Llinell neu Ddwy/Rhagair

← At y Darllenydd

Llinell neu Ddwy gan John Jones (Ioan Brothen) golygwyd gan John William Jones

Cynnwys →

RHAGAIR

AR gais fy nghyfaill MR. JOHN W. JONES, casglydd a golygydd y llyfr hwn, addewais ysgrifennu Rhagair byr iddo. Er na chefais i mo'r cyfle i ddyfod yn gydnabyddus iawn â'r awdur, bùm yn ei gwmni dro neu ddau, a gadawodd yr argraff arnaf mai gŵr gwylaidd, tawel, cwrtais a bonheddig ei ffordd ydoedd, a chanddo ddiddordeb mewn llawer o bynciau heblaw prydyddiaeth, bod yn ei feddwl, yn wir, duedd ymchwilgar a gwyddorus at hanes dyn, arferion cymdeithas, creaduriaid a blodau a llysiau, ymhlith pethau eraill.

Wrth fynd trwy'r casgliad hwn, sy'n cynnwys ei bethau byrraf, sylwais fod yr ansoddau a nodwyd uchod i'w gweled yn glir yn ei waith, a'i fod ef, yn wir, yn etifedd teilwng o hen draddodiadau ei wlad ei hun. Yr oedd, er enghraifft, yn epigramydd wrth natur. Englynion ac ambell ddarn o gywydd yw cynnwys y llyfr hwn. Y mae ôl hen draddodiad ar y cwbl.

Cyfansoddwyd o leiaf lawer o'r Englynion ar gyfer cystadleuaeth, a fu'n beth cyffredin iawn yn ei gyfnod ef ar ei hyd. Gellid dyfod o hyd i gyfnod llawer ohonynt oddiwrthynt eu hunain, megis, "Y Llong Awyr," Y Mwgwd Nwy," etc., etc. Ymhlith eraill, mwy cyffredin, onid mwy cyffredinol, ceir rhai yn dynodi arferion neu ddiddordeb y bywyd gwlad yr oedd y pwyllgorau, a fyddai'n dewis testunau ar gyfer y cystadlu, yn perthyn iddo megis: Maen Llifo, Rhwyd, Magl, Nyth, Bach Pysgota, Mochyn, Mesen, Dyn y Ffordd, etc., etc. Yr anhawster fyddai cael testun y gellid dywedyd rhywbeth amdano, mewn pedair llinell a hwnnw'n un nad oedd eisoes wedi bod," o leiaf ers tro. Yn gyffredin, dull Englynion yr awdur ar destunau syml o'r fath yw mynegi pa beth fydd, neu debyg i ba beth fo'r testun. Dwg hynny fesur o debygrwydd i'r Englynion, y mae'n wir, ond odid fawr gael yn eu plith un na bydd dawn yr epigramydd yn ei gloi'n raenus. Er enghraifft, i'r "Fesen":—

"O gangen derwen mae'n dod—yn lân wy,
A del nyth i'w gwarchod;
Tlws ei gwedd, mae'n ddestlus god
A choeden yn ei cheudod."

Ni ellir amau nad yr Englynion a wnâi'r bardd nid er gwobr yw ei oreuon. Ymhlith y rhai hynny, daw mwy o ffansi i'r golwg, megis yn hwn, i "Hen Fwthyn":

"Gwnaed ei raen fel maen mynor—â golchiad
Y galchen anhepgor;
Fel eira nefol oror,
Fel oen Mai, fel ewyn môr."

Gellid dyfynnu llawer enghraifft, ond digoned un neu ddwy o'r casgliad helaeth.

Y MOR

"Fel enaid blin aflonydd—wedi brad
Yw, â'i brudd ru beunydd;
A dawnsia'i don nos a dydd,
Ni all huno yn llonydd.

Eto, i'r Gwymon":—

Rhywogaeth o dw'r eigion—yn addurn
Iddo, ydyw'r Gwymon;
A'i hirwallt du ar wyllt don
Yn llywethau main lleithion."

Pryd bynnag y cano efe i'r môr,ceir y ffansi hon ganddo, I'r Ddyfrgloch." —

"Y ddyfrgloch hardd dardd o'r don—lafoerog
Neu lifeiriant afon;
Un gron, gau, a brau lun bron,
A chwaer drych yw ar drochion."

neu eto i "Ewyn y Don:—

"Lliw angel o gylch llongau,—lluwch y môr
Ddaw'n llwch man i'r glarnau;
A dannedd enbyd dennau.
O ryw bell gefnfor a bau."

Ac yn olaf, i'r "Wylan" —

"Ar erwau'r môr câr aros,—i chwarae
Gyda'i cheraint agos;
Deniadol yw yr edn dios—
Târ wen fel eira unnos."

Ceir gwedd gymdeithasol ar ei Englynion Beddgraff a'i Gyfarchiadau personol ar achlysuron fel geni, priodi a marw, hen draddodiad eto. Tebyg iddo ef ei hun feddwl, cyn ei ddiwedd, ei fod wedi rhoi gormod. o amser at y math hwn o ganu, canys dywedodd un-waith:—

Ac yr ydwyf yn credu, —fe weriais
F'oriau i rigymu;
Mwy o wledd fydd gemau lu
Y to ifanc sy'n tyfu."

Pa un bynnag am hynny, ceir yn y pethau hyn ganddo gydymdeimlad ac ewyllys dda gwerin Gymreig hyd heddiw. Y mae'n ddiau ddefod yn y peth,"confensiwn," chwedl y "to ifanc,"—pethau i'w dywedyd efallai, ond bod yma lun ar y dywedyd hefyd:—

Ac os heb un wobr obry,
Yr hen frawd, cadd goron fry."
Un dewr a fu yn darian
Rhyngot ti a'r rhengau tân."

"A'r un mor wag yw'r annedd,
Noeth yw y bwich wnaeth y bedd."
Seren fach drwy'i siwrnai fer
Oedd oleuodd i lawer."

A'i gruddiau teg rhoddwyd hi
Yma'n drist a maen drosti."
Adwy fawr yn y Fedw fydd.
Lle unwaith bu llawenydd."

"A rhes hir o'i thrysorau
Sy ynghudd, a'i drws ynghau."
Yn ddi—os ewch yn ddau sant
O Gae Gwyn i'r gogoniant."

Ceir yma hefyd gasgliad o "Gwpledau" cynnil, arabedd diarhebwr, teilwng o waith y penceirddiaid gynt, pethau a barodd i un ohonynt (Edmund Prys) ddywedyd—

"Profais, ni fethais, yn faith,
O brif ieithoedd, brawf wythiaith,
Ni phrofais dan ffurfafen
Gwe mor gaeth, Gymraeg wen."

Gwych fyddai gan yr hen uchelwr wybod bod ym Meirion hyd heddiw rai a ŵyr we'r "Gymraeg wen.

Y mae dychan IOAN BROTHEN bob amser yn gynnil ac yn rhywiog a hael ei naws, gwaith gŵr a welai'r gwendid heb gasâu'r gwan. Dyd ef ei hun yn y bwndel hefyd yn aml.

TI—A MINNAU.

"'Rwyt ti, waeth sut bo'r tywydd,—yn huno.
Hyd hanner boreddydd;
'Rwyf innau fel iâr fynydd
Yn godwr da gyda'r dydd!"

BLAEN AC OL.

"Un digoll, hywaith hollol—yw ymlaen
Trwm lwyth â'n êgniol;
Yn y bôn mae'n unbennol,
A rhyw ddydd, fe drydd y drol."

PAWB OHONOM.

"Daliwn ar draed a dwylaw,—awn rhagom
Dros greigiau anhylaw
O dir isel di—roesaw—
Bai dyn yw bod yn y baw."

Ni welais un englyn llechwraidd yn yr holl gasgliad. Dengys ymryson y "Llo Tew" yr un naws, a'r bregeddu afieithus a fyddai mor gyffredin ac mor debyg yn nhraddodiad y Cymru a'r Gwyddyl gynt. Yn wir, ymhlith yr epigramyddion Cymreig, saif IOAN BROTHEN ar ei ben ei hun o ran urddas, chwaeth dda ac unplyg rwydd bryd, oblegid diddordeb eang a dynoliaeth rywiog.

T.G.J.

23: iv: '42.