Llen Gwerin Sir Gaernarfon/Yr Athronyddol
| ← Arweiniad | Llen Gwerin Sir Gaernarfon gan John Jones (Myrddin Fardd) |
Y Dull o Fyw → |
PENNOD II.
YR ATHRONYDDOL.
NEWYDD wawrio y mae "Oes Rheswm " ar hanesiaeth a hynafiaethau Cymru. Bu genym ddigonedd o ysgrifenwyr yn ymwneyd a'r defnyddiau hyny; ond ymhonwyr annheilwng o ymddiried oeddynt. Yr unig wasanaeth o werth a wnaethant hwy oedd cofnodi a chadw chwedlau, brudiau, a thraddodiadau yr hen oesoedd. Yr hyn sydd eisieu yn awr yw beirniadaeth a wahaniaetha ffeithiau ein hanesiaeth oddiwrth chwedlau a thraddodiadau. Ymddengys eu bod yn gyfryw bethau ag y dylai gwyddonwyr ymdrechu cael allan yr hyn a ellir am danynt. Tra mae lliaws dros beidio rhoddi yr ystyriaeth leiaf i ofergoelion, ymddangosiad ysbrydion, &c., y mae ereill yn ceisio meddwl ai ni all fod i'r pethau hyn seiliau ar dir gwyddoniaeth.
Er mai anhawdd yw credu yn modolaeth ysbrydion, bwcïod, canwyllau cyrff, gwrachod y rhibyn, cwn bendith y mamau, a phethau eraill o gyffelyb natur—pethau wedi digwydd rai gweithiau nad oes un esboniad i'w roddi arnynt, ag yr adroddwyd am danynt gan bersonau call, a'u gair bob amser megis deddf. "Nid yw eu bod wedi cael eu profi yn helaethach gan yr oesoedd tywyll, neu gan bobl fwyaf anwybodus yr oes hon yn hytrach na phobl ddeallus, yn ddadl anwrthwynebol yn erbyn eu dilysrwydd, canys y mae gwareiddiad yn y cyfeiriad y mae wedi gymmeryd, gan gyfranogi o'r anianol yn fwy nag o'r ysbrydol wedi colli rhyw bethau pan yn ennill pethau eraill." Yr hen ffasiwn, fel y gwyddys, ydyw canmol pobpeth hen pethau yr oesau gynt. Yn ol y syniad hwn, yr oedd yr hen bobl yn byw yn hwy na ni yn yr oes bresennol yn fwy dyfeisgar—yn fwy gwybodusyn gallach ac yn gryfach. Y mae ysgol arall, yn dysgu mai y gwrthwyneb i hynyna oll sydd wirionedd. Fodd bynag, bod y naill oes yn elwa oddiar brofiad a gwybodaeth y llall, fel y mae yn y cyfeiriad hwn yn olyniaeth yr oesau yn amlwg i bawb. Ond yn ddiddadl, yr oedd a fyno ymborth cryf, maethlawn, ac iachus yr hen oesau ag adeiladu cyfansoddiadau grymus, a diameu fod gwychach dynion wedi eu magu ar fwyd syml y dyddiau gynt nag a fegir heddyw.
Bu trais, gormes, adfyd, a chwyldroadau amser, yn foddion i gau ein hen genedl i fyny am lawer o oesau yn nghell dywyll anwybodaeth; y pryd hyny, ychydig oedd yn gweled a deall pethau yn ngoleuni dysgeidiaeth, a'r sawl oedd felly, cyfrifid ef yn ddewin neu brophwyd cymhwys a medrus; felly, nid rhyfedd i gymmaint o ofergoeledd gael ei gredu gan yr hen bobl. Yn eu plith hwy, yr hen syniad oedd nad oedd dynion yn byw yn un man ond ar y ddaear hon; y ser a'r planedau yn ddim ond llusernau uwch ben i ddangos goleu. Wedi y daethpwyd i goelio eu bod vn fydoedd, ond bydoedd gweigion, fel tai segur. Bu amser pan y byddai diffyg ar yr haul yn ddychryn iddynt, a choelient fod y duwiau mewn ymrafael ofnadwy â'u gilydd, neu y byd ar ddyfod i ben yn herwydd rhyw anffawd neu drychineb. Tra yr oedd y wlad mewn cyflwr felly, yr oedd yn bur hawdd i unrhyw ymhonwr gael coel ynddi. Os byddai un yn cyflawni campau go annghyffredin, credid, gyda pharodrwydd mawr, fod y cyfryw un mewn cyngrair â'r "gwr drwg." Nid yw yr ysgol hygoelus hono eto wedi tori i fyny, canys ceir amryw yn cymmeryd ac yn cyhoeddi fel ffeithiau bethau nad oes seiliau digonol dros eu derbyn fel dim ond traddodiadau anmhrofedig ac annhebygol. Er i'r werinos, ac nid rhyfedd, fod yn dra esgeulus o ddysg a gwybodaeth. Er hyny, yr oedd ynddynt duedd ryfeddol i sylwi ar wrthddrychau diderfyn natur—ar anian ac arferion anifeiliaid, ehediaid, ymlusgiaid, pysgod, a phob math o goed a llysiau o'r dderwen gadarn—braff yn y goedwig hyd lysiau'r dryw ar ochr y clawdd. Gallu deall y deddfau hyn yn lled dda, a gweithredu mewn ufudd—dod iddynt, barai ddiogelwch i lawer rhag niweidiau oddiwrth wahanol hinsoddau allasent eu goddiweddyd o bryd i bryd. Yr oedd y tywydd o gymmaint pwys iddynt mewn gwlad a'i hinsawdd mor anwadal, fel yr oedd gofyn iddynt wneyd defnydd o bobpeth tuag at achub adeg i amddiffyn a diogelu eu daoedd a'u cynnyrch amaethyddol. Y mae yn wir y dywed hen air mai "Am y tywydd goreu tewi;" ond tewi yn hytrach nâ thuchan a feddylir; neu yn fwy nâ hyderu ar ddaroganau "y llyfrau bach "—yr Almanaciau, Y mae deddfau natur yn hollol anmhleidiol, yr un modd yr ymddygant hwy at yr hen ŵr fel y maban, y cyfoethog fel y tlawd, pan ddigwyddo y naill fel y llall fyned ar draws eu rheolau; ac y mae llawer o honynt yn gyfryw ag y mae eisiau astudio eu hystyr, eu cynnwysiad, a'u cyfeiriad, a'u dwyn i ymarferiad gan bawb, oblegyd
"Mae moroedd a mynyddau,
A rhai creaduriaid weithiau,
Yn dangos tywydd yn llawer gwell
Na llonaid cell o lyfrau."
Neu
"Mae moroedd a mynyddau,
A mil o hen gymalau,
Yn dangos y tywydd yn llawer gwell
Na llonaid cell o lyfrau."
Mae yr hin yn ymddibynu ar achosion fwy nâ mwy; gwir mai y lleuad sydd yn effeithio fwyaf ar y ddaear o barth yr hin; ond pan ddigwyddo y lleuad fod yn effeithio ar y ddaear i beri hin dda, bydd Gwener yn effeithio ar y lleuad i'r gwrthwyneb, ac yn effeithio hefyd yr un modd ar y ddaear, a chyda hyny odid y bydd Mawrth yn effeithio ar Gwener, Mercher yn effeithio ar Mawrth, Iau yn effeithio ar Sadwrn, Sadwrn yn effeithio ar Iau, a Iau yn effeithio ar y Lleuad, a'r Lleuad erbyn hyn, efallai, wedi colli ei heffaith yn llwyr o'r hyn y disgwyliasid iddi fod, pe buasai heb fod dan lywodraeth cynnifer o fydoedd; a phan ystyrir fod y ddaear o dan effaith y cwbl, mae y dyryswch, wrth reswm, yn rhwym o fod yn fawr, ac felly, nid rhesymol meddwl y gellid dywedyd i'r dim am y tywydd.
Nid oes braidd neb i'w gael y dyddiau hyn, a feiddia wadu nad yw y seryddwr yn alluogi ragfynegu cyfnewidiadau y planedau, flynyddoedd cyn iddynt gymmeryd lle; proffwydir i berffeithrwydd am ddiffygiadau yr haul, y lloer, a'r holl blanedau, yn nghyd a sefyllfaoedd cydberthynol, ar unrhyw adeg a ddewisir—eu codiad, eu machludiad, a phob nodweddiad priodol i'w cylchdreigliad. Nid rhyw fath o ddewiniaeth neu rodd oruwchnaturiol yw hyn, ond effaith cydnabyddiaeth â deddfau hanfodol y cyssawd heulog, yn nghyd a dealltwriaeth o'r modd y maent yn gweithredu, a'u cydberthynasedd y naill tuag at y llall.
Yr oedd yn lled naturiol i'r hen bobl gredu fod cyffelyb ddeddfau o ddoeth drefniad, yn gweithredu yr un mor ddilys a'r rhai a nodwyd, yn nghynnyrchiad cyfnewidiadau ereill o fewn dosbarth ein cyssawd. Os oedd codiad a machludiad, diffygiadau, a holl gyfnewidiadau y cyrff nefol, dan reoliad deddfau o fewn cyrhaedd amgyffrediad dynol, oni ddysgai tebygiaeth naturiol i'r werin dybio fod digwyddiadau symlach neu lai, megis mellt a tharanau, oerni a gwres, gwyntoedd, gwlawogydd, &c., yn dangos gweithrediadau deddfau naturiol? Os yw y fath ddeddfau yn bodoli, rhaid fod y gorchwyl o ragfynegu ansawdd y tywydd wedi ei brofi yn anwrthwynebol.
Y mae yn amlwg fod llawer o'r hen ddywediadau gwedi eu selio ar natur, wedi cyfodi oddiar brofiad a sylwadau ymarferol, megis natur yn taro natur, &c. Y mae tystiolaeth wirioneddol fod yr Iuddewon yn hyddysg iawn yn y rheolau hyn yn amser Crist; oblegyd yr oedd Crist yn ceryddu y Phariseaid, gan ddywedyd, "O! ragrithwyr, chwychwi a fedrwch ddeall wyneb yr wybren, ond ni fedrwch wybod y pethau a berthyn i'ch heddwch chwi a ddywedwch pan y byddo yr wybr yn goch yn y borau, y bydd gwlaw, ac fe fydd." Gwelwn fod Crist ei hunan yn cadarnhau ffaith y wybodaeth o'r pethau hyn. Yr oedd yn hen drigolion ein gwlad ninau hefyd archwaeth i sylwi ar natur, ac yr oeddynt yn gallu tynu cyflawnder o wybodaeth a syniadau o'i mynwes, a gellir ymddiried llawer mwy yn eu hen ddywediadau hwy nag yn amcan o'r hin" y crach Almanaciau diweddar, canys ffrwyth profiad a sylw oesau ydynt.
Ychydig wyddom ni yn y dyddiau hyn, mae'n wir, am gyflwr pethau ac amgylchiadau yn yr hen amser gynt, yn ystod y maith ganrifoedd a aethant heibio cyn dyfeisiad y cloc. Y pryd hwnw "Llathen Fair," yr "Arth Fawr,"
"Seren y Gweithiwr," a'r cyffelyb oeddynt fynychaf yn arwyddion i wybod yr amser yn mysg y dosbarth gweithiol, a phan fyddai yr wybr yn orchuddiedig gan gymmylau, atebai caniad y ceiliog, cyffro y cwn, neu aflonyddwch y plant, yr un diben. Tebygol mai'r amserydd cyntaf ydoedd polyn wedi ei ddodi ar ei ben yn y ddaear, ac y ceid rhyw amcan gyfrif o gerddediad amser wrth sylwi ar hyd a chyfeiriad ei gysgod; ac o hyn drachefn daeth yr arferiad i'r gweithiwr tlawd sefyll i fyny yn syth odditan yr haul—edrych yn mha le y byddai ei gysgod yn terfynu, yna mesur ei hyd â'i draed. fel y gallai, drwy hyny, wybod yn lled agos pa adeg ar y dydd fyddai. At yr arferiad yma y cyfeiria Job yn pen. vii. 2, pan yn dywedyd, "Megis y dyheua gwas am gysgod," &c.
Oddiar hyn, yn debygol, y tarddodd y deialau—deial yn agos i ddrws pob Eglwys, yn y fynwent, ac yn y pentref, os nad yn ymyl pob tŷ. Wedi hyny, gwnaed awr-wydrau y rhai a ysgogid gan dywod. Bu rhai hyn mewn arferiad am ganrifoedd, a gwneir llawer o gyfeiriadau at rediad ymaith y tywod. Nid oedd amser yn cael ei ranu mor fân ag ydyw er pan mae clociau mewn arferiad; nid oedd y gair awr, hanner awr, chwarter awr, a munyd mewn arferiad o siarad yn oesoedd boreu ein gwlad. Cyn hyny, nid oedd son am saith, wyth, naw o'r gloch, &c. Wrth y nos y rhifid amser, yn fwyaf neillduol—cyfrifid pedair nos ar ddeg y Saeson, pymtheg dydd y Ffrangcod, a phymtheg nos y Cymry yn eiriau cyfystyr o ran amser—yr un amser ddynoda y naill fel y llall. Pythefnos sydd ar arfer genym ni—nid pymthegnos. Y flwyddyn oedd y prif raniad, yna yr Albanau—Alban Eilir yn Mawrth; Alban Hefin yn nghanol yr haf; Alban Elfed yn Medi; ac Alban Arthan yn Rhagfyr. Gelwir y symudiad hwn yn "Bedwar chwarter y flwyddyn," gan y cyffredin, ac ystyrid dechreuad pob chwarter yn bwngc o'r pwys mwyaf rhwng y naill a'r llall, cyflwynid yn mlaen llaw argoelion gwybodaeth o bobpeth allasai ddigwydd o fewn cylch blwyddyn gron. Yn ymarferol, dynodid y pedwar chwarter wrth yr enwau Gauaf, Gwanwyn, Haf, Cynhauaf—y Gauaf yn dechreu y degfed dydd o fis Rhagfyr, y Gwanwyn yn dechreu y degfed o Fawrth, yr Haf yn dechreu y degfed o Fehefin, a'r Cynhauaf vn dechreu y degfed o Fedi. Rhenid y flwyddyn i ddeuddeg mis—rhif ffurfiant cylch y rhod, neu amser, fel y dengys y rhigwm canlynol,
"Y flwyddyn sydd yn dechreu
Fis Ionawr gwair i'r ŷch,
Mis Chwefror, Mawrth ac Ebrill
I ddal y brithyll brych;
Mis Mai, Mehefin hefyd,
Gorphenaf gydag Awst,
Mis Medi, Hydref, Tachwedd,
A Rhagfyr—cig ar drawst."
NODWEDD Y MISOEDD.
Y mis hwn—Ionawr, a enwyd oddiwrth Ianus, un o dduwiau y Rhufeiniaid; delw a chanddi ddau wyneb, ei theitl oedd gymhwys i ddydd cyntaf o'r flwyddyn, yn yr hwn yr ydym yn edrych yn ol ar y flwyddyn sydd wedi ei threulio, ac hefyd ar yr un sydd i ddyfod. Y mae i bob mis ei liw ei hun, ac i bob mis ei waith ei hun.
1 Mis Ionawr—myglyd dyffryn,
Blin trulliad, treigliad clerddyn,
Cul brân, anaml llais gwenyn,
Gwâg buches, diwres odyn.
2 Ionawr a dery i lawr.
3 Haul yn Ionawr, ni mâd welawr,
Mawrth a Chwefrawr a'i dialawr.
4 Ionawr wna y drwg, ond Mai gaiff y bai.
5 Ni chyfyd y tês yn Ionawr;
ond Chwefror a Mawrth a'i hymlid ymaith.
6 Myswynog yn mis Ionawr
Ni rydd gosyn melyn mawr.
7 Diwerth Gwanwyn yn Ionawr.
8 Ionawr—mis prinder bwyd.
9 Os y borfa dyf yn Ionor,
Gwaeth y tyf drwy'r flwyddyn rhagor.
10 Gwell gwel'd dodi mam ar elor
Na gwel'd hinon deg yn Ionor.
11 Ionawr—mis marw—mis du wedi'r Nadolig.
12 Os gwyliau fis Ionawr fydd hafaidd a hyfryd
Yr hin fydd auafaidd hyd wyliau Mai hefyd.
13 Os tyf porfa yn nechreu'r flwyddyn,
fe dyf lai yn mis Mehefin.
14 Tir dan ddwfr—prinder.
15 Tir dan eira—bara.
Gelwid eira yn "Faeth Ionawr." Y mae oerni Ionawr mor lesol ag awelon gwlithog Mai. Pan y byddo ansawdd yr hin yn dyfod mor oer a bod y llysiau yn mherygl dinystr y lleithder fyddo yn yr awyr a ddisgyn yn eira ar wyneb y tir, yn haen ar ol haen, dyma y fantell oreu i gadw bywyd yn y cynnyrch. Rhwystra yr awyr fyddo o dan, neu rhwng, haenau yr eira, i'r gwres ddiangc o'r ddaear, nac i oerni y wybren dreiddio i mewn iddi.
16 Gwanwyn yn Ionawr argoela flwyddyn
ddrwg
17 Os cân yr adar cyn Chwefror
hwy a gwynant cyn Mai.
18 A hauo'i geirch yn Ionor
A gaiff aur a phres yn drysor,
Ond yr hwn a hauo'n Mai
Gaiff wneyd y tro ar lawer llai.
1 Mis CHWEFROR, anaml ancwyn,
Llafurus pâl ac olwyn.
2 Chwefror chwerw—porchell marw,
Ond os bydd byw fe dry y derw.
3 Chwefror chwyth y neidr o'i nyth.
Mawrth cadarn a'i tyn hi allan.
4 Chwefror chwyth y 'deryn bach oddiar ei nyth.
5 Chwefror yspail cawr.
6 Ni saif eira fis Chwefror,
Mwy na rhynion mewn gogor.
Hefyd,
7 Ni saif eira fis Chwefrol,
Mwy nag wy ar ben trosol.
8 Os taranau yn Chwefror,
Bydd rhyfeddod yn yr haf.
9 Os yn Chwefror y tyf pawr,
Drwy'r flwyddyn wedi'n ni thyf fawr.
10 Mae pob mis yn y flwyddyn yn melldithio
Chwefror teg.
11 Byr yw Chwefror, ond hir ei anghysuron.
12 Chwefror a leinw y cloddiau
A Mawrth a'i hŷf yn foleidiau.
13 Mis anlwcus—Mis y ceffyl.
14 Ceir oeraidd dymmor ar ddiwedd Chwefror..
15 Mae Chwefror yn gwneuthur pont, a Mawrth yn ei thori.
1 Mis MAWRTH—mawr rhyfyg adar,
Chwerw oerwynt ar dalar;
Hwy fydd hinon na heiniar,
Hwy pery llid na galar;
Pob rhyw arynaig a esgar;
Pob edn a edwyn ei gymhar;
Pob peth a ddaw trwy'r ddaear,
Ond y marw—mawr ei garchar.
2 Dyfod i fewn fel oen, a myned allan fel llew, neu i'r gwrthwyneb. Dyna yr hen gymmeriad a roddid am ganrifoedd i fis Mawrth.
3 Pan ddel mis Mawrth
Fe delir y pwyth
I'r ugain a'r wyth diwrnod.
4 Ni fyn Mawrth waith Chwefror yn tyfu.
5 Cas gardd heb lysiau.
6 Ceir llawer math o dywydd yn Mawrth.
7 Pen ci ar fore Gwanwyn.
Eto
8 Mawrth a ladd, Ebrill a fling,
A Mai fwyn i werthu'r crwyn.
9 Mawrth yn lladd, Ebrill yn blingo,
Rhwng y ddau, cawsom fod hebddo.
10 Ni saif eira fis Mawrth
Mwy na menyn ar dwymyn dorth
11 Mal eiry Mawrth ar ben maen.
12 Mawrth sych ni chardota ei fara.
13 Mawrth sych, Ebrill cawodog, a Mai tyner
arwyddant haf iachus.
14 Mawrth oerllyd a gwyntog ac Ebrill cawodog,
Ill dau a wnant rhyngddynt Fai teg a godidog.
15 Y mae pegaid o lwch Mawrth yn werth ei bwysau
o aur, am y try oerwynt Mawrth ar dalar y llaid
yn llwch mewn pedair awr ar hugain.
Hefyd,
16 Y mae pegaid o lwch Mawrth yn gydwerth â
phridwerth neu bris gollyngdod brenin.
17 Gwell ffiolaid o lwch Mawrth na phegaid o aur.
18 Y mae llon'd gwniadur o lwch Mawrth yn werth
arianswm.
19 Niwl Gwanwyn, gwasarn irfrwyn.
20 Niwl Gwanwyn, gwasarn gwynt.
21 Niwl Gwanwyn, gwaeth na gwenwyn.
Hefyd,
22 Gwynt gwanwyn, gwaeth na gwenwyn.
23 Gwanwyn cynar, hâf garw.
24 Gwanwyn a gawn, logell yn llawn.
25 A arddo a: eira, a lyfno ar wlaw,
A fed yn hir heb lon'd ei law
Neu,
Ni chaiff hwnw ddim ond baw.
26 Nid ar redeg y mae aredig.
27 Amlaf ei gwys, amlaf ei ysgub.
28 Oni hauir ni fedir.
29 Gwell haner had na haner haf.
30 Y cyntaf ei ôg, cyntaf ei gryman.
31 Tra rhedo yr ôg, rhed y ddraen-glwyd.
32 Gwlybaniaeth yn yr ôg, chwyn yn y cryman.
33 Mawrth gwlyb a wna Awst prudd.
34 A drino erddi, a fyddo garddwr;
A blân ar wlyb, a hau ar sychdwr.
35 Os yn Mawrth y tyf y ddôl, gwelir llawnder
ar ei ol.
36 Mawrth yw mis y dail.
37 Gwanwyn oer, ysgubor lawn.
38 Gwynt mis Mawrth a haul mis Mai,
A wna hagr lle na b'ai.
39 Gwynt Mawrth a haul Mai
Wnant ddillad yn wynion a merched yn winneu.
Hefyd,
40 Gwynt mis Mawrth a haul boreuau,
Wna'r forwyn wèn yn forwyn winnau.
41 Gwyntoedd Mawrth, cawodydd Ebrill, ddygant allan flodau Mai.
42 Bydd aml i grebyn farw'n sydyn fis Mawrth.
43 Gwanwyn, blin i'r march a'r ych.
44 Boreu du o Wanwyn, prydnawn teg.
45 Pob aderyn a gân cyn Gwyl Fair, a wyla'n hidl cyn
Calanmai.
46 Os braf fydd foreu ddydd Gwyl Fair
C'od yn foreu i brynu gwair.
Hefyd,
47 Os bydd yn deg foreu Gwyl Fair,
Gwerth dy glôg i brynu gwair.
48 Bu weithiau heb auaf, ni bu erioed heb wanwyn.
49 Mor sicr a Mawrth yn y Grawys.
50 Llawn cystal gan Ianto roi'i wraig yn y ddaear,
A bod Dy'gwyl Fair yn hyfryd a chlauar.
51 Hir wanwyn wedi'r Pasg
Y sydd yn gâs gan borthwr.
Hefyd,
52 Hir wanwyn wedi'r Pasg a wna y dâs yn gileyn.
Mae Sul y Pasg bob amser y cyntaf ar ol cyhydedd y gwanwyn; felly nis gall fod yn gynt na Mawrth 22ain, nac ar ol Ebrill 25ain.
53 Hir ddydd o wanwyn a sych dri sychiad sach.
(Mae sychu mawr ar sach).
54 Prydnawn hir o Fawrth a borau hir o Fai.
Mawrth y blaned sydd wedi rhoi ei henw i'r ddau Fawrth arall y mis a'r diwrnod, ac yn ol yr hen ddewiniaid gwae y plant a enir y mis hwn. Gelwid ef hefyd yn fis y Gwanwyn, neu y mis ystormus, o herwydd y gerwinder a'r ffyrnigrwydd a'i hynodant. Efe, yn ddiau, yw y gwrolaf o fisoedd y flwyddyn. Pan y byddo galluoedd y Gauaf wedi gwarchae ar Natur, gwelir Mis Mawrth—y Mis rhyfelgar, fel ei gelwid weithiau, yn symud yn mlaen i ryddhau Natur o'i afaelion llym a haiarnaidd. Yr oedd ein hynafiaid yn dechreu y flwyddyn yn gyffredin yn y mis Mawrth, ac yn cyfrif y 25ain o hono yn hanner y gwanwyn —pen tymmor yr amaethwyr; eithr yn wastadol yn ddiwrnod mwyaf yn nghronicl y wlad hon, o herwydd ei fod yn ddydd y notice to quit—byddid dan ei ofn, fel dan ofn marwolaeth yr holl amser hwnw, ac ni byddid yn gallu anadlu yn rhydd hyd wedi chwech o'r gloch yn yr hwyr, heb son am y pryder oedd fel hunllef yn rhagflaenu y cyfryw adeg. Erbyn hyn, yr holl sylw delir iddo, fel rheol, yw pa fodd y daw i mewn ac yr â allan —ni sonir, fel gynt, am yr adegau neillduol i hau—y tridiau olaf o Fawrth a dau lygad Ebrill, neu dridiau yr aderyn du, a thri llygad Ebrill, sef y dyddiau olaf o Fawrth a'r dyddiau cyntaf o Ebrill, yn ol yr hen gyfrif. Byddai yn Wanwyn hyfryd yn nechreu Ebrill—y ddaear yn adfywio, y maesydd yn glasu. Clywid y gôg yn nechreu Ebrill yn canu yr haf i mewn, ac enciliad sawdl y gauaf o'r golwg.
1 MIS EBRILL,—wybraidd gorthir,
Lluddedig ychen, llwm tir;
Gnawd osb er nas gwahoddir;
Gwael hydd, chwarëus clust hir.
2 Ffals ydyw Ebrill.
3 Ebrill a fling.
4 Ebrill garw, porchell marw.
5 Ebrill sych, pob peth a nych.
6 Ni saif eira fis Ebrill
Mwy na rhynion mewn rhidyll.
7 Tra bo'r borfa'n tyfu bydd marw march.
8 Pan syrthio'r Pasg cyn cyfarch Mair,
Bydd enllyn drud ar ŷd a gwair.
9 Ebrill oer a lanwa'r ysgubor.
10 Ceir llwydrew cyn fynyched ar ol y Pasg
ag a fo niwl yn mis Mawrth.
11 Gwlybyn a gwres yn Ebrill a wna i'r ffermwyr
ganu.
12 Gwyn ein byd os Ebrill mwyn
A wisg y llawr a gwrysg y llwyn.
13 Ebrill mwyn gwlych lwyn, sych lwyn.
14 Clauar hynod ambell gawod.
15 Yn mis Ebrill bydd llon llygaid brithyll.
Hefyd,
16 Ebrill yw mis y blodau.
17 Ebrill rhywiog, ddaw'n feichiog o deg flodau.
18 Tra rhedo yr ôg, rheded y freuan.
19 Hau yn gynnar, medi'n gynnar.
20 Os y dderwen ddeilia gynta',
Haf a sychder a ganlyna;
Os dail yr onen gyntaf welir,
Mae haf gwlyb yn eithaf sicr.
21 Pan y gwelech ddraenen wèn
A gwallt i phen yn gwynu;
Mae hi'n gynhes dan'i gwraidd,
Hau dy haidd os myni.
22 Os bydd y ddraenen ddu yn wych,
Hau dy dir os bydd yn sych;
Os y ddraenen wen fydd wych,
Hau dy dir, boed wlyb, boed sych.
23 Yn Ebrill daw y gôg.
Hefyd,
24 Yn Ebrill y gwcw a ddengys ei phig.
25 Amser y gwcw yw Ebrill a Mai,
A hanner Mehefin chwi wyddoch bob rhai.
26 Mis cyn C'lanmai cân y cogau,
Mis cyn hyny tŷf briallu.
27 Os cân y gôg ar ddraenllwyn llwm,
Gwerth dy geffyl a phryn bwn.
Hefyd,
28 Os cân y gôg ar bren llwyd,
Gwerth dy farch a phryn fwyd.
Eto,
29 Os cân y gôg ar bren llwm,
Gwerth dy gôb a phryn ddegwm.
Y syniad yn y ddwy linell yna yw, fod gwanwyn llwm yn golygu haf toreithiog i'w ddilyn, ac felly, mai elw i ddyn fuasai gwerthu hyd y nod ei gôb er prynu degwm, yr hwn, gynt, a osodid ar gyhoedd.
30 Cywion gwyddau ac ebol bach,
Pa'm ddaw Calanmai bellach?
Yn y maes, yr helygen sydd yn addaw haf gyntaf yn llawn o flodau, a elwir yn gywion gwyddau." Mor briodol yr enw. Tebycach ydynt i gywion gwyddau nag i ddim arall. Hefyd gwnant eu hymddangosiad tua'r un amser. Byddai amaethwyr yr hen amser yr adeg yma o'r flwyddyn yn llongyfarch eu dâ fel hyn:
31 Bydd fyw eidion, bydd fyw.
Wele'r filfriw.
Pan welid y filfriw, neu fywyd yr ŷch, fel ei gelwid, yn dair modfedd o hyd, troid yr eidion du allan i fyw, gan ei gyfarch yn awgrymiadol, heb fanylu, a'r ymadrodd "O! anifail, paham y byddi farw a thi yn gweled y "filfriw?"
1 MIS MAI, difrodus geilwad,
Clyd clawdd i bob digariad;
Llawen hen diarchenaid,
Llafar côg a bytheiad.
2 Mai a gwyd y galon.
3 Cas gan Fai i Ebrill dyfu.
4 Blodau cyn Mai, gorau na b'ai.
Hefyd,
5 Llawer o flodau cyn Mai,
Wna'r afalau a'r eirin yn llai.
6 Gwlaw mis Mai, gorau na b'ai.
Hefyd,
7 Gwlaw yn Mai sy'n fara trwy'r flwyddyn.
8 Daw cawodydd mis Mai fel y llanw a'r trai.
Credid fod gwlaw Mai yn feddyginiaeth anffaeledig at ladd llau anifeiliaid, a chredid hefyd fod y gwlaw cyntaf yn Mai yn dda i iachau llygaid dolurus. Ereill a'i cyfyngent i Ddydd Iau Dyrchafael, gan ofalu, pe y digwyddai wlawio ar y dydd gwyl hwnw, am gadw y dwfr mewn potel, a'i ddefnyddio fel meddyginiaeth at lygaid dolurus, a'i alw yn "Ddyferion Mai."
9 Mai gwlybyrog gantho cair,
Llwythi llawn o ŷd a gwair.
10 Boreu hir o Fai.
11 Cwcw Galanmai—cosyn dimai.
12 Galanmai mae cyfrif hesbyrniaid.
13 Bydd fyw march a bawr wellt Mai.
14 Mai oer a fydd yn iach ei ddydd,
Yn argoei haf heb fawr yn glaf.
15 Awel oer mis Mai ni wna'r cnydau ddim llai.
16 Nid yw Mai cer yn cyfoethogi neb.
17 Mis Mai oer a wna'n ddi nag
Ysgubor lawn a mynwent wâg.
18 Mai cer a wna ysgubor gynhes.
19 Mai gauafaidd wna flwyddyn weddol.
20 Haid o wenyn os yn Mai ei cair
A dâl lwyth wyth ŷch o wair.
21 Cathod mis Mai yn cario nadroedd gylch y tai.
22 Diwedd Mai, nid diwedd gofid.
1 MIS MEHEFIN, hardd tiredd,
Llyfn môr, llawen maranedd,
Hirgain ddydd, heini gwragedd,
Hir-lawn praidd, hyffordd mignedd.
2 Mehefin llawen gorsing.
3 Mis Mehefin gwych os daw
Peth yn sych a pheth yn wlaw.
4 Gwlaw Mehefin, cynnydd yr egin.
5 Ni chêl drygdir ei egin.
6 Na feia ar dy egin cyn diwedd Mehefin.
7 Tri pheth a gynnydd ar wlaw,
Gwlydd ac ysgall ac ysgaw.
8 Tri pheth a ffynant ar wrês,
Rhedyn a gwenyn a mês.
9 Gwenau Mehefin alltudiant bob dryghin.
10 Yd yn ehedeg cyn Gwyl Ifan a fedir yn Awst.
11 Na chwsg Fehefin rhag rhew fis Ionawr.
1 MIS GORPHENAF,—hyglud gwair,
Taer tês, tawddedig cesair.
2 Yr ail o Orphenaf os gwlaw fydd yn disgyn,
Bydd gwlaw am fis cyfan rhyw 'chydig yn dilyn.
3 Gwenwyn llin i'r march a'r ŷch
Mis Gorphenaf na bo sych.
4 Llwm a thlawd ar gyfer Gauaf,
Yw haid o wenyn yn Nghorphenaf.
5 Haid o wenyn yn Ngorphenaf,
Had rhedynen ei phris penaf.
6 Da haid Mehefin os da'i hoen;
Am haid Gorphenaf ni ro'wn ffloyn.
7 Gorphenaf—llawen buarth.
8 Erioed ni welwyd yr ia
Ar ffynnon fis Gorphena'.
9 Tes Gorphenaf—ydau brasaf.
10 Y mae tymhestl Gorphenaf,
Yn ddrwg ar les cynhauaf;
Cyweiriwch wair a chludwch,
Rhag ofn gwlaw, nac oedwch.
Ar dymmor trwm gnydiog o wair, erchid am "roddi dau dro o amgylch y garnedd," yr hyn a olygai y byddai y gwair yn brin; ond os ysgafn fyddai y gwair, mai "ofer rhoddi mwy nag un tro o amgylch y garnedd."
1 MIS AWST,—molwynog morfa,
Llon gwenyn, llawn modryda.
2 Awst, llawen gwr y tŷ.
3 Dechreu Awst niwliog, diwedd tesog.
4 Awst os ceir yn anian sych,
Wna i Gymro ganu'n wych.
5 Ni bydd tatws yn eu grym nes cael gwynt Awst.
6 Ni thyf haidd ddim wedi iddo ehedeg.
7 Mis Awst, y bladur ar y trawst.
8 Awst a lanwa y gegin, a Medi y seler.
9 Nid yw Awst gwlyb byth yn dwyn newyn.
10 Mis Awst, os bydd yn hindda,
Ni wna niwed i'r cynhaua';
Ac ar ol cynhauaf ŷd,
Meddwn lafur wydna'i bryd.
11 Cawl Awst.
12 Tri lli' Awst.
13 Son am Awst wyliau'r Nadolig.
Hyny yw, pan yn rhy ddiweddar. Nid oes gan lên gwerin ond ychydig i'w ddywedyd am y mis hwn.
1 MIS MEDI,—mydr anghenion,
Addfed oed yd ac aeron;
Gwell gwaith cryman na bwa,
Amlach dâs na chwareufa.
Os na wlawia ar y dydd cyntaf o Fedi, bydd yn debyg o fod yn sych tra parhao y cynhauaf.
2 Hanner Medi'n sych a wna
lyn-gell lawn o gwrw da.
3 Medi, llawen adar.
4 Niwl cynhauaf, gwasarn gwlaw.
5 Trymion gnydau, gwlyb gynhauaf.
6 Cnau bôn y goeden, eirin brig y pren.
7 Po hynaf y rhyg, tebycaf i'w dad.
8 Hawdd medi erw anghenog.
9 Hawdd rhifo ysgubau ar faes gwr diog.
10 Gwae oferwr yn nghynhauaf.
11 Haf oer, gauaf cynhes.
12 Ni adawodd haf sych newyn erioed ar ei ol.
13 Hinon heddwch a wna bob tymmor yn haf.
14 Mor fin-gauad a llyffant fis Medi, neu lyffant y
cynhauaf.
Os gwlyb y cynhauaf, prin ffrwythau'r coed y flwyddyn ddilynol. Os poeth y cynhauaf, crebachlyd ac ysgafn y cynnyrch. Boreu niwliog ddechreu y cynhauaf, a ddilynid yn gyffredin â phrydnawn gwresog.
Yr oedd gan yr hen bobl eu Lleuad Fedi, Lleuad Gynhauaf, Lleuad naw nos oleu, fel ei gelwid. Yn nghylch adeg y cyhydedd cynhauaf, tua diwedd mis Medi, pan fo y lloer yn llawn, bydd yn codi ar fachludiad haul dros lawer o nosweithiau dilynol, drwy yr hyn yr estynir y dydd, megis, a hyny pan y bo rheitiaf wrtho o un adeg o'r flwyddyn—yn mis goreu y flwyddyn, mis llenwi'r ysguboriau, &c. Bydd y lleuad hon mor ddisglaer fel y gellir yn hawdd ddarllen wrth ei llewyrch, a phob tŷ a thwmpath yn taflu eu cysgodion fel y gellir mesur eu hymylau. Yr oedd ganddynt hefyd eu "dyhirog," sef eu lleuad newydd, yr hon a olygai dywydd garw yn ystod y mis; ac a ddiarebid ganddynt, yn y cymmeriad
15 Nid hir yr erys dyhirog heb ymddangos.
16 'Sgrympiau Gwyl Grog, neu Ddrycin y Cyhydedd.
1 MIS HYDREF,—hydraul echel,
Chwarëus hydd, chwyrn awel.
2 Hydref llon cyfarwar.
3 Hydref teg wna auaf gwyntog.
4 Amser casglu ydyw'r Hydref
Pob rhyw ffrwythydd tuag adref.
1 MIS TACHWEDD,—tuchan merydd,
Brâs lydnod, llednoeth coedydd.
2 Tachwedd—dechreu'r galar.
3 Calan gauaf garw hin, annhebyg i gyntefin.
Y mis du y galwai yr hen bobl y mis hwn. Ar y 13eg o hono y byddent ar eu gwyliadwriaeth i edrych am y ser yn syrthio. Tybient mai o tewychu yr oedd y gair Tachwedd yn deilliaw; y byddai yr hen Gymry yr amser hwnw ar y flwyddyn yn lladd y moch, a'r ychen, a'r defaid, a fyddent wedi tewychu, yn gig erbyn y gauaf; mai dyna'r mis y byddai'r anifeiliaid dewaf, yn enwedig y moch, ar ol eu pwyntio ar fes y derw—y byddai gwyl yn cael ei chynnal pan fyddai'r moch yn cael eu hel o'r coed adref i'w lladd; ac mai i'r wyl hono y perthynai yr hen gân, Hob y deri dando.
1 MIS RHAGFYR,—byrddydd, hirnos,
Brân ar egin, brwyn ar ros;
Tawel gwenyn ac eos.
2 Rhagfyr, gocheler ei fâr.
Credid fod taranau yn y mis hwn yn argoel o dywydd teg, ac y gellid bod yn ddiogelach oddiwrth niweidiau mellt os o fewn canllath i dderwen.
Gelwid Sul byraf y flwyddyn yn "ddydd Sul du bach."
Os deil y rhew bwysau dyn cyn y Nadolig, ni ddeil bwysau llygoden ar ol hyny.
3 Tair nos, oes llwydrew.
4 Erthylu y gauaf. [Ei ddyfodiad cynnarol.]
5 Gauaf cynnar, hir y trig.
6 Niwl gauaf, arwydd eira.
Hefyd,
7 Niwl gauaf, gwas y rhew a'r eira.
Eto,
8 Niwl gauaf, gwasarn eira.
9 Oer yn rhewi, oerach yn meirioli.
Ystyrid gauaf oer a sych yn iachusol, gauaf clauar a gwlyb yn afiachus, ac yn elyn i'r llafurwyr. Byddai ychydig o eira yn dra derbyniol, am y bernid ei fod yn llesoli yr ŷd. Dyferion gwlaw yn aros hyd goed ydoedd argoel o eira ar y mynyddoedd.
10 Taranau yn Rhagfyr arwyddant dywydd teg.
11 Gauaf glas, cynhauaf brâs.
Hefyd,
12 Gauaf glas, mynwent frâs.
Eto,
13 Gauaf gwlyb, mynwent lawn.
14 Cawn wlaw ac oer farug,
Daw plygain Nadolig.
15 Nadolig gwyrdd, Pasg gwyn.
Bernid fod y deuddeg diwrnod ar ol y Nadolig yn fynegiadol o'r tywydd am ddeuddeng mis y flwyddyn; fel y byddai y naill, felly y llall.
16 Y dyddiau duon bach.
(Dyddiau byrion diwedd blwyddyn).
17 Na ddywed ddrwg am y flwyddyn
nes dyfod at ei therfyn.
18 Blwyddyn o eira, blwyddyn o lawndra.
19 Blwyddyn wleb a wna ysgubor lawn,
nid o ŷd ond o wellt.
20 Blwyddyn egfaenog,
blwyddyn arianog.
[Egfaenog=grawn drain gwynion.]
21 Blwyddyn gneuog, blwyddyn leuog.
RHIFEDI DYDDIAU DEUDDENG MIS Y FLWYDDYN.
Tri deg sy'n mis Ebrill a Medi heb weddill,
A Thachwedd er cynnull ei bennill i ben;
Mehefin fis hyfryd'r un gyfrif mae'n gym'ryd,
I eraill un arall a rifen.
Ond Chwefror fis chwerw dau ddeg ag wyth hoyw,
A gymmer i lanw rwy'n bwrw er budd;
Ond Blwyddyn Naid hynod myn chwaneg un diwrnod,
Yn barod i'w bennod ef beunydd.
Wyth gan mil o stil oes dyn—mynedus,
Yw munydau'r flwyddyn;
Trigain ag wyth hoywlwyth hyn,
At ragor pymtheg trigyn.
Nid oedd ar yr hen bobl eisiau hin-wydr o gwbl, canys yr oedd lliw yr awyr, ar adegau neillduol, yn arweinydd iddynt, lliw a ffurf y cymmylau yn arwyddion pwysig, a gwyddent wrth y gwynegau yn eu cyrff, ysgogiadau y own a'r cathod, yr adar, y moch, a'r ceffylau, ac agos bob peth arall, pa dywydd a ddilynai, ac a lesolai y gwahanol greaduriaid. Credent fod pob creadur dan "iau caethiwed" yr hin—fod yr haul, y lleuad, neu yr arwyddion yn effeithio ar droed, gàr, coes, clun, braich, bron, trwyn, &c. Credent, nid heb reswm, fod gwynt o werth mawr i ffrwyth tirfod gwynt y dwyrain yn sychu mewn awr gymmaint ag a wna gwynt y de mewn pedair awr—fod gwynt gogledd-ddwyrain yn sychu mewn awr gymmaint ag a wna gwynt y de mewn tair awr— fod gwynt gogledd a gwynt gogledd-orllewin yn sychu cymmaint mewn awr ag a wna gwynt de a gwynt de-orllewin mewn dwy awr; ac felly, mai gwynt de a de-orllewin oedd a lleiaf o sychder ynddynt, a thrwy hyny yn oreu tuag at gynnyddu ir-naws a chwanegu tyfiant pob rhyw lysiau.
ARWYDDDION ODDI WRTH YR HAUL, Y LLOER, Y SER, &c.
Yn mherthynas i amrywiol ymddangosiadau yr Haul, y Lloer, y Ser, neu unrhyw ymddangosiadau wybrenol ereill, y penaf yw yr haul, yna y lloer, ac ereill o'r ser gwibiog; neu'r planedau.
Os bydd yr haul ar ei godiad yn ymddangos yn goch neu wanaidd, ac wedi hyny yn dywyll, neu yn orchuddiedig gan gwmmwl du dyfrog, mae gwlaw yn agos; neu, os bydd ei belydr yn ymddangos cyn ei godiad, neu gylch dyfrllyd megis yn ei amgylchu yn y boreu—os nad yn diflanu yn fuan, neu os bydd yn ymddangos yn banylog, neu gymmylau cochion a duon o'i amgylch ar ei godiad. Os bydd ei ymddangosiad ar ei godiad yn fwy llydan a chwmpasog nag arferol, neu os bydd yn codi â chylch llwyd-las o'i amgylch, ac yn llewyrchu neu yn tywynu yn wan, mae hyny yn golygu gwlaw, yn gystal a bod pyst dano, neu golofnau cyffelyb yn saethu oddiwrtho. Os bydd ei fachludiad yn ddisglaer a choch heb gymmylau duon yn agos ato, golyga hyny dywydd teg neu rew; ond os bydd yn machlud dan gwmmwl dudew, golyga hyny fod gwlaw yn agos.
Yr un rheolau ag a wnant y tro mewn cysylltiad â'r haul, a briodolir hefyd i'r lloer. Os ymddengys un cylch ogylch iddi, a bod lliw du yn ei chanol, mae hyny yn rhagfynegu gwlaw, ac weithiau eira yn y gauaf a'r gwanwyn; ond os bydd chwaneg nag un cylch yn ymddangos, maent yn argoeli agosrwydd gwyntoedd a thymhestloedd. Hefyd, os bydd ei chyrn yn ymddangos yn bŵl neu yn fyrion ar bwynt adeg y newid, golyga hyny dueddrwydd i wlybaniaeth; felly hefyd os bydd ei hanner yn ymddangos yn gliriach yn adeg y llawn, pan y bo yn newid ger y "twr ser" Medi y 15fed. Os bydd yn ymddangos yn goch, golyga hin wyntog; ond os yn ddisglaer ac eglur, tywydd teg.
"Crefiwch wawr o fawr i fach,
Y lloer lâs llawer a wlych,
Llid a gwynt yw'r lleuad goch,
Y lloer wen sy anian sych.
Mae weithiau yn digwydd fod megis dwy neu. dair o leuadau yn ymddangos ar unwaith, yr hyn a ddigwydd, yn gyffredin, ddeuddydd neu dri ar ol y llawn—arwyddion ydynt o wlaw a gwynt. mawr, a thywydd afrywiog i barhau dros hir amser, Yr un ddychwaen y sydd yn dilyn yr hyn a elwir Cyw haul, yr hwn a ystyrid yn rhagflaenydd blinfyd neu ddifrod mawr.
Rhoddid hyder mawr ar godiad, machludiad, ac ymddangosiad y ser sefydlog; ac ar hyny y byddai y prif reolau yn nghylch hau, medi, &c., yn ymddibynu. Os bydd un o'r ser mawrion yn ymddangos fel pe bae gylch o'u hamgylch, neu megis yn gwreichioni, neu yn fwy nag arferol, neu yn lled dywyll, neu yn anamlach, gellir bod yn lled sicr o wlaw. Pan fo goruchion hefyd i'w gweled fel ser yn ehedeg yn yr wybr, gellir bod yn lled sicr o wynt o'r cyfeiriad hwnw.
ARWYDDION GWYNT.
Mae gwyntoedd yn dwyn amryw gyfnewidiadau yn yr awyr, yn y dwfr, yn nghyrff dynion, anifeiliaid, &c. Arwyddion o wynt ydynt, cymmylau creigiog yn symmud yn araf, cymmylau ysgrythr-walltog, cymmylau ac wybr goch yn y boreu; cymmylau yn cerdded tua'r haul, yn gorphwys megis ar yr haul yn ei fachludiad, yn ehedeg yn araf ar ddiwrnod clir, yn mwyhau neu yn ymddangos yn ddisymwth, tua'r wybr mewn manau ereill yn glir, yn ymddangos yn uchel iawn, ac yn rhesau gwynion teneuon, fel cnuoedd o wlan neu gynffonau ceffylau; darn fechan o'r enfys yn ymddangos, neu ei bod o liw coch, tanbaid, ar ol gwlybaniaeth; taranau heb fellt; goruchion, a elwir yn gyffredin ser yn syrthio, yn llamu neu yn saethu yn yr awyr; y môr yn chwyddedig ar dywydd teg: rhyw drwst neu si mewn môr a choed; tân yn llosgi yn wan, gan sio fel gwynt; fflam tân neu ganwyll yn chwareu fel pe mewn gwynt; plygiad fflam glo, a'i waith yn taflu mwy o ludw nag arferol; cigfranod yn ehedeg yn uchel, neu yn curo eu hadenydd wrth ehedeg; gylfinhir yn ehedeg i gyfeiriad y gogledd; cathod yn llyfu eu blew yn erbyn y graen, neu yn golchi eu gwynebau dros eu clustiau, neu yn eistedd a'u cefnau at y tân, neu yn chwareu hyd y tai, neu yn crafu clustogau, carpedi, a phethau ereill perthynol i ddodrefn tai—o hyny y tardd yr hen ddywediad, "Mae'r gath yn codi'r gwynt."
Yr awyr, ar ol bod hir amser yn lâs a siriol yn dyfod yn bruddaidd ac yn frith o fân gymmylau, tebyg i wyrddni y môr, hefyd yn goch yn y borau; ei bod yn glwstwr o gymmylau gwynion, yr hyn a elwir yn draeth-awyr; cymmylau yn ymddangos yn debyg i gnuoedd gwlân, yn gauedig, ac yn dewion tua'u canolau, a'u hymylau yn bur wynion, tra yr awyr o'u hamgylch yn ddisglaer; cymmylau duon bychain yn ymddangos yn y prydnawn; cymmylau gloewon, gleision, neu wyrddion, yn ymddangos yn agos i'r haul ar unrhyw adeg o'r dydd, neu i'r lleuad yn y nos; cymmylau fel tyrau neu gnufiau gwlân tua'r de a'r gogledd-orllewin; cymmylau ar ddull pysgod yn y gorllewin ar fachludiad haul, yn neillduol os o arddull creigiau, neu dyrau â phenau gwynion; cymmylau yn uchel iawn, ac yn symud yn ngwrthwyneb y gwynt, neu yn groes i'r cymmylau a fyddo is na hwynt; cymmylau fyddo yn symud gyda'r gwynt, gan ddyfod yn sefydlog pan ddelont i'r pwynt o'r awyrgylch a fyddo yn y gwrthwyneb i'r gwynt; gwynt yn symud yn fynych; hir chwythu o'r deau; llawer o lwch yn codi gyda throwynt; yr enfys yn ymddangos yn wyrdd; dwy enfys yn ymddangos, yn neillduol, yn wyrddlas.
Enfysau ddechreu'r lleuad,
Gwlaw hyd i'w diweddiad.
Enfys y borau, aml gawedau,
Enfys prydnawn, tegwch a gawn.
Pan gollir gwlaw o'r Dwyrain y daw.
Goleu fwrw, cais dy glôg.
Coch i fyny, teg yw hyny;
Coch i lawr, gwlaw mawr.
Barug cyn nos, gwlaw cyn dydd.
Mellt heb daranau, yn enwedig, os o'r gogledd-orllewin; niwl ar y bryniau heb ddim yn y dyffrynoedd; niwl neu darth yn codi allan o lynau ac afonydd, ac yn esgyn hyd benau y bryniau; ewyn yn ymgrynhoi hyd yr afonydd; pistylloedd a rhaiadrau yn anfon i lawr eu llafar; dail coed yn troi megis tu gwrthwyneb allan; coed, cyrs, neu wellt yn swnio ar ychydig wynt; coed yn chwyddo ac yn lleitho; ceryg, dodrefn, halen, a pharwydydd yn lleitho; chwyn y môr, er yn hongian mewn lle sych, yn lleitho; cig moch yn dyferu; penwaig yn ymroi mewn halen; huddugl yn syrthio mwy nag arferol; tân yn llosgi yn oleuach; cylch o amgylch canwyllau; hen aelodau clwyfus, ysigdod, a chyrn ar draed yn dolurio mwy nag arferol; clychau i'w clywed megis yn mhellach nag arferol; dorau yn anhawdd eu cau a'u hagor; gwartheg ac ychen yn pori yn foreuach ac yn fileiniach na'u harfer, neu yn edrych tua'r wybren, ac yn ffroeni, neu yn gorwedd ar yr ochr ddeau; ceffylau yn estyn eu gyddfau ac yn sawru yr awyr â ffroenau llydain; asynod yn lleisio fwy nag arfer; defaid yn pori a'u penau yn groes i'r gwynt, neu ynte yn rhedeg a neidio, fel pe yn ymladd â'u gilydd; geifr yn fwy afreolus nag arferol; moch yn anesmwyth, yn rhochian yn uchel, ac yn cario gwellt i'w cytiau; cwn yn udo, neu yn fwy llonydd a thrymaidd, ac yn gwrthod bwyd, ond yn pori glaswellt; cathod wedi colli eu ffyrnigrwydd, ac yn aros yn y tai, neu yn golchi uwchlaw eu clustiau chwith â'u pawenau; llyffaint, os yn felyn-ddu, yn neidio o gyfeiriad y môr; llygod yn fwy aflonydd nag arferol, ac yn gadael y caeau a'r cloddiau; chwain a gwybed yn brathu yn llymach; llawer o bryfed yn dyfod allan o'r ddaear; y pryf copyn yn brysurach nag arferol; gelod yn dyrchafu i gwrr uchaf poteli; adar y môr yn ymgasglu ac yn ehedeg i'r tir, ac adar y tir yn ehedeg tua'r môr a'r llynau; hwyaid a gwyddau yn gwaeddi ac yn ymwylltio drwy'r dwfr; paenod yn ysgrechian; colomenod yn ehedeg yn drymllyd tua'u cartrefleoedd; adar tô yn cadw mwy o ystwr nag arferol; Robin Goch yn ymddangos yn drymllyd, ac yn canu yn nghanol y gwrych; crychyddod yn myned yn groes i lif yr afonydd; bargut glâs a gwenoliaid yn ehedeg yn isel; llais y gylfinhir, y frân, a'r aderyn cywarch, yn fwy hyglyw nag arferol; piod yn ysgrechian; cler y dom yn ymddangos yn flinedig,—
Mae chwil y bwm yn canu,
Fe fydd yn deg efory;
Does fawr o goel ar chwilen y baw,
Gall fod yn wlaw er hyny.
Ar ol gwlaw tês a ddaw.
Ar of cymmylau yr â'r wybren yn oleu.
Daw hindda wedi dryghin.
Llif yn afon hinon fydd.
ARWYDDION TYWYDD TEG.
"Dybydd[1] hinon wedi gwlaw."
Yr haul yn ddisglaer ar ei godiad, hefyd yn goch a chlir ar ei fachludiad; y lleuad yn ymddangos yn glir dros ysbaid tri diwrnod ar ol ei newidiad, ac felly dros ysbaid diwrnod cyn y llawn; y lleuad a'r ser yn ymddangos yn siriol; yr enfys yn ymddangos yn glir yn y rhan lâs o honi, yn ymddangos yn goch a chlir, yn neillduol, ar ol gwlybaniaeth.
Ymddangosiad dwy enfys yr un pryd yn ymyl eu gilydd, ac iddynt gyd-ddiflanu; yr awyr yn ymddangos yn dywyll neu gymylog, ac yn clirio yn groes i'r gwynt; hefyd yn goch yn y prydnawn; cymylau yn ymddangos yn dyner a thebyg i blu ysgafn a'u hochrau yn felynion; cymylau mawrion megis yn tori, yn ddarnau; cymmylau melynion o amgylch y lleuad; cymmylau yn cerdded o'r cyfeiriad gorllewinol; niwl neu darth yn codi o lynau, afonydd, a gwaenydd, ac yna yn ebrwydd yn diflanu; niwl yn codi o'r dyfroedd yn y prydnawniau; niwl yn dyfod i lawr o'r bryniau, ac yn asos yn y dyffrynoedd; mân edafedd, a elwir "Gwawn," ar y gwellt a'r twmpathau; llawer o wlith ar laswellt; asynod yn ymrwbio yn erbyn muriau a choedydd, a'u clustiau yn ymollwng yn mlaen yn fwy nag arferol; cathod wrth olchi eu gwynebau yn tynu eu pawenau ar draws eu talcenau; llyffaint melyn yn neidio yn gyfeiriedig oddiwrth y môr; gelod yn swrth ac ymdorchog yn ngwaelodion poteli; crychyddod yn ehedeg yn uchel; ystlumod yn ehedeg yn gynnarach nag arferol; Robin Goch, yn y prydnawn, yn canu ar ben tŷ neu frig coeden; brain yn prysur ehedeg yn erbyn y gwynt; gwenyn yn ehedeg yn mhell oddiwrth eu cychod; chwilod duon yn ehedeg yn y prydnawn; a llawer o gler y dom a gwybed yn chware yn ngwres yr haul;
"Tebycaf i wlaw, tebycaf i deg."
"Tywyll fwrw, goleu fynydd.
"Cochi i fyny, teg yfory."
"Os collir hindda, o'r Gogledd daw gynta."
"Pan gollir y tês o'r Dwyrain ei ces.
"Ar hindda mae cynuta,[2] rhag anwyd y Gaua."
Ar hindda mae gweithio, rhag newyn pan ddelo."
"Nid yn y boreu mae canmol diwrnod teg."
Mae y rhan fwyaf o lysiau hefyd wedi cael sylw yr hen bobl parth cyssylltiad eu natur â'r hin. Heblaw fod y rhan fwyaf o honynt yn lledu eu blodau ar dywydd heulog, ac yn eu cau yn yr hwyr, priodolir iddynt amryw dueddiadau ereill yn ngwyneb gwlybaniaeth, sychder, oerni, gwres, &c., megis ag y dywedir fod coesau y feillionen yn chwyddo ac yn tyfu yn sythach o flaen gwlaw; llysiau'r cryman yn cau o flaen tymhestl, ond yn agor o flaen tywydd teg.
Y mae, hefyd, gan bob cwmmwd neu ranbarth yn y sir eu harwyddion neillduol eu hunain, yn annibynol ar y rhai cyffredinol, yn nghylch tywydd, &c., fel y gwelir oddiwrth yr enghreifftiau canlynol:—
Niwl Conwy, fel ei gelwir, yn dyfod i lawr gyda godre Moelwnion, gan gyfeirio tua Nant Ffrancon, a ddynoda dywydd teg. Twll goleu yn y cwmwl rhwng y Tryfan a'r Gludar, a ddynoda hefyd dywydd teg. Niwl tywyll yn dechreu esgyn Carnedd Ddafydd, a Moelyci yn gwisgo cap o niwl, a ddynoda wlaw yn agos. Cymmylau yn ffurfio yn y borau ar yr Aryg, Carnedd Llywelyn, a Charnedd Ddafydd, nes ffurfio magwyr a elwir "y wal wynt," a ddynoda wynt cryf yn fuan. O flaen cyfnewidiad tywydd, bydd niwl yn ymgasglu i'r pant y sydd uwch ben y Clogwyn Coch, ac yn ymestyn i lawr i'r dyffrynoedd, a'r Wyddfa yn glir. Gwelir, weithiau, hyd lethrau bryniau a mynyddau, ddyfroedd yn chwidr—belydru dan effaith clir oleuni yr haul, drwy gymmylau toredig, ar leoedd gwlybion, ac mae'r fath bethau i'w hadnabod wrth yr enwau "Clytiau Marsli" neu "Ddysglau Marsli." I sylwedydd craff, yn ol llên gwerin, y maent yn argoelion o dywydd teg. Twrf ac aflonyddwch Porth Neugwl, yn Llŷn, y sy ragfynegiad tra chywir o wynt gorllewinol, a gwlaw, eithr cynhwrf Aber Sela, yn nhraeth Castellmarch, sy genad hedd, yn golygu sychder a thawelwch i ddilyn. Adsain uchel, pell, glàn môr Abererch, tra yn ymrolio ar y Rô Hir, sydd o'r un natur ag Aber Sela, yn arwydd o dywydd sych, ond twrf hir barhaol glan y môr, o enau yr Afon Wen hyd Gricerth, sy braidd o'r un natur a Phorth Neugwl—bob amser yn "fab y daran" yn ei bregeth.
Un o aelodau y tylwyth anesmwyth yma hefyd yw y llecyn a adnabyddir wrth yr enw "Mawnog Ddu," ar dir Abercin, yn mhlwyf Llanystumdwy, am yr hon y dywed llafar yr ardal—" Ni chanodd y Fawnog Ddu erioed am ddim," gan feddwl, a hyny yn ddigon priodol, ei bod yn canu am wlaw. Bach Penychen yn crafu, a ddynoda hefyd wlaw. Bach Cilan yn Lleyn, yn crafu a ddynoda Gweled tir sir Feirionydd yn wynt o'r gogledd. isel ac agos, a ddynoda wlaw; gweled y Werddon yn amlwg, yn y borau, a olyga dywydd mawr; ond gweled ei chwr deheuol yn eglur, yn y prydnawn, a olyga hin deg.
"Hem wen Cricieth gwlaw mawr anferth."
"Pan fo'r Eifl yn gwisgo'i chap,
'Does fawr o hap am dywydd.'
Hefyd,
Os bydd cap am ben Moel Hebog,
Bydd yn siwr o wlaw cynddeiriog.
Pan bo'r haul yn machlud megis dan gwmmwl dudew, dywedir yn Lleyn,—"Mae yr haul yn myn'd i lawr rhwng y gist a'r pared, daw yn wlaw yn fuan."