Llwyn Hudol/Gofid

Llwyn Hudol

gan Hugh Emyr Davies (Emyr)

XXI.
GOFID.

Cluda 'r awel nodau gofid
Attaf ar bob talar werdd,
Is-lais cûr o wern a maennol
Sy 'n tristhâu telynnau cerdd.
Lleddf yw 'r nodau, ond mae ynddynt
Süon pell wylofus swyn,
Fel hiraethgân noswynt Tachwedd
Rhwng henafol dderw'r llwyn.

GOFID.

I.
Atswn galarganau gofid
Glywir heddyw ar bob llaw,
Fel cwynfanus gri'r gwylanod
Yng nghilfachau'r forlan draw.
Ar y moelfra gyda'r wyllnos
Clywir atsain ddrylliog poen,
Ym mrefiadau'r ddafad unig
Wedi'r blaidd ysglyfio'r oen;
Ac o'r goedlan ennyd arall,
Udo'n dôst wna 'r blaidd ei hun,
Cwympwyd ei genawon yntau
Gan ergydion marwol dyn.
Cluda'r awel nodau gofid
Attaf ar bob talar werdd,
Islais cûr o wern a maennol
Sy 'n tristhau telynnau cerdd;
Lleddf yw'r nodau, ond mae ynddynt
Süon pell wylofus swyn,
Fel hiraethgân noswynt Tachwedd
Rhwng henafol dderw 'r llwyn.

II.
Er gadael teyrnas natur
A chodi'n uwch at ddyn,
Mae gofid megis hunllef wrth
Ei natur yntau 'nglŷn.

Ni chaiff y byd Fehefin
Heb brofi Hydref blin,
Daw'r iraidd dŵf i lasu'r ddôl
Dros fedd y ddeilen grin.
Os yw'r ymdeithydd ieuanc,
Ar drothwy gyrfa 'r byd,
Yn meddwl mai paradwys wèn
Yw'r einioes ar ei hyd,
Daw'r profiad wrth rodianna
Rhwng prennau gobaith hardd,
Cyn hir i weld fod llawer sarff
Wenwynig yn yr ardd.
Os tybia 'r sant mai gwynfyd
Digymmysg fydd ei oes,
Am fod y blodau'n cuddio'r drain
A'r llwyn yn cuddio'r groes,
Caiff deimlo dan y blodau,
Ar brydiau, loes y draen,
A gweld y groes ar amlwg fryn
Heb unrhyw lwyn o'i blaen.

III.
Ni faidd y byd wneyd cartref dan y coed,
Byrr fu parhad paradwys dyn erioed,
Ffŷ 'i oriau euraidd fel enfysau i ffwrdd,
Daw oriau araf poen yn lleng i'w gwrdd.
Breuddwydia'r oesau am ddyfodol gwyn,
A cherdd y beirdd mewn delfryd lethrau'r bryn;
A'u portrëadau 'n uchel ac yn heirdd
Ond ni ddaw'r ceunant du i gerddi'r beirdd.

Profiadau drylliog yw profiadau'r ceunant
Heb ddim ond adfail llwyd y cyn-ogoniant,
Cŵyd siom a chûr eu pebyll duon beunydd.
Ar finion llwybrau bywyd drwy'r ceunentydd,
Mae pob addewid yma 'n ddi-genhadaeth,
Y sicrwydd cynnar wedi troi'n amheuaeth.
Disgwyliad balch yn cerdded heb ei goron
A hyder gwyn yn trengu dan yr hoelion.
Amheuaeth yn pellhau pob buddugoliaeth
A llenni siom dros ffenestr prophwydoliaeth.

IV.
Ni welir gwanwyn byth yn glasu'r ddôl
Heb aeaf du yn canlyn ar ei ôl,
Mae'r nos o hyd yn dilyn camrau'r dydd
A theifl amheuaeth lwch i lygad ffydd,
Daw'r cyfnod du i gwrdd pob dynol brofiad
A thynged gref i groesi llawer bwriad.
Mae dafnau cûr yng nghwpan bugail gwrïdog
Ac orïog gŵsg ga'r uchel brif-weinidog;
Y wyryf gu na fedd ond ei rhinweddau
Raid gerdded dyffryn gofid ar adegau,
A'r t'wysog ieuanc wrth yr orsedd wèn
Gaiff weld ei gysgod trwm yn duo'i nen.
Gall gofid dreiddio mewn i lŷs y brenin
Mor ddi-droi-'nol ag iâs o farug gerwin.
Daw hwn i'r pentref llwyd sydd drwy'r blynyddau
Heb ddim yn newydd ond y plant a'r beddau,
Ac nid yw'r ddinas boblog yn rhy brysur
I weld ei gawod saethau'n duo'r awyr;

Daw hwn, fel Mair, yng nghyntaf at y bedd
A'r olaf yw i adael mangre'r hedd.
Mae ganddo gartref ar fynyddoedd iâ
A lluest rhwng y dail yng ngwlad yr ha'.
Mor eang, mor gwmpasog yw terfynnau
Tiriogaeth gofid ag yw teyrnas angau.
Mae sŵn ei dòn aflonydd ym mhob talaeth
Lle teifl beunyddiol ymchwydd llif marwolaeth.

V.
Ar draethell Meirion nid yw'r wendòn leddf
Yn diog-gysgu byth ym mreichiau deddf,
Di-orffwys hefyd fel y ddiflin dòn
Yw ymgyrch gofid ar y ddaear hon;
Nid plentyn cenedl yw, nid mab un oes,
Rhyw fyth-bresennol bennyd yw ei loes.
Teifi gofid ddafnau heillt i fwynder byd
Y bywyd bach sy'n gwenu yn ei gryd.
Ac er i'r plentyn dyfu o'i gadachau,
Ni lwydda byth i dyfu o'i ofidiau;
Er fod rhyw nef o swyn yng nghyfnod serch
Pan lifa hoen i fynwes mab a merch,
Angerddol ydyw fflammau'r serch siomedig
Sy'n ysu bron yr eneth wrthodedig.
Os tremio wnaf ar wyneb unrhyw ddyn
Câf weled gofid yno'n tynnu 'i lûn,
Mae 'i fron fel berwol för o ofid hallt
A'i ewyn gwyn yn glynnu yn ei wallt,
Ac fel mae grym yr henwr yn llesgau
Mae'n teimlo beichiau gofid yn trymhau,

Ac O mor aruthr! y mae gofid chwerw
Yn medru byw lle'r ydwyf fi yn marw.
Mor flin yw'r daith o'r cryd i'r fynwent lonnydd,
Mae dagrau byd yn mwydo llwybrau cynnydd.

VI.
Wrth droi dalennau prudd gofiantau pryder,
A dilyn camrau poen hyd "dywod amser,"
Rwy'n gweld mai'r gwron-ddyn yw'r merthyr mwyaf,
Mai'r da a'r pur raid gario'r croesau trymaf.
Mor fynych bydd cenfigen hagr, ystrywgar,
Yn rhwygo cymeriadau tlysa 'r ddaear;
A lluoedd trais yn dilyn yn ei chamrau
Fel bagad o anarchiaid di-reolau.
Ni chaiff yr oes un Socrates arwrol
I roi cyfeiriad uwch i'r meddwl dynol,
Na theimla fod ei ddiwedd prudd yn agos
Pan genfydd hwyliau'r llong yn dod o Delos.
Os am ro'i llàm yn ddyn i fyd y duwiau
Rhaid i Empedocles anturio'r fflammau;
Mae carchar Bedford byth o flaen pob Bunyan,
Ac ni cheir Cromwel ond o faes cyflafan;
Rhyw Gethsemane unig deift ei chysgod
Dros lwybyr y Gwaredwr ym mhob cyfnod;
Ac os ca'r Iesu-Frenin foliant claer,
Cableddau'r llu gaiff Iesu-Fab-y Saer,
"I dynged flin y ganed plant y duwiau,"
Medd Euripides gynt-medd profiad oesau!

VII.
Dacw dderwen unig wedi i
Amser hên ei gwneyd yn geubren,
Dacw hwnnw wedi'i hollti'n
Ddau gan aden gwibiog fellten.
Dacw graig ag ôl ystormydd
Wedi gwneyd ei gruddiau 'n gandryll,
Dacw agen yn ei mynwes
Rwygwyd gan ddaeargryn erchyll.
Trwm yw dyrnod ambell gorwynt,
Aden mellten dery ddyfnaf;
Hyd y wyneb cerdd ystormydd
Daear-gryn sy'n cerdded drymaf.
Beth yw'r gofid sydd yn gosod
Nodyn lleddf yng nghân aderyn?
Beth yw'r ing sy'n agor llifddor
Dagrau pryder mam dros blentyn?
Onid awel yn y cangau?
Onid creithiau ar y wyneb?
Gofid meddwl yw'r daeargryn—
Dyn yn teimlo 'i gyfrifoldeb !
Meddwl am bechodau'r ddinas
Barodd i'r Gwaredwr wylo,
Meddwl am y ddinas ddryllia
Lawer bron ddyngarol etto.
Ymofidia'r enaid cyfiawn
Uwch ymchwyddol fraw'r drygioni,
Bair i'w fynwes lednais chwyddo
Mewn anobaith, neu mewn gweddi.

Poen y gŵr sy'n meddwl ydyw 'r
Mellt sy'n rhwygo 'n ddwfn i'r galon,
Meddwl nes mae ei gwestiynau 'n
Troi yn ddrychiolaethau duon.

VIII.
Gwell yw'r oes o bawb sy'n dioddef
Mwy 'i dylanwad ar y byd,
Gofid arwyr sy 'n gweddnewid
Tueddiadau gwlad o hyd;
Ing y cedyrn ym mhob cyfnod
Sy'n dyrchafu 'r "brodyr llai,"
Blaenffrwyth daear i'w gwaredu
Roir yn aberth dros ei bai.
Nid aiff ingoedd ymdrech meddwl
Byth yn ofer ar eu hynt,
Medir heddyw gnŵd bendithion
Hauwyd yn yr amser gynt.
Pery ebyrth rhai i losgi
Wedi cau eu bedd er's talm,
Ocheneidiau oes ar wefus
Oes ddilynol dýrr yn salm.
Erys caredigrwydd Howard
Ar ei ôl i wella'r byd,
A'i ddylanwad mewn dilynwyr
Bery 'n fendith ym mhob tûd;
Mae crymannau Cymru 'n prysur
Fedi cnwd y breintiau fil,
Roddodd Charles wrth estyn iddi
Feibl Duw, ac Ysgol Sul.

Hên Ardderchog Lu'r Merthyrri
Wrth wynebu fflammau llid,
Wnaethant adnod dioddefaint
Yn ddatguddiad Duw i'r byd.-
Heb y Groes ni byddai gofid
Dyn ond hunanladdiad drud,
Ingoedd Iesu ar Galfaria
Roddodd werth yn niodde 'r byd.
Methodd oesau ddeall ystyr
Gofid ar y ddaear, cyn
I farwolaeth Crist esbonnio
Aberth ar Galfaria fryn.
Goruchwyliaeth Duw i'n puro.
Bellach yw pob cûr a loes,
Cafodd gofid ystyr newydd
Ar Galfaria, wrth y Groes.

IX.
Mae dwylaw'r byd wrth estyn drain a chroes
Yn paratoi'r Gwaredwr ym mhob oes,
Ag angerdd cûr wrth geisio difa cariad
Fel heb yn wybod yn perffeithio'r Ceidwad:
Nid yw'r trallodion esyd byd yn erbyn
Y gwron-ddyn, ond grisiau iddo esgyn,
Os teifl cenfigen rwystrau ar ei lwybr
Caiff deimlo'i fraich yn gryfach wedi'r frwydr:
Nid pa sawl hâf fu 'n glasu brig y dderwen
Ddwêd am gadernid boncyff prâff y goeden,

Y dymmestl honno wrth ysbeilio'r brigyn
Roes yr un pryd gadernid yn ei gwreiddyn―
Mae stormydd gofid byd yn gwella'r teithwyr,
Yn nyffryn llaith gofidiau megir arwyr,
Ond try gofidiau gyrfa'u pererindod
Yn ddechreu gwae i blant yr anufudd-dod.

Ac O! pwy ddwêd eu gofid
Ym more'r Farn a ddaw,
Am na bydd Duw yn gwrando cri
Cwrdd gweddi'r "aswy law,"
Eu cydwybodau rwygir
Gan ofid, gwae, a phoen,
Wrth weld y mellt yn llosgi'n fyw
Yn nhrem yr Addfwyn Oen.
Try'r Farn yn ddechreu diluw
Gofidiau iddynt hwy,
Ni ddaw'r golomen gylfin aur
A'r ddeilen iddynt mwy,
Ond egyr pyrth llawennydd.
O'r bedd i deulu Duw,
Bydd gwaed yr Oen ar lyfrau'r Farn
A'r Oen ei Hun yn fyw.

Nodiadau