo ei gyssylltiadau hanesyddol yn mhlwyf Llanystumdwy. Credir gan y werin, yn enwedig yr hen bobl, pa bryd bynag yr erddir y "Cae o flaen y drws," y bydd yr etifedd farw y flwyddyn ganlynol.

{{c|XXIX. Y GYMWYNAS.} Saif y llecyn hwn yn mhlwyf Beddgelert. Traddodiad a ddywed mai drwy i Awdwr Natur wneyd y Bwlch y galwyd y lle yn Gymwynas, drwy yr hyn yr attaliwyd y dwfr i lifeirio dros filldiroedd o dir gwastad er cymwynas â'r preswylwyr.

XXX. YNYS YR ARCH

Saif y llecyn hwn yn mhlwyf Clynog. Y chwedl am darddiad yr enw sydd yn lled hynod. Hawliai tri o leoedd gorff yr hen Sant Beuno i'w gladdu, sef Beddgelert, Clynog, ac Enlli; a thra yr oeddys yn cludo y Sant i'w gladdu, rhoddwyd y corff i lawr er mwyn i'r cludwyr gael gorphwys. Gan y llafur, syrthiodd trymgwsg arnynt oll yn y lle. Erbyn iddynt ddeffroi, gwelent fod yno dri arch,^[1] a ddygid yno gan yr hen sant, ac yntau, er boddloni y tri lle, a ymliosogodd yn dri chorff—un i bob un o'r tri arch; a galwyd y llecyn o achos hyny yn Ynys yr Eirch, eithr gan dreigl amser a drowyd o'r rhif liosog i'r rhif unigol, yn Ynys yr Arch.

XXXI. Y WERN FAWR.

Hen balasdy gynt ydoedd y Wern Fawr, yn mhlwyf Llanbedrog, mewn cilfach isel, amgauedig, ac yn fynych yn fan llwydrewog a tharthog, a hyd yn hyn y mae pob peth oddifewn ac oddiallan iddo yn tystio i'w hynafiaeth, ac yn profi ddarfod iddo fod yn lle enwog iawn yn yr hen amseroedd. Dywed traddodiad ddarfod ar briodas mab Cefnllanfair âg aeres y Wern Fawr, ryw ddau gan' mlynedd yn ol, wisgo y ffordd gan bobl y plwyf bob cam o'r Wern i Lanbedrog, pellder oddeutu milldir, efo gwlanen wen; a gwisgwyd y ffordd ar ddiwrnod y gladdedigaeth yr un modd â gwlanen ddu, er dangos eu parch iddo, a'u teimlad dwfn yn herwydd ei farwolaeth; oblegyd dywedir am dano ei fod yn hynod ar gyfrif ei elusengarwch, a'i fywyd dichlynaidd.

XXXII. TUDWEILIOG.

Tudweiliog sydd enw a roddwyd ar blwyf yn Lleyn, yn y gorphenol pell, pryd yr oedd yr holl arwynebedd rhwng Lleyn a'r Iwerddon yn fath o gorsdir ag y gellid ei dramwy ol a blaen ar draed. Dyma fel y bu, yn ol tystiolaeth ceidwadwyr llên a thraddodiad:—Yr oedd Person Tudweiliog yn dal bywoliaeth hefyd yn yr Ynys Werdd, Gwasanaeth yn Lleyn yn y boreu, a ffwrdd a'r Person ar gefn ei geffyl—Weiliog, tuhwnt i'r gors at wasanaeth y prydnawn. Adref at y gosber—ar y daith, suddai traed y ceffyl mewn rhai manau, arafai hyny beth ar ei gerddediad, "toc a da," clywai y gwr parchedig gloch ei Lan yn galw ar y plwyfolion—fod amser dechreu'r gwasanaeth gerllaw, ac ebai ef yn ei ffrwst wrth ei geffyl, "Tud Weiliog!" Eraill o'r rhai a gyfrifant eu hunain wedi ymryddhau o hualau anwybodaeth, a fynant mai fel hyn y cafodd y lle yr enw: Ddarfod i ddyn gyda'i geffyl nofio o'r Iwerddon i Leyn—iddo gyrhaedd ychydig o flaen y ceffyl, yr hwn a elwid Weiliog, ac yna iddo argymhell y ceffyl i ymegnio am y lan gyda'r gwahoddiad gwresoglawn "Tud Weiliog!" "Tud Weiliog!" Diau mai llygriad o seinio y gair "tyr'd" neu tyred oedd y tud" hwn. Beth bynag am hyny, dwy chwedl o gyffelyb natur wedi glynu wrth Tudweiliog yw'r ddwy chwedl flaenorol—yr olaf yn fath o ddrychiolaeth o'r flaenaf, a'r naill mor wir a'r llall.

Nodiadau

1. Enw benywaidd yw arch mewn llawer o fanau, ond gwrrywaidd ydyw, bron, yn ddieithriad, yn y sir yma.