Llen Gwerin Sir Gaernarfon/Rhagymadrodd

← Llen Gwerin Sir Gaernarfon

Llen Gwerin Sir Gaernarfon gan John Jones (Myrddin Fardd)

Cynnwysiad →

RHAGYMADRODD.

ANFON llyfr heb Ragymadrodd i ddadgan ei nodwedd, a'i gymmeradwyo i dderbyniad y cyhoedd a gyfrifid gan rai yn annghyttunol â moesau da, neu o'r hyn lleiaf â'r ystyriaeth addas o ddyhuddo ffyrnigrwydd beirniadaeth afreidiol. Cymhwys, gan hyny yr ystyriwn roddi ar ddeall nad ydym yn hòni awduriaeth yn y mesur lleiaf—dim ond crynhoi, yn fwyaf neillduol, yr hyn bethau barasant fwyaf o ddyddordeb ini wrth holi, gwrando, sylwi, a chasglu mân—gofion ag oedd yn aros ar gof a llafar mewn cilfachau anhygyrch yn nghyrion gwlad lleoedd ag y ceid ynddynt hen bethau yn aros hwyaf heb ond ychydig gymmysgedd; eithr mwy o wybodaeth draddodiadol llai o'r llyfrrynol, tra neb yn ymhoni ychwaneg o wybodaeth nag yn wirioneddol a feddiannent. Felly trwy i'r naill adroddiad, yn eu clywedigaeth, dynu allan bethau teilwng o gael eu cadw ar gof a hanes, llwyddid yn lled fynych i gipio gweddillion gwerthfawr megis oddiar ffrwd anghof. Yr oedd yr hen bobl yn gwybod llawer, yn neillduol y rhai mwyaf craffus o honynt, ond ni wyddent eu bod yn gwybod, ac ofer fyddai ceisio na chael ganddynt oddigerth trwy ddamwain—megis yn ddiarwybod iddynt, yn y fath fodd cyfrin fel ag i awgrymu unfrydedd pob un a'i chwedl ganddo. Mae rhai o'u tystiolaethau tarawiadol wedi eu derbyn o bryd i bryd, hyd yn lled ddiweddar, wedi eu hir gadwraeth, fel pe er mwyn gwasgu o honynt fân—hanesion ddichon fod yn llechu ynddynt o dymmor eu tarddiad hyd eu tyfiad a'u haddfediad. Mae tystiolaethau lleol o'r fath yn ffeithiau nas gellir yn hawdd wneyd i ffwrdd â hwy. Gan hyny, na fydded i'r darllenydd ein dal yn gyfrifol am groniclo hen draddodiadau oddiar dafod-leferydd gwlad, tra yr ydym yn rhoddi ein hawdurdod i fyny yn ddifloesgni. Nid edrych allan am ffeithiau hanes ddylid mewn llên gwerin ond yn hytrach casgliad o chwedlau rhamantaidd a barddonol a adroddid ar hirnos auaf, &c. Felly nid yw ond ofer i'r dosbarth flug—sangetaidd ysgwyd eu penau a gofyn y peth yma a'r peth arall—am nodwedd egwyddor pob chwaeth a chwant—y drwg a'r da—y paham a'r pa fodd, &c. Dylid hefyd ystyried nad rhaid i bob hanesydd, o angenrheidrwydd, gredu yn ngwirionedd yr holl weddillion a gasgla efe yn nghyd.

Gwneir llên gwerin i fyny gan liaws o wahanol amgylchiadau, a phob amgylchiad yn dwyn cyssylltiad uniongyrchol neu annuniongyrchol a'u gilydd, fel ag y mae y dolenau yn gyssylltiedig â'u gilydd mewn cadwyn; ac nis gellir esbonio na rhoddi y goleuni priodol ar unrhyw un amgylchiad, heb gymhorth goleuni amgylchiad arall, hyd nes rhoddi cnoc, yn mron, ar holl ddolenau y gadwyn. Felly, y mae yr amgylchiadau ag sydd yn gwneyd i fyny Lên Gwerin Sir Gaernarfon yn rhwym wrth gynnorthwy goleuni lliaws o amgylchiadau siroedd ereill—pell-berthynol, fe ddichon, er hyny angenrheidiol tuag at eu gwneuthur hwy—eu hesbonio a'u deall. Y mae hanes llên gwerin, fel pob hanes arall, yn cael ei wneyd i fyny o nifer o achosion ac effeithiau, a bydd yr achos weithiau yn cyfodi o diriogaeth estronol, ac eto yr effeithiau yn ymestyn, efallai, i'r tiriogaethau cyfagos a chylchynol; eithr nid yw hyny yn gwneuthur y rhan fwyaf o'r defnyddiau yn llai perthynol i sir Gaernarfon.

Nid ydym wedi cyfyngu ein hymchwil i sylwadau deallus egwyddorion dyfnddysg, ddaethant i lawr o'r cynoesoedd; ond eu cymmeryd oddiar lafar gwlad, er mwyn cael yr enghreifftiau cywiraf ag sydd yn aros o lên gwerin yn yr arddull syml ag y gwelodd yr hen bobl yn dda ei gwisgo, heb bwyso ar dde nac ar aswy, er achub rhag difancoll ychydig o'r briwsion o bob math ag sydd yn llercian hwnt ac yma, fel y byddo iddynt fod o wasan— aeth i hanesydd neu athronydd y dyfodol tuag at ffurfio cofadeiladaeth fyddo'n arhwyliad i'n holafiaid o'r llwybrau ar hyd y rhai y daethom at safle gwareiddiad. Er fod genym lawer o hanesion teilwng a hygoel, mewn dysgrifiad synwyrol a defnyddiol, diau fod hefyd yn eu mysg niferi ag sydd yn orchuddiedig gan chwedlau ac ystraeon anghredadwy ag y byddai yn ddoeth eu gadael a'u diarddel. Nid yw y casgliad hwn yn cael ei ystyried gan y casglydd, ond megis un ar brawf, er hwyrach iddo balmantu y llwybrau i rai o'i ganlynyddion, a dwyn i'r amlwg lawer o bethau ag oeddynt wedi myned yn anghof, ac yn agos i ddifancoll.

Y mae hanes yn amlygu mai un o gamweddau Puritaniaeth yw ei bod wedi dibrisio ein traddodiadau cenedlaethol; eithr y mae goleuni gwybodaeth wedi agor ein llygaid i werth y pethau hyn, ac er ei bod yn ddiweddar, dichon y llwyddir gipio rhai cyfrinion telaid oddi rhwng y tonau, cyn y llwyr ysgubir hwy i eigion mawr anghofiant, fel y gwnaed a gormod o honynt eisoes. Na ddibrisier yr encilion—mae llawer o emau gwerthfawr yn eu mysg—cael agoriad i fyned i mewn i'r gist ydyw'r gamp, a chael beddau'r cof i roddi fyny eu meirw. Nis gall dim fod o fwy dyddor— deb nag ymgydnabyddiaeth â'r hen oesau, ac ar— ferion y bobl yn yr oesau hyny. Amaethyddiaeth yr amser a aeth heibio fu yn diwyllio ein meusydd. Celfyddyd yr hen amser fu'n gwneyd ein ffyrdd, yn agor ein camlesydd, yn llunio ein cwmpawd, a'n dysgu i dramwy llwybrau y dyfroedd dyfnion. Synwyr a gwybodaeth yr oesau gynt fu yn ffurfio ein deddfau, yn darparu a chyfoethogi ein llenyddiaeth. Yr ydym, gan hyny, dan rwymau i'r amser a fu: a byddai yn afresymol ynom beidio cydnabod darpariaethau o'r fath gyda gwir ddiolchgarwch. Ond ar wahân i hyny, mae gormod o duedd yn mhobl y dyddiau hyn i ddiystyru yr hen yn eu gorawydd am y newydd. Ni ddylid gwrthod yr hen, am yn unig ei fod yn hen, mwy nag y dylid gwrthod y newydd am yn unig ei fod yn newydd.

Y mae gwilio y cyfnewidiadau a wneir o oes i oes, yn un o'r pethau mwyaf cydweddol â meddyliau dynion chwaethus a llygad-graff. Mae beth bynag sydd hen, i fesur mwy neu lai yn gyssegredig, eithr nis anurddwn ddim ar ei gyssegredigrwydd trwy olrhain y modd yr effeithia ar, neu yr effeithir arno ef, gan amgylchiadau newyddion. Wrth edrych yn nrych yr henoes, a rhoi trem ar ein hoes ein hunain, oni thueddir ni i ddyweyd, "Y peth a fu a fydd; a'r peth a wnaed a wneir: ac nid oes dim newydd dan yr haul."

Mae y Cymry yn cael eu cyhuddo yn fynych o fod yn mhlith y rhai hyny ag sydd yn edrych yn ol, nid edrych yn mlaen, ac y mae lle i ddiolch am y fath geidwadaeth, gan fod iddi lawer o ragoriaethau. Purion yw troi i edrych yn ol, ond cofio mai yn mlaen y mae y daith a'r nod. Ond i ni roddi ystyriaeth briodol i arwyddocâd y gwahanol amserau, cawn fod y presennol yn un cul iawn y dyfodiant â'r tywyllwch trwch yn gorphwys arno yna rhaid i ni wrth olfodiant, er ei fod yntau yn fynych â'r niwl yn do drosto." Y mae yn bleser er hyny, ail feddwl am lawer o ragorion hen bobl ddiniwed "yr amser gynt," er eu holl gamdybiau; a choelio yr ydym fod llawer o'u rhinweddau wedi eu claddu gyda hwy.

Yn mantol y dyddiau hyn ceir fod pobpeth yn myned dan wedd-newidiad, fel nad oes fawr o berygl i neb gredu dim mewn rheibiaeth, dewiniaeth, a swyngyfaredd, na theimlo y cnithiad lleiaf o ofid oddiwrth yr anffodion a gyssylltid âg effaith y deiliach a elwid "dail cysgod y nos," na choelio fod pob pren yn ellyll nosawl, a phob llwyn eithin a rhedyn yn fodau ysbrydol. Cyfrifir hyn am yr anwybodaeth hynod a ddengys aml goel a reolodd y wlad am ganrifoedd; ac am y gwneir llawer o droion safadwy y dyddiau hyn a fuasai yn ngolwg yr hynafiaid yn fawr lai na gwyrthiau; ond daw amser pan y try preswylwyr yr oesau a ddeuant i farnu preswylwyr yr oes hon, ac y byddant yn synu at eu diffygion a'u barbareiddiwch—eu bod yn credu yr hyn ddylent anghredu, ac yn anghredu a ddylent gredu—pob oes yn ei harfer.

Dylem gofio fod defnyddiau ein llenyddiaeth werinol mor wasgaredig, fel nas gellid eu dwyn dan drefn a dosbarth gyda'r manylrwydd a haeddant. Y maent yn cyffwrdd agos a phob peth; megis mynyddoedd, dyffrynoedd. ffynnonau, tymmorau y flwyddyn, y misoedd, diwrnodau yr wythnos, llysiau y maes, dail y coed, anifeiliaid, pysg, y llu asgellog, a mwy-na-mwy o bethau nas gallwn ddirnad eu rhif. Yn gyttun â hyny, y maent yn gymmysgedig yn y llyfryn hwn, nid annhebyg i fel y cawsent eu casglu. A rhag i neb ein beio yn ormodol o fod yn ddiffygiol mewn addasrwydd trefniant, yr ydym, o angenrheidrwydd, dan orfod amlygu ein bod yn coleddu y syniad yr ymddangosant i ni mor resymol o addas yn y dull hwn ag unrhyw ddull arall, oblegyd felly mae bywydcymmysglyd ydyw oll—sobrwydd ac ysgafnder, cyfoeth a thlodi—yn un gymmysgfa fawr.

Nid oes fodd bod yn hyddysg yn ein llenyddiaeth werinol, heb gael gweled y wlad yn llenyddiaeth ei halmanaciau, fwy na dau gant o flynyddoedd yn ol, canys yn y cyhoeddiadau poblogaidd a gwerinaidd hyn y cawn olwg ar wir sefyllfa y wlad ar y pryd, a buasai cyflwr ein teidiau yn anghredadwy i ni, oni b'ai ei fod yn cael ei adlewyrchu arnom yn y drychau gwladaidd hyn; ac yr ydym wedi ymgynghori â hwynt, o almanaciau Thomas Jones hyd almanac John Jones, y Caeau Sion Rhydderch: Evan Davies; J. Harris, Kidweli; Ifan Thomas, Fardd Du; John Prys; Gwilim Howel; Cain Jones: y "Calendar Amserol," y "Drych Amserol," &c., hyd y "Cyfaill Difyr am 1772, ac yn mlaen i'r "Cyfaill Rhydd" am 1835. Tynasom hefyd nifer o hynodion allan o lawysgrifau yr hen oesoedd, y rhai ag yr oedd llwydni amser vn sawru vn drwm arnynt; ac nid dibwys y cyfrifem gynnwys hen lyfrynau gwahanol ddaroganwyr—"Cas gan Cythraul," &c., y rhai sydd yn cynnwys mân gasgliadau syml o lên gwerin a fodolai cyn, ac yn eu hamser hwy, yn gystal ag sydd yn aros hyd heddyw mewn ambell fan.

Y mae llawer o gasglu lên gwerin gwahanol genhedloedd y blynyddau hyn, ac y mae yn ddyledus arnom ddeffroi i gasglu "traddodiadau y tadau," oblegyd y mae pob blwyddyn yn dwyn ymaith i dir anghof, o ychydig i ychydig, ddryllranau tra gwerthfawr o honynt: eto, er hyny, y mae yn foddhâol meddwl y gwneir ymdrech deg y dyddiau presennol, yn y cyfeiriad o'u diogelu, yn yr Almaen, yn Ffraingc, ac yn Lloegr; ac y mae pobl ddarllengar yr Almaen, yn awyddus iawn am gael gafael yn llên gwerin Cymru; a symudiad priodol fyddai casglu llawer mwy o'n llên gwerin, er difyrwch i ni ein hunain, yn ogystal ag i eraill. Gwasanaethant felly ddau amcan neillduol, sef cadw yn fyw lawer o gofion cymdeithasol hen genedl ddewr ac anrhydeddus, a gweinyddu diddanwch a gwybodaeth i'r rhai a'u cadwant yn yr "adgof am a fu."

Digon bellach, os nad gormod-ond cofier mai ein nod penaf ydoedd cofnodi ac nid athrolithio, am fod egluro llawer peth yn llên gwerin Cymru yn gofyn cydnabyddiaeth â llên gwerin Ewrob, ac yn wir â llên ofergoelus y byd yn gyffredinol, yr hyn yw gwaith y chwedlofydd, yn hytrach na gwaith cynnullwr chwedlau lleol. Eithr ni wnaethom yr hyn a ddymunem, o herwydd fod ein dymuniadau da dros ein gwlad yn rhagori filwaith ar ddim allem gyflawni.

Wrth ddiweddu, cydnabyddwn ein rhwymedigaeth neillduol i gyflwyno ein diolchgarwch mwyaf diffuant am lawer o gynorthwy parod ac ewyllysgar i'r Parch. Richard Lloyd, Garth Celyn, Criccieth,-gwr hyddysg yn y gorchwylion hyntra chyfarwydd yn nheithi llenyddiaeth ei wlad a'i genedl, ac agos a bod yn gwybod pob peth.

Yn wladgar,

J. JONES (Myrddin Fardd).

Nadolig, 1908.