Llwyn Hudol/Alwyn Hengwm

Llwyn Hudol

gan Hugh Emyr Davies (Emyr)

XXXIII.
ALWYN HENGWM.

Golygfa—Cwm Penmachno.
Amser—Tymmor y Gaeaf.
Cymeriadau—Alwyn Hengwm, bugail.
Arianwen, merch Blaenglasgwm.
Hyfreithon, etifedd Glasgwm Plas.
Ag eraill.

ALWYN HENGWM.

i
Mae bellach lawer blwyddyn.
A'i helynt gyda hi,
I ebargofiant wedi mynd
Fel dyfrgloch ar y lli',
Er pan fu Alwyn Hengwm
Yn swn y Gonwy lân,
Ar hyd llechweddau Machno gynt
Yn gwylio 'i ddefaid mân.

Drwy'r Cwm aeth ugain gaeaf
Mewn stormydd ar eu hynt,
A gwelwyd llawer tro ar fyd
Gan deulu'r Hengwm gynt.
Yn fugail ar y mynydd
'Roedd Alwyn erbyn hyn
A'i fugail-gerddi, fore glâs,
Yn deffro ecco'r glŷn.

Yng nghwmni'r wyn a'r defaid
Dymunai'i galon fyw.
'Run fath a'i dâd a'i deidiau gynt
Dan wybren lydan Duw;

Meddyliai yn ei nefoedd
Fynyddig uwch y byd,
Fod einioes bugail ar y bàn
Fel Gwynfa'n wèn i gyd.

ii.
Bu teulu Rhys Morgan, yr hên amser gynt
Yn byw ym Mhenmachno am flwyddi
A chlywid, drwy'r ardal, ryw si yn y gwynt
Fod arian Blaenglasgwm yn croni.
A chan fod ei rhïaint mor dda yn y byd
Arianwen gådd lu o fanteision;
Nes tyfodd yn wyryf ddeniadol ei phryd
A'i moes i'w phrydferthwch yn goron.
Disgynai ei gwallt yn fodrwyau o aur
Dros wddf oedd can wynned a'r ewyn
Y dydd, dan ei hemrynt, belydrai mor glaer
Nes taniodd yn fflammau serch Alwyn.

Ym mysg ei hedmygwyr fe enwid
Hyfreithon, etifedd yr Hall,
A thynodd y feinwen â'i glendid
Ei galon yn llwyr ar ei hôl—
Dychmygai y tyfai meillionen
Ym mhobman lle sangai 'n ei thro;
A cheisiodd berswadio Arianwen
I ddod yn Arglwyddes y fro.

iii.
Un bore oer drycinog
Pan gysgai'r wlad yn drwm,
Ceid gweled Alwyn Hengwm.
Yn dringo llethrau'r Cwm,
A "Thango" yn ei ganlyn.
I chwilio am y myllt
Oedd wedi'u claddu'r noswaith cynt
Dan iâ 'r mynydd-dir gwyllt.

Bu'n crwydro 'n flin am oriau
Drwy gnŵd o eira gwŷn,
Hyd ystlys Cwrt y Bugail
A ffriddoedd Pen y Bryn;
Ond wrth ddychwelyd adref
A'i galon braidd yn brudd
Hyd lwybyr Blaen y Glasgwm
Yng ngoleu cynta'r dydd,
Sŵn cân o'r fuches glywai'n
Dod dros yr eira gwŷn.
Ac megis balm i'w glwyfau ef
Disgynai'r geiriau hyn:—

"Os ydyw serch fel crwydryn pell
Heb gymmar ambell gyfnod
Fe genfydd draw ddyfodol gwyn
'Nid ydyw hyn ond cawod.'"

Distawodd llais Arianwen;
Ond teimlai yn ei gôl
Ogleisiad serch, a than ei swyn
Fe ganai yntau'n ol:—

"Os yw'r tir yn llwm ag oerllyd
Os yw'r wybr a'i glesni'n glâf,
Tröant gyda thi fanwylyd
Fel boreuau hyfryd hâf.
Os yw'r teimlad yn ddolurus
Balm i'r clwyf yw cariad merch,
Os yw'r gwynt yn oer a throiog
Digyfnewid ydyw serch."
Cyfarfu Mab yr Hengwm
Arianwen wedi hyn
A theimlent fod dwy galon
Yn nesu 'n fwyfwy tŷn.
Ryw hwyr ar làn y Gonwy,
Dan gysgod derwen gêl
Tyngasant lŵ ffyddlondeb serch
A chusan arno'n sêl.

iv.
Tra 'roedd Ionawr fel drychiolaeth
Yn y wlad yn sangu'n drwm,
Torri 'n glafaidd wnaeth boreuddydd
Eu priodas yn y Cwm;
Daeth y bore disgwyliedig
Wedi nôs dymmestlog hir,
Ag effeithiau'r storm yn aros
Yn llifogydd dros y tir.

Gyda mintai o'i gyfeillion
At y Gonwy, gyda'r wawr,
Brysiai Alwyn, er ei ddychryn,
Nid oedd pontbren drosti 'n awr;
Yn ei bryder am Arianwen
Ceisiodd groesi'r cenllif cry'
Ond diffygiodd! suddodd! boddodd!
Er ymdrechion o bob tu!

O drychineb calonrwygol!
Aed yn ôl a'i farwol ran,
Yn lle'n holliach at yr allor
Tua'r Bettws, drwy y Llàn!
Yn ei wisg briodas newydd
Druan, wedi'r aflwydd trwm
Claddwyd ef, a'r gwynt yn dwnnad
Ei alarnad yn y Cwm!

v.
Mae'r chwerw mewn cariad ym mhob oes o'r byd,
Ac aros heb newid mae cariad o hyd.
Ar finion y Gonwy, bob Mawrth cynta 'r mîs,
Gerllaw'r fan lle collodd y perl o fawr bris,
Ceid gweled Arianwen yn codi cofadail
O gerrig claerwynion i Alwyn ei bugail.
Un bore Hyfreithon yn angerdd ei serch
Ddaeth yno i ofyn am galon y ferch.

"Na," medd hithau, "cerais Alwyn,
Os yw heddyw'n wyw ei wedd,
Mae fy serch yn para i losgi
Etto'n fyw ar lwch ei fedd."

Troi ymaith yn ysgogaidd
Mewn tymmer gibog gâs,
A'i falchter wedi'i glwyfo wnaeth
Etifedd Glasgwm Plâs;
Aeth hithau tuag adref
Yng nghwmni'i galar trwm,
A'i gwedd yn brudd a gwywol fel
Yr Hydref yn y Cwm.

vi.
Un diwedydd ddechreu'r flwyddyn
Wedi pedwar gaeaf blin,
Brysiai merch at làn y Gonwy
Er gerwined oedd yr hin;
Nid oedd blwyddi wedi oeri
Gwres ei sêl na thân ei serch,
Er fod aradr creulon amser
Wedi rhychu gruddiau'r ferch.

Brysiai rhagddi dros y weirglodd
At y bont yn llesg a gwàn,
Ond ni welai'r cerrig gwynion!—
Nid oedd golofn yn y fàn!

Yn ei fryntni annystyriol
Ddiwrnod cynt wrth groesi'r ddôl,
Taflu'r golofn waeth Hyfreithon
I li'r afon yn ei hôl.
Roedd yr ergyd mor drylethol;
Gerllaw dyfrllyd fedd ei serch,
Ar ei glinniau, lle bu'r golofn,
Torri 'i chalon wnaeth y ferch!

Drwy y Cwm, rai dyddiau wedyn
Araf deithiai angladd syn,
Hyd y gefnffordd gyda'r Glasgwm,
Heibio 'r Llàn drwy'r eira gwyn;
Os gwahanwyd hwy mewn einioes
Un yw 'r ddau yn nhrigfa'r hedd,
Huna'r fün yn nhir y Bettws.
Gyda'i bugail yn y bedd.

Tra bydd storm ar Gwrt y Bugail
Sonir am y "noswaith fawr,"
A danghosir "Crug Arianwen"
Wrth y bontbren hyd yn awr;
Ond os collwyd yn y Bettws,
Erbyn hyn, eu beddrod llwm,
Cadw'n fyw eu coffawdwriaeth
Mae traddodiad yn y Cwm.

Nodiadau