Methodistiaeth Cymru Cyfrol I/Gwrthwynebiad i'r neillduad
| ← Neillduad gweinidogion | Methodistiaeth Cymru Cyfrol I gan John Hughes, Lerpwl |
Canlyniadau y neillduad → |
PENNOD XIV.
GWRTHWYNEBIAD I'R NEILLDUAD
CYNWYSIAD
YR AMGYLCHIADAU CYCHWYNOL—EVAN DAVIES, TWRGWYN, AC EBENEZER MORRIS —GOSOD YR ACHOS I LAWR YN LLANGEITHO—CYFFRO YN Y GYMDEITHASFA—Y DRAFODAETH A FU AR YR UN ACHOS YN NGHYMANFA ABERTEIFI—ANSAWDD Y TEIMLAD YN SIR BENFRO—CENADWRI TYDDEWI I GWRDD MISOL LLANDUDOCH GYDA THOMAS REES, TREPIUET—Y CYFFRO MAWR A BARODD-DYLANWAD EBENEZER MORRIS AR HYN O BRYD—YMDDYGIAD MR. WILLIAMS, LLEDROD —A'R EIDDO MR. CHARLES—PARCH. ROWLAND HILL YN NGHYMDEITHASFA ABERTAWE—MARWOLAETH MR. JONES, LLANGAN.
OND yr ydym bellach yn dynesu at ymdrech galetach fyth, sef at y cais a wnaed i luosogi y gweinyddwyr trwy ordeiniad amgen na'r un esgobaethol. Nid oedd y cyfundeb, bellach, yn gallu ymfoddloni ar luosogi lleoedd y gweinyddiad, rhaid oedd cael amlhau nifer y gweinyddwyr. Nid oedd nemawr o obaith y ceid nifer digonol o gierigwyr, pe buasai y cynulleidfaoedd yn boddloni arnynt. Yr oedd nifer yr eglwysi yn amlhau yn fwy-fwy, a'r alwad am y sacramentau yn cynyddu mewn grym a phenderfyniad. Erbyn hyn yr oedd yr Arglwydd wedi codi dynion yn mhlith y cynghorwyr, fel y'u gelwid, y rhai oeddynt, o ran dawn a gras, a phob cymhwysder, yn ogyfuwch â neb o'r clerigwyr; a hyny mewn De a Gogledd; a disgynai yr ymofyniad, "Pa ddeddf sydd i luddias i'r cyfryw wŷr weinyddu bedydd a swper yr Arglwydd yn ein plith?" yn rymus, ar feddyliau lluaws o bobl gall a grasol. Effeithiai amryw amgylchiadau, bychain ynddynt eu hunain, yn ngwahanol barthau y wlad, i roddi ysgogiad i feddyliau dynion yn yr achos hwn; amgylchiadau gwahanol hefyd, mewn gwahanol wledydd, a gyd-wasanaethent i wneuthur yr ysgogiad yn rymusach, ac yn fwy unedig. Yn sir Aberteifi, yr oedd gweinidog ymneillduol o'r enw Mr. Gray, yr hwn ydoedd olynwr i'r Parch. P. Pugh, am yr hwn y soniwyd gair eisoes. Yr oedd y Mr. Gray hwn yn gweinidogaethu mewn amrywiol ardaloedd yn y sir, ac yn dra chyfeillgar â Mr. Rowlands, Llangeitho Yr oedd y gŵr hwn, wrth gwrs, yn gweinyddu y sacramentau, yn ol dull yr ymneillduwyr, mewn amrywiol gynulleidfaoedd, megys Llwyn-piod, Abermeirig, a Ffos-ffin. I'r cymundeb yn y lleoedd hyn, ymgasglai cryn nifer o ddysgyblion Mr. Gray o'r amrywiol ardaloedd. Ysgrifena gŵr cyfarwydd ataf, fod llawer iawn o ardaloedd Pensarn a manau eraill cyfagos, yn arfer myned i wrando Mr. Gray i Ffos-ffin, ac yn enwedig ar Sul y cymundeb; a chan fod Mr Gray yn garenydd agos i'r Methodistiaid, er bod ar enw ymneillduwr, fe geid llawer o honynt yn mysg gwrandawyr Mr. Gray, ac ond odid yn mysg ei gymunwyr. Dygwyddodd unwaith, pa fodd bynag, a hyny yn gwbl ddifwriad, i nifer o aelodau eglwysig Pensarn gwrdd â'u gilydd, yn nhŷ un chwaer grefyddol yno, pan y disgynodd yr ymddyddan, megys yn ddamweiniol, am waith Mr. Gray yn gweinyddu swper yr Arglwydd yn Ffos-ffin, ac am y mawr ddiffyg oedd o hyny yn eu mysg hwy; a gofynai un o'r chwiorydd oedd yn bresenol, mewn dull ag a barai sylw arbenig, "Paham na chaem ninau ein pregethwyr, y mae y fath arddeliad ar eu gweinidogaeth, i weinyddu yr ordinhadau hyn?" Wedi gosteg syn dros enyd, atebodd un, "Nis gwn i,"—ас arall, "Nis gwn inau,"—a'r un modd y dywedasant oll. Yr amgylchiad damweiniol a dibwys hwn a roes gychwyniad, meddir, i'r drafodaeth a barodd i Fethodistiaeth Cymru siglo hyd ei sylfaeni. Nid oes i ni feddwl mai hwn oedd yr unig amgylchiad a barodd y fath effeithiau, oblegyd yr oedd amgylchiadau eraill, yn siroedd eraill y Deheubarth, ac yn y Gogledd hefyd, yn cymeryd lle tua'r un amser, ac yn tueddu i'r un dyben; er nad oedd y dynion yn y naill ddosbarth o'r wlad yn gwybod dim am y dosbarth arall.
Yr oedd Ebenezer Morris i fod yn pregethu ac yn cadw cyfarfod eglwysig, yn ol ei arfer, yn nghapel Pensarn, dranoeth neu dradwy, a phenderfynodd y cyfeillion cynulledig ofyn yr un cwestiwn iddo yntau, ar ol i'r gwasanaeth crefyddol derfynu; ac yr oedd ar hyn o bryd fagad yn ychwaneg o bobl ynghyd. "Paham?" ebe Mr. Morris, " paham hefyd? Ac ar bwy y mae y bai, ond arnoch chwi y cymdeithasau eglwysig? na baech yn galw arnom at y gwaith, ac yn ein gosod yn rheolaidd ynddo." "O'r dydd hwnw allan," medd fy hysbysydd, "ni bu gorphwysdra na dydd na nos, nes gorchfygu pob rhwystr, a chyrhaedd y nôd yr amcenid ato."
Yr oedd yn Mhensarn flaenor, o'r enw Evan Davies, yr hwn a elwid fynychaf Evan Twrgwyn, tad i'r Parch. Jenkin Davies; yr oedd y gŵr hwn yn ddyn cadarn nerthol ei feddwl, er ei fod yn fychan o gorpholaeth;—gŵr a feddyliai lawer, ac a ddywedai ychydig, ond a ddywedai yn effeithiol pan y llefarai;—gŵr yr oedd ei ysbryd yn wir grefyddol, a'i rodiad yn ddifrycheulyd;—gŵr yr oedd ei nwydau yn lled ddigyffro, ond ei feddwl yn benderfynol pan yr argyhoeddid ei farn;—gŵr hefyd digon cadarn ei ysbryd i sefyll dros yr hyn a farnai yn wirionedd, er pob gwrthwynebiad a fyddai. Yr oedd y ŵr hwn yn sefyll yn uchel yn meddwl Ebenezer Morris, fel dyn craff ei farn, a chywir ei ysbryd; ymgynghorai y ddau â'u gilydd ymhob peth pwysig perthynol i achos crefydd, ac felly y gwnaethant yn yr ymdrechfa hon. Nid oedd un dyben i neb gymeryd yr achos hwn mewn llaw heb gwbl ymroddiad sefyll drosto, yn wyneb gwrthwynebiad cryf a phenderfynol. Yr oedd yr offeiriaid yn wŷr o ddysg, o ddawn, o gyfoeth, ac o dduwioldeb, ac felly yn meddu dylanwad mawr iawn. Yr oedd hefyd yn eu pleidio lawer o ddynion cyfoethog ar hyd y gwledydd; ac oll ymron yn benderfynol i sefyll yn erbyn y cynygiad. Yr oedd Ebenezer Morris wedi bwriadu cael rhyw un mwy cyfrifol o ran ei sefyllfa, a mwy ei ddylanwad cyhoeddus, i osod yr achos i lawr yn y gymdeithasfa, ond methu a wnaeth i gael neb i wneyd hyny, er ceisio llawer; am hyny, dywedodd wrth Evan Davies, y disgynai y gorchwyl hwnw arno ef; ac yn hytrach na'i ollwng i lawr, yntau a gydsyniodd i wneyd hyny.
"Y dyn cyntaf a glywais," medd hysbysydd arall o sir Aberteifi, yn gosod y mater i lawr yn gyhoeddus (a hyny a wnaed mewn cymdeithasfa yn Llangeitho), oedd gŵr o'r enw Evan Davies, tad y Parch. Jenkin Davies o'r sir hon. Yr oedd amryw eraill yn cydweithredu âg Evan Davies, sef Owen Enos, Blaenanerch, a Richard Jenkin, Borth, ac amryw eraill; eto Evan Davies a osodwyd yn enau drostynt i osod yr achos ger bron. Gofynid gŵr cadarn nerthol i wneyd hyn, gan y gwyddid yn flaenorol y teimlad cyffrous oedd gan rai gwŷr mawr yn erbyn. Gosodwyd yr achos i lawr yn ostyngedig gan y genad, ac amneidiai ei fod yn ofni fod cam yn cael ei wneyd âg eglwys Crist, gan y diffyg oedd o weinyddiad y sacramentau yn eu plith."
Edrychwyd ar y gosodiad yn syn iawn gan lawer, ac yn enwedig gan yr offeiriaid. Dylai y darllenydd ddeall fod cryn nifer o wŷr, o'r hen bobl yn enwedig, y rhai a fagesid dan yr oruchwyliaeth hon, yn anfoddlawn iawn i'r newidiad. Honent fod yr Arglwydd wedi bendithio y corff mor fawr o dan y ffurf oedd wedi bod arno, ac yn neillduol ei fod wedi rhoddi arwyddion mor ddiymwad o'i bresenoldeb ar Sabbothau cymundeb, fel na allent oddef y meddwl am ddisgyn i un ffurf arall. Eto nid oedd nifer y gwŷr hyn yn llawer, mewn cymhariaeth i'r rhai a lochesent syniadau gwrthwyneb.
"Nid yw yn hysbys i mi," medd fy hysbysydd, "a fuasai sylw mewn siroedd eraill ar y neillduo cyn hyn ai peidio, pa fodd bynag am hyny, mae yn debyg mai Evan Davies a'i gosododd yn gyntaf o flaen y gymdeithasfa. Parodd y cynygiad gyffro anarferol, yn enwedig yn mysg yr offeiriaid. Yr offeiriaid y pryd hyny oedd cynrychiolwyr y cymanfaoedd, a hwynthwy a eisteddent fel llywyddion ac arolygwyr ar bob trefniadau. Ar yr achlysur hwn, Mr Jones, Llangan, oedd cadeirydd y gymdeithasfa. Pan gosododd Evan Davies ei gwyn i lawr, gwaeddodd y cadeirydd yn gyffrous:—
"Pwy yw y dyn yna sydd yn siarad?—trowch ef i maes; mae yn annheilwng goddef y fath ddyn yn ein plith; allan ag ef heb ragor o ymresymu." Ar hyn cododd un Mr. James James, Pen-blaen, gŵr diofn, a phregethwr enwog, a dywedodd :
"Mr. Jones, fe ddichon fod gan y gŵr genadwri atom; mae yn afresymol ei droi allan, cyn ystyried natur a chynwys y genadwri hòno." Gyda hyny, cyfododd Mr. John Elias i fyny, a dywedodd:—
"Pe buasai y gwr yn rhoddi ei gwyn mewn llys gwladol, fe gawsai wrandawiad;—a ydym ni, grefyddwyr, yn trin aelodau eglwys Crist yn fwy didrugaredd nag y gwna gwladyddion y deiliaid?"
Ar hyn ymddangosai'r offeiriaid yn annyoddefol i wrando dim yn ychwaneg;—amryw yn siarad yn uchel, ac ar unwaith, nes oedd y cyfarfod hwnw yn debyg i gael ei ddifuddio yn llwyr. Ymddangosai llawer mwy o nwyd nag o farn—a'r diffyg o reswm a wneid i fynu â helaethrwydd o orphwylledd a chyffro. Yr oedd yma rai gwŷr call ac arafaidd, er hyny, megys Mr. Jones, Dinbych, a Mr. David Rees, Llanfynydd, ac eraill; ac un o'r ddau hyn a gododd, ac wedi cael gradd o seibiant, a gynygiodd, gan fod yr achos dan sylw yn un tra phwysig, ac yn debyg o fod o ganlyniadau maith i'r cyfundeb, mai gweddus fyddai fod diwrnod yn cael ei neillduo i ympryd a gweddi, a bod pawb yn syrthio ar Dduw mewn ymbiliau dros eu gilydd, a thros lwyddiant achos y Cyfryngwr yn eu dwylaw. Ar hyn, cododd y cadeirydd. ar ei draed, a dywedodd, "Er mwyn pob daioni, frodyr anwyl, peidiwch a'r gweddio i allan o'r byd;—mi af o'r ffordd yn bur fuan."
"Na wnawn, Mr. Jones bach," ebe un o'r brodyr, "ond ni a'ch gweddiwr chwi i'r rhwymau perffeithiaf."
"Yr oedd y cyfarfod hwn yn debycach i vestry y plwyf nag i gyfarfod crefyddol, ac nid oes amheuaeth na fu y gwrthwynebiad gorwyllt a ddangoswyd y pryd hwn i'r ysgogiad, yn foddion i gyffroi sylw, ac i hwylysu penderfyniad cyfarfodydd misol pob sir yn y Deheudir; ac yn llawer mwy felly, na phe derbyniasid y cynygiad yn bwyllog, ac yr edrychasid i'w deilyngdod mewn arafwch a barn. Dygwyddodd y crybwylliad uchod yı Llangeitho, ryw gynifer o flynyddoedd cyn i'r neillduad gymeryd lle, fe alla ddwy neu dair blynedd.
Mewn cymanfa yn Aberteifi ar ol yr un uchod, wele Evan Davies eilwaith yn codi, ac yn gosod yr un gŵyn ger bron; ar hyn, cododd Mr. Griffiths Nefern, i fyny, gan ddywedyd, a hyny mewn nwyd ddigllawn iawn:
"Trowch allan y dyn yna, sydd yn dylyn y cymanfaoedd i'w terfysgu, a i rwygo yr achos,—allan ag ef."
"Mr. Griffiths," ebe yntau, "mae y cerbyd mawr yn myned ymlaen gwyliwch sefyll ar ei ffordd, rhag eich sathru dan draed, fel y dygwyddodd i'r tywysog yn mhorth Samaria."
Yma cododd Mr. Ebenezer Morris, yr hwn sydd adnabyddus fel gŵr cal ei farn, mawr ei ras, godidog ei ddawn, a helaeth ei ddylanwad, ac a roes air i mewn, gan ddymuno ar i Mr. Griffiths a'r offeiriaid eraill beidio a chyffroi, ond sefyll yn bwyllog uwchben yr achos, ac ymresymu yn deg arno yn ysbryd yr efengyl. Parodd hyn ryw fesur o bwyll, ac ymresymu maith a fu ar yr achos. Dadleuai yr offeiriaid yn ffraeth, ond yr oedd eu hachos yn wan. Yr oedd Mr. Morris, yr ochr arall, yn meddu ar berffaith feddiant arno ei hun, ac yn ymresymwr teg a chadarn; a chydag achos da yr oedd yn fwy na digon i gyfarfod a'u holl ddadleuon, hyn a wnaeth nes bu raid iddynt dewi, gan adael y maes iddo ar y pryd.
Yn y modd yma, yr oedd y cwestiwn yn ennill tir, trwy bob trafodaeth o'r fath a nodwyd. Yr oedd mwy o sylw y bobl yn disgyn arno,—canfyddid fod grym yr ymresymiad o blaid y newidiad,—fod nwydau yr offeiriaid yn gryfion, a'u rhesymau yn weiniaid; ac nid oedd mwyach prin betrusder yn nghylch yr angenrheidrwydd a'r priodoldeb o'r newidiad, ond pryder a deimlid pa fodd ac i ba raddau y dygid ef yn mlaen.
Yr oedd meddyliau y bobl yn prysur addfedu i'r un penderfyniad yn sir Benfro, er fod breintiau y wlad hòno yn amlach na'r eiddo un wlad arall yn y gangen hon. Yr oedd y lleoedd y gweinyddid yr ordinhadau yn amlach, a'r gweinyddwyr hefyd yn amlach. Yr oedd pump o leoedd weithian yn y wlad hon lle y cyfrenid y sacramentau, sef Woodstock, Capel Newydd, Hwiffordd, Abergwaun, a Treffin, heblaw Llandudoch, Nefern, a Llanfyrnach. Ond er hyn yr oedd y syniad yn ennill tir yn gyflym, ac yn ymwreiddio yn ddyfnach, mai cam ag un gangen eglwys oedd ei hamddifadu o weinyddiad y sacramentau,--mai yspeiliad ydoedd ar ei genedigaeth-fraint. Nid oes amheuaeth chwaith na buasai y brodyr yn gwasgu am eu hawl-fraint yn ddwysach, oni bai y parch a fynwesid at yr efengylwr iraidd Mr. Jones, Llangan, yr hwu a ddaethai i'w gwlad i breswylio bymtheg mlynedd yn ol; a theimladau yr hwn ni fynent ar un cyfrif eu harcholli. Gwyddent yn dda ei fod yn erbyn y symudiad yn fawr, ac wedi gosod ei fryd ar gadw Methodistiaeth yn attodiad clymedig wrth yr eglwys wladol; ac er fod y syniadau a goleddid gan y rhif luosocaf o lawer o'r brodyr, yn llwyr wrthwynebol i'r syniad hwn, ac yn synu fod gŵr mor gall a hynaws a Mr. Jones, Llangan, yn eu llochesu, eto cyd-ddygent yn amyneddgar ag ef, ac anewyllysgar iawn oeddynt i'w groesi.
Yr oedd y Parch. D. Griffiths, Nefern, hefyd, neu Griffiths, Llwyn-y-gwair, fel yr adwaenid ef yn y Gogledd, yn ŵr boneddig parchus iawn, ar gyfrif ei gymeriad crefyddol, ei dalentau gweinidogaethol, a'i sefyllfa urddasol. Cyrhaeddai ei ddylanwad ymhell, a gofynid meddwl gwrol iawn mewn gŵr i godi i fynu i ddadleu un pwnc yn groes iddo. Yr oedd y boneddwr hwn yn cael ei ystyried yn llawn cymaint ei ddoniau a Mr. Jones, a chan rai cyffelybid ef i Mr. Rowlands, Llangeitho. Yr oedd y ddau ŵr hyn, gan hyny, gymaint eu dylanwad â gwlad o bobl, a chan eu bod yn liwyr benderfynol i sefyll eu hegni yn erbyn yr ysgogiad newydd, yr oedd yr olwg yn lled ddû ymlaen, a meddyliau llawer o'r brodyr yn pryderu am heddwch Methodistiaeth. Ac wrth edrych ar sir Benfro yn neillduol, ymddangosai y rhwystrau ymron yn anorfod, a diau fod gweddiau taerion a lluosog yn yr achos wedi esgyn at Dduw o lawer calon drylliog ac ofnus.
Yn y cyfamser, diangodd Mr. Jones, Maenorowen, i'r nefoedd, i fwynhau yn berffaith yr hyn y cafodd flaen-brawf mynych o hono eisoes. Dygwyddodd hyn yn Awst, 1810, ac yn mis Hydref canlynol, yr oedd cyfarfod misol i gael ei gynal yn Llandudoch, ger Aberteifi, i'r hwn y penderfynwyd anfon cenadwri o Dŷ Ddewi, i ddeisyf ar y cyfarfod misol i anfon yn ddioed i'r gymdeithasfa chwarterol, yr hon oedd i fod yn Abertawe yr wythnos ganlynol, i ddymuno ar y brodyr cynulledig yno " i gymeryd sefyllfa y Deheudir, ac yn neillduol sir Benfro, i ystyriaeth, gan y prinder oedd yn eu plith o weinidogion i weinyddu yr ordinhadau sacramentaidd, ac i ddarparu gogyfer â'r angen hwn, trwy neillduo rhai o'u plith eu hunain, i holl waith y weinidogaeth." Ymddengys fod marwolaeth Mr. Jones wedi prysuro hyn nid yn unig oblegid fod y gwrthwynebiad yn llai; ond hefyd, neu yn hytrach, oblegid fod yr angen yn fwy. Yr oedd yn byw yn y wlad dri eraill o offeiriand Methodistaidd, fel y gellid eu galw; eto, yr oeddynt hwy yn gwasanaethu pob un ei eglwys ei hun; a disgynai gweinyddiad y sacramentau yn y capelau gan amlaf, os nad yn hollol ar Mr. Jones; o leiaf yn mlynyddoedd diweddaf ei oes. Wedi ei symud ef i'w orphwysfa, yr oedd sefyllfa y wlad hon, mor amddifad a gwledydd eraill, a deffrôdd y brodyr i ymofyn am gyflenwi y diffyg.
Y cyfryw ar y pryd oedd yr amgylchiadau a barai anfon y genadwri uchod i Landudoch. Ond er fod gan yr offeiriaid ag oeddynt yn aros, eu heglwysi i'w gwasanaethu, yr oeddynt yn arfer a chymysgu a'r Methodistiaid, yn enwedig yn eu cyfarfodydd cyhoeddus—cyfarfodydd misol a chwarterol; ïe, edrychent ar lywyddiaeth y cyfarfodydd hyny, megys wrth gwrs, yn drefdadaeth iddynt. Yr oedd y gwŷr parchedig yn bresenol yn y cwrdd misol hwn, ac yn llywyddion arno fel arferol. Pan gafodd y genad o Dŷ Ddewi, Mr. Thomas Rees, Trepiuet, gyfle, nid oedodd osod y genadwri ger bron. Gwrandawyd arno gyda phob dystawrwydd nes iddo draddodi ei neges. Yna gofynwyd iddo, gan ddisgwyl y buasai yr atebiad yn foddion i ddirymu effaith y genadwri, neu ynte, y cawsid achles i fwrw y cenadwr a'i genadwri allan, fel un heb hawl ganddo i fod yn bresenol, "Er ys pa bryd yr oedd ef gyda'r achos?" Gwelwyd, pa fodd bynag, yn yr atebiad, fod y genad yn rhy hen i ymddwyn felly tuag ato, a defnyddiwyd yr ateb i ddyben arall, a dywedent, "Gresyni fod gwr wedi bod cyhyd o amser gyda'r gwaith, yn troi allan yn rhwygwr iddo."
Bellach yr oedd y gwersyll urddasol wedi cwbl ddeffroi, ac yn ymddangos yn gynhyrfus iawn, a gofynwyd,
"Pa fath weinidogion ydych chwi yn eu ceisio?"
"Dynion o ddewisiad a neillduad y corff," oedd yr ateb, "heb i law esgob eglwys wladol fod ar eu penau er eu cysegru."
Os oedd hi yn gynhyrfus o'r blaen, aeth bellach yn llawer mwy. Ymollyngwyd i fytheirio bygythion yn erbyn y cenadwr a'i gais, gan ei alw, "Y rhwygwr! Y terfysgwr! Y cyfeiliornwr! Y bradychwr! a'r cyffelyb. Arddangosid ef dan y fath enwau, a'r fath gymeriad, na pherthynent i neb ond i heretic haerllug, a drwg. Yr oedd yr ystorm yn arswydus; ac oni bai fod cydwybod o ddiniweidrwydd yn cynal Mr. Rees, yr oedd y bytheiriad a wneid o felldithion ar ei ben, yn ddigon i'w suddo mewn llewygfeydd. Nid oedd lle er ys meityn iddo ddywedyd un gair, ac nid oedd obaith iddo roddi gair i mewn, o hyny allan, oddieithr i'r dymhestl fawr liniaru ychydig: ond fe safai yn syth ar ganol y llawr, yn nod diamddiffyn i'r holl bicellau, eto mor ansigledig a'r golofn bres.
Yr oedd yn y lle amryw o gyfeillion iddo, y rhai a allent ymresymu yn gadarn dros y pwnc, ac o blaid y cenadwr, ond yr oedd y rhuthr mor fawr, fel na fynent neidio i'w chyfarfod, neu na allent gael seibiant i roddi gair i mewn.
Pa fodd bynag, anturiodd rhai cyfeillion o Aberteifi, y rhai, er eu bod yn agos i'r lle, nid oeddynt yn perthyn i sir Benfro, a chan hyny, nid oeddynt dan ddylanwad uniongyrchol yr offeiriaid ag oeddynt yn bresenol, i roddi gair o gefnogaeth i amcan y genadwri; ond nid oedd y cenadwr, er yr holl ymgyrch aruthrol a wnaed arno, yn llacio dim ar ei gais, nac yn llaesu dim ar ei dôn. Safai yn dyn wrth ei destyn, a chymhellai briodoldeb yr amcan ar ystyriaeth, er maint y gwrthwynebiad a roddid iddo. Parhau hefyd yr oedd y gwŷr urddasol i haeru yn groch, "Yr ydych yn troseddu deddfau y tadau; yn sathru dan draed osodiadau yr enwogion parchedig gynt;—gosodiadau a berthynai i'r diwygiad o'r dechreuad;—yr ydych yn ymosod yn rhyfygus ar yr hyn a anrhydeddwyd gan y Goruchaf ei hun a'i gymeradwyaeth, ac ar drefn a fu yn foddion iachawdwriaeth i filoedd o ddynion."
I hyn yr atebai y brodyr eraill;
"Nid ydym yn gwadu na anrhydeddodd Duw y Methodistiaid boreuaf yn nodedig, ac na wnaed trwyddynt waith mawr ac ardderchog, eto barnu yr ydym, na wnaed hyn oblegid eu cysylltiad ag eglwys Loegr, ond oblegid eu hanfon gan Dduw ei hun, a'u haddurno â doniau anrhydeddus ei Ysbryd. Anrhydedd ydoedd, nid i urddiad yr esgob, ond i eneiniad yr Ysbryd; nid i drefn ddynol, ond i wirionedd dwyfol. Heblaw hyny, yr oedd y tadau yn dysgwyl, neu o leiaf yn dymuno, am ddiwygiad yn eglwys Loegr. Ond am hyny, nid oes genym yn awr ond sail wan i obeithio. Mae y dychymyg hwnw ymron wedi darfod bellach; mae y deng mlynedd a thrugain, sydd wedi myned heibio wedi ei leipio i fynu yn llwyr."
Yr oedd pob arwydd o heddwch bellach wedi ei golli. Yr oedd y gwŷr parchedig yn canfod fod y rhan hon o'u hurdd, sef eu hordeiniad esgobol, wedi syrthio i ddirmyg, a blin iawn oedd hyn ganddynt. Yr oedd yr alwad am weinidogion trwy bob rhan o'r dywysogaeth yn cryfhau beunydd, a nerth eu gwrthwynebiad hwythau yn gwanychu, fel y gwelent bellach, ymron gyda sicrwydd, fod y rhagoriaeth a fwynhasent hyd yn hyn, yn mhlith y Methodistiaid ar ehedeg ymaith am byth. Dolurus iawn hefyd oeddynt, ar gyfrif fod yr ymosodiad hwn wedi ei wneuthur arnynt, megys yn eu hamddiffynfa gadarnaf;—amddiffynfa nad aeth i'w meddyliau un dychymyg y cawsid neb yn ddigon eofn i ymosod arni. Gwnaed bwlch yn y mûr, pa fodd bynag, y tro hwn, na chyfanwyd byth mo hono; a pharotowyd y ffordd i ddwyn y newidiad amcanedig i mewn.
Yn y cyfarfod hynod hwn, neu ynte mewn un arall ar ei ol, pan oedd yr un achos dan sylw, a phan oedd yr offeiriaid ymron a chilio, dywedodd Mr. Griffiths;
"Mae y bobl a welodd y deml gyntaf yn wylo wrth weled yr ail, gan mor wael ydoedd yn eu golwg mewn cymhariaeth i'r llall." I hyn atebai Mr. George Williams, Tŷ Ddewi;
"Nyni a wnawn o'r goreu eto, os cawn ni yr un addewid gyda ni ag a gawsant hwy. Bydd mwy gogoniant y tŷ diweddaf hwn na'r cyntaf.' " Ceisiodd yr offeiriaid ei rwystro, ond efe a fynodd ddatgan y geiriau, a pharodd effaith rymus ar y bobl. Torodd un masnachwr o Aberteifi allan i chwerthin, gan mor atgas ydoedd yr ergyd a roddwyd ar y gŵr mawr.
Yn mysg y pregethwyr yn sir Aberteifi, y rhai y pwysai eu dylanwad fwyaf o blaid y neillduad, oeddynt, Ebenezer Morris, Ebenezer Richard, a John Thomas. Ond er fod y tri hyn yn cyd-weled, ac yn cyd-weithredu, i'r graddau yr oedd yn ddoeth i bregethwyr weithredu yn yr achos, eto nid yn hollol yn yr un dull. Yr oedd y ddau olaf yn lefeinio y wlad yn fwy mewn ymddyddanion personol, ac mewn gweithrediadau anghyhoedd; ond disgynai y ddadleuaeth gyhoeddus yn fwy ar y cyntaf. Yr oedd gan Ebenezer Morris rym a nerth meddwl digonol i'r amgylchiad. Nid oedd Mr. E. Richard ond ieuanc, dan ddeg ar hugain oed, ac nid oedd chwaith ond newydd ddyfod i breswylio i'r sir hon; naturiol, gan hyny, oedd i Ebenezer Morris gymeryd y blaen, oblegid ei oedran a'i le yn y gymdeithasfa, yn gystal ag oblegid cymhwysder ei feddwl a dylanwad ei gymeriad. Nid oedd arno ofn wyneb un gŵr; eto nid eofndra rhyfygus ydoedd; nid arwydd o ddiffyg ystyriaeth a gorchwyledd ydoedd; ond cadernid barn ydoedd oddiar deilyngdod yr achos;—nid hyfdra anianol ydoedd, ond cydwybod i'r gwirionedd, yn cydgyfarfod â gwroldeb naturiol meddwl.
Yr unig offeiriad yn sir Aberteifi yn tueddu dim i bleidio y newidiad oedd Mr. Williams, Lledrod (fel y cyfenwir ef). Nid yw yn ymddangos fod yr hen frawd ffyddlawn hwn ddim mor wrthwynebol i'r ysgogiad o'r dechreu, ac fe ymddengys hefyd, fa faint bynag a allai ei betrusder fod, pan y daeth yr achos i drafodaeth gyntaf, ei fod yn ystod y drafodaeth wedi ei lwyr argyhoeddi o fuddioldeb a doethineb y cais; a bu yn bob cefnogaeth iddo. Mae o fy mlaen ysgrif, gan frawd[1] parchus a defnyddiol yn ei ardal, yn dywedyd yr anturiai Mr. Williams bregethu ar y pwnc. Nid wyf wedi deall i neb arall wneyd hyny yn y Deheubarth. Nid oedd ond ychydig o'r offeiriaid a wnai, gan eu bod yn erbyn yr ysgogiad; ac nid oedd y pregethwyr diurddau yn hoffi gwneyd, rhag y cyhuddid hwy o hunan-gais: ond fe wnai Mr. Williams. Ymddangosai yn weddeiddiach oddiwrtho ef na nemawr un. Ei destyn unwaith oedd, "Dymunwch heddwch Jerusalem; llwydded y rhai a'th hoffant." Salm cxxii. 6. Cyfeiriai lawer o'i sylwadau at yr amgylchiad y pryd hyny dan sylw, a hyny mor amlwg nad oedd modd i'r mwyaf anghyfarwydd lai na deall ei amcan, a gweled ei ogwyddiad. Un tro yr oedd yn pregethu ar Mat. 14.24; "A'r llong oedd weithian ynghanol y môr, yn drallodus gan dònau: canys gwynt gwrthwynebus ydoedd." Rhediad ei bregeth ar y testyn hwn oedd yn debyg i hyn:—
1. Nad yw cyfarfod a gwrthwynebiadau mewn peth, yn brawf o bechadurusrwydd y peth hwnw. Oblegyd aethai y dysgyblion y tro hwn i'r môr ar gais Crist ei hun, er hyny cyfarfuant a gwynt gwrthwynebus.
2. Nerth a diogelwch dysgyblion Crist, yn nghyflawniad eu dyledswyddau ydyw, fod Crist ar y mynydd yn gweddio.
3. Mae y diwedd dedwydd i bawb a ddalio yn ffyddlawn yn eu gyrfa yn wyneb gwrthwynebiadau, fydd i Grist ddyfod atynt, a gostegu yr ystorm.
Amcanai y gŵr parchedig i gymhwyso y sylwadau hyn at yr amgylchiad dan sylw, "ac yr oedd y sylwadau hyny," medd fy hysbysydd, "yn hynod o rymus a phriodol."
Dylid crybwyll yn y lle hwn fod aml un yn mysg y pregethwyr a'r aelodau Methodistaidd y pryd hwn, yn anfoddlawn iawn i'r symudiad, yn gystal a'r nifer fwyaf o'r offeiriaid. Cyfarfyddai Mr. Williams weithiau â'r gŵyr hyn, a difyrus fyddai ei glywed yn dynoethi eu pengamrwydd yn hyn o beth. "Clywais ef yn ymddadlu a hen flaenoriaid ag oedd yn selog dros yr hen drefn," medd ein gohebydd, "ac yn dwrdio yn erwin. Ni fedraf ddeall,' meddai, beth yn y byd a'ch boddia chwi, y ffyliaid dylion:—ni wna offeiriad rheolaidd mo'ch tro chwi, na gweinidog ymneillduedig chwaith;—hen offeir iad ysgymunedig a raid i chwi ei gael, onide ni chymerwch ef. "
Dywedasom eisoes, nad oedd Mr. Williams o'r dechreuad ddim mor wrthwynebol i'r ysgogiad newydd ag oedd y rhan luosogaf o'i frodyr urddedig; eto y mae yn ymddangos ddarfod ei lithio, yn nghychwyniad y drafodaeth i gydweithredu a hwy mewn gwrthwynebiad i'r ymgais. Yr oedd ef yn nghymdeithasfa y Bala, yn y fl. 1810, tybygid, pryd y dygodd Mr. Charles ei gynllun ymlaen o'r modd y byddai yn ddymunol gweithredu, a'r pryd hefyd y cytunodd cymdeithasfa y Gogledd ymron yn unllais, i weithredu yn ol y cynllun hwnw. Ar yr achlysur hwn anfonwyd llythyr oddi wrth gymdeithasfa y Bala, at gymdeithasfa y Deheudir, yr hon oedd yn fuan i ymgynull yn Llangeitho, yn cynwys penderfyniad y brodyr yn Ngwynedd. A chyda Mr. Williams yr anfonwyd y llythyr. Naturiol ydyw meddwl fod teimladau pryderus yn terfysgu meddwl Mr. Williams ar y pryd. Yr oedd ef yn awr yn gydnabyddus ag ansawdd yr achos mewn De a Gogledd. Canfyddai fod y llif yn rhedeg yn gryf yn y Deheubarth o blaid yr ysgogiad, a bod y brodyr yn Ngwynedd yr un modd o'r un meddwl. Gwyddai hefyd yr ochr arall, fod yr offeiriaid yn dra gwrthwynebol i'r un amcan fyned ymlaen, a'i fod yntau ei hun wedi lled addaw sefyll gyda hwy. Pa lwybr a gymerai, oedd yn awr yn terfysgu ei feddwl. Yr oedd peth gofal ganddo yn ddiau am ei enw a'i gymeriad fel dyn cyson a ffyddlon; a pharai hyn iddo ymholi pa beth a wnai i'r cydsyniad a roisai i gais yr offeiriaid? A phan y gogwyddai y penderfyniad i ddal at ei amod i'w frodyr urddedig, gofynai pa fodd y gallai ymateb cydwybod i Dduw? Yr oedd argraff y drafodaeth yn y Bala wedi suddo i'w feddwl yn ddwfn, a gwelai mor angenrheidiol a llesol a fyddai y newidiad, a theimlai ei ysbryd yn ymollwng i gymeryd ei arwain gan ewyllys yr Arglwydd, bydded y canlyniadau a fyddo iddo ef yn bersonol.
Yr oedd ef, bellach, wedi cefnu ar Ddolgellau, ar ei ffordd adref, ac yn synfyfyrio ar yr amgylchiad wrtho ei hunan, wrth deithio y ffordd fynyddig tua Machynlleth, ac yn gofyn iddo ei hun, ai teilwng oedd iddo gydsynio i ddwyn y llythyr oedd ganddo, oddiwrth y naill gymdeithasfa at y llall, os cefnu a wnai ar y frawdoliaeth? Yn yr amgylchiad unig hwn, a thra yr oedd mewn myfyrdod dwys a gweddi ddyfal am arweiniad, fe deimlodd ei feddwl yn disgyn i'r penderfyniad diysgog o fwrw ei goelbren gyda'r Methodistiaid, deued a ddelo. "Gwnaethum," ebe efe wrth gyfaill, "adduned rhyngof â'r Arglwydd, i ymlynu wrth y corff, pe gorfyddid i mi gardota fy mara." O'r dydd hwnw allan ni phetrusodd unwaith yn nghylch yr adduned a wnaethai, ond efe a fu yn ffyddlon a hawddgar, yn mysg ei frodyr hyd ddydd ei farwolaeth; er iddo gyfarfod â chryn lawer o anfri a chilwg, oddiwrth y rhai a ymadawsant y pryd hwnw a'r corff.
Heblaw fod yr angenrheidrwydd am nifer ychwanegol o weinyddwyr y sacramentau yn fawr, oddiar fod yr eglwysi yn lluosogi, a'r offeiriaid urddedig yn hytrach yn lleihau, yr oedd rheswm cryf arall yn galw am y newidiad; sef, cysondeb a phurdeb y ddysgyblaeth. Ymddengys fod lluaws mawr o'r Methodistiaid yn arfer myned i eglwys y plwyf i gymuno, yn y parthau hyny y dygwyddai fod y periglor yn wr o ddawn a bywiogrwydd; ar yr achlysuron hyn, dygwyddai yn fynych fod y Methodistiaid yn cyfarfod â dynion anaddas eu bucheddau wrth fwrdd y cymun. Dygwyddai weithiau hefyd, y cyfarfyddid a rhai a fuasent yn aelodau gyda'r Methodistiaid, ond wedi eu diarddel ganddynt am afreolaeth eu bucheddau; a theimlid yn ddwys oddiwrth yr anghysondeb, fod yn rhaid iddynt, ar ol ymwrthod â brawd a farnent yn annheilwng o'r gymdeithas eglwysig, ei gyfarfod drachefn, fe allai y Sabboth cyntaf ar ol hyny, wrth fwrdd yr Arglwydd yn llan y plwyf.
Yr oedd Mr. Richard, Tregaron, yn cadw cyfarfod eglwysig mewn lle yn ei sir, pryd y gosodwyd achos gŵr ger bron, a fyddai yn euog yn fynych o anghymedroldeb cyhoeddus a gwarthus o ddiodydd meddwol; ac wedi cael profion teg mai felly yr oedd, diarddelwyd y gŵr o gymundeb. Y Sabboth cyntaf ar ol hyn, yr oedd y blaenor a ddygasai yr achwyniad yn erbyn y beius, yn ei gyfarfod drachefn wrth fwrdd yr Arglwydd. Hysbyswyd hyn i Mr. Richard, ac wedi iddo yntau ymchwilio i'r achos, a chael fod amgylchiadau cyffelyb yn fynych yn cymeryd lle, dywedai, "Ni allaf oddef hyn heb geisio ei symud."
Y mae crybwylliad am Mr. Ebenezer Morris, ei fod yn sefyll i fyny yn nghymdeithasfa yr haf cyn i'r neillduad gymeryd lle, ac yn dywedyd, "Boddlon a thawel a fyddwni, heb y neillduad a sonir am dano, pe gallwn gredu, mai dieuog fyddwn yn y farn fawr, o fod yn fyddar i gŵyn, ac esgeulus o angen yr eglwysi; ni soniwn air am y peth byth mwy; ond y mae dychryn arnaf i fod yn ddystaw neu yn ddiofal, rhag y gofyn Duw yr esgeulusdra a fy llaw i a fy mrodyr. "Ar yr achlysur hwn, safai i fyny fel llew; cyfarchai y gynulleidfa oedd yn bresenol gydag awdurdod a barai i bawb deimlo, "Gochelwch yr ysbryd Doegaidd yna a welir mor amlwg ynoch,—ysbryd ag sydd yn eich gwneyd yn ddigon hyfion i ruthro ar offeiriaid yr Arglwydd."
Pan oedd Mr. Jones, Llangan, yn dadleu yn erbyn yr ysgogiad yn Llangeitho, dywedai, "Mi fentrais i fy mara beunyddiol er mwyn bod gyda chwi, a chyda chwi y cefais fod hyd yma; ond os ydych chwi yn myned i rwygo yr achos, ewch eich hunain, ni ddeuaf fi gyda chwi mwy." I hyn atebai Mr. Elias, Mon:
"Ni edy eich tad nefol fod arnoch eisiau tamaid o fara rhagllaw, Mr. Jones bach, mentrwch ef eto. Amrwygo yr achos, ni wnawn ni ddim o hyny, eithr ni a awn ymlaen yn ol gair yr Arglwydd, ac yn unol â barn y rhan luosocaf o'r eglwysi, a hyny dan weddio yn ddibaid; a galwer hwnw yn rhwygwr, yr hwn a elo yn groes i hyny."
Nid ydym wedi dywedyd nemawr am y rhan a gymerasai Mr. Charles o'r Bala yn yr ymdrechfa. Ymddengys ei fod ar y dechreu, fel y dywedasom o'r blaen, yn gryn wrthwynebol i'r cyfnewidiad, ac yn ofni ei ganlyniadau yn ddirfawr; eto yr oedd yn ŵr hynaws a phwyllog iawn; ac ar ryw achlysuron, fe allai, fe'i ceid yn sefyll yn erbyn, nid oddiar argyhoeddiad o anmhriodoldeb y peth a elwid am dano, ond oddiar anfoddlonrwydd i'r ysbryd anwyliadwrus a ymddangosai mewn rhai, o'r ymadroddion cryfion a ddefnyddid ganddynt ar yr achlysur. Eto, er hyn oll, y mae yn rhaid addef ei fod yntau, yn enwedig ar y cyntaf, yn dra anfoddlawn i'r symudiad, a chafwyd profion o hyny mewn amryw gymdeithasfaoedd yn y Gogledd. Sonir yn neillduol am un a gynaliwyd yn y Bala, pryd yr oedd ef yn gwrthwynebu yn bur llym, ac yn peri fod pryder trwm yn cael ei enyn yn mynwesau y brodyr, pa un a ellid cael yr amcan ymlaen heb achosi rhwygiad anfeddyginiaethol yn y cyfundeb. Dywedir fod Ebenezer Morris yn y gymdeithasfa hon, a'i fod yn ystod y ddadleuaeth boeth wedi codi ar ei draed, a rhoi ei bwys ar un o'r pileri a gynaliai y pulpud; a phan y cafwyd mymryn o seibiant, trôdd y gynulleidfa oll ei llygaid arno, gan ddysgwyl yn bryderus iawn am ei farn yntau. Ond am enyd ni ddywedai air, a phawb arall yn ddystaw yn dysgwyl wrtho, ac yn edrych arno, gan gwbl gredu ei fod wedi codi ar ei draed gyda bwriad i roddi gair i mewn. O'r diwedd dywedodd, fod ganddo gwestiwn i'w ofyn, a'i fod yn dymuno cael ateb cywir a diffuant iddo. Bellach, yr oedd pryder y gynulleidfa yn saith mwy nag o'r blaen;—pob llygad a chlust yn astud, a phob mynwes yn dychlamu. 'Yr wyf fi," ebe fe, "yn cynrychioli cannoedd o bobl, yn y gynulleidfa hon a manau eraill, ac yn galw ar Mr. Charles (yr hwn oedd y cadeirydd) i fy ateb, gan ei dynghedu i roddi atebiad gonest a dihoced i'm gofyniad; a dyma fe,—Pa un fwyaf ai pregethu yr efengyl, ai gweinyddu yr ordinhadau o fedydd a swper yr Arglwydd?" Weithian yr oedd pob llygad ar y cadeirydd; ac ymhen enyd o ystyriaeth, cododd ar ei draed, a'i wedd yn dangos teimladau ei fynwes, a dywedodd mewn modd llariaidd ac eglur, " Y gorchwyl mwyaf yw pregethu yr efengyl."
" Yr ŷm ni yn un, ynte," ebe Ebenezer Morris, " meddyliodd y diafol ein rhwygo ni heddyw, ond diolch i Dduw, un ydym!" Gyda'r ymadrodd hwn cerddodd yr un teimlad, fel gyda llewyrchiad mellten, trwy bob mynwes, a chredodd pawb fod yr ymdrechfa drosodd.
Ni ddylid celu fod nifer lluosog o Fethodistiaid yn ngwahanol barthau y wlad, oddiar ryw egwyddorion neu gilydd, yn sefyll yn erbyn y cyfnewidiad, ac yn eu mysg rai pregethwyr, a rhai blaenoriaid eglwysi. Yr oedd y teimlad hwn yn llawer mwy yn y Deheubarth nag yn y Gogledd. Gwyddom i ambell un yn y Gogledd argoeli anfoddlonrwydd dros ryw dymhor byr, ond pan welsant fod gobaith cael y neillduad heb ryw lawer o niwed, syrthiasant i mewn i'r cynllun; ac nid wyf yn gwybod am gymaint ag un yn Ngwynedd oll, na swyddog nac aelod, a giliodd oddiwrth y cyfundeb, oblegid y cyfnewidiad. Ond nid felly yr oedd pethau yn y Deau. Ymadawodd y rhan fwyaf o'r offeiriaid, a rhai pregethwyr.[2] Ciliodd amryw o aelodau ymaith, yn enwedig yn mysg y cyfoethogion. Parhaodd teimlad anniddig yn mynwesau rhai eraill, fel na fynent dderbyn swper yr Arglwydd o law neb o'r gweinyddwyr newyddion, er na throisent eu cefnau yn llwyr ar y cyfundeb. Mewn ambell i ardal, lle yr oedd dylanwad personol neu weinidogaethol un o'r offeiriaid yn fwy na chyffredin, collwyd corff y gynulleidfa, a'r tŷ addoliad hefyd, ond nid oedd llawer o enghreifftiau o'r natur yma ar gael.
Yn y gymdeithasfa a gynaliwyd yn Abertawe yn y fl. 1810, y dygwyd y corff i ryw radd o ffurf benderfynol. Nid yw ein defnyddiau yn rhoddi i ni nemawr o hysbysrwydd am y drafodaeth a fu yn y gymdeithas hon, eto yr ydym yn deall na ennillwyd mo'r dydd y tro hwn heb ddadleuaeth boeth. Dygwyddodd fod y Parch. Rowland Hill yn y cyfarfod hwn, ac er ei bartiaeth adnabyddus at yr eglwys wladol, yr ydym yn cael ei fod y tro hwn wedi sefyll yn wrol dros yr angenrheidrwydd a'r priodoldeb o ddwyn y neillduad ymlaen. Yr oedd yn y cyfarfod hefyd rhyw offeiriad (nid yw ei enw ar lawr), yn dadlu yn boethlyd yn erbyn y bwriad, ond gan mai yn Gymraeg y siaradai, ni ddeallid ef gan Mr. Hill; ond yn ystod ei draethiad, daeth y gair Saesonaeg valid (cadarn, safadwy) allan. Deallodd Mr. Hill ei fod yn amheu cyfreithlondeb y bedydd a weinyddid gan bregethwr heb urddau esgobol, a synodd yn ddirfawr glywed y fath beth, a chymerodd achlysur drachefn i draethu mewn modd goleu a bywiog, pa beth ydoedd natur sacramentau y Testament Newydd, a phwy a ddylent eu gweinyddu; ac mor rymus ac effeithiol oedd ei araeth, medd yr ysgrif sydd o fy mlaen, nes peri taw a chywilydd ar y gwrthwynebwyr, ac ni soniwyd byth ar ol hyny am yr hen resymau.
Y RHAI HYN A GILIODD.
Parch. D. Griffiths, Nefern,
"W. Jones, Llandudoch,
"W. Davies, Llanfyrnach,
"W. Davies, Cynfil,
"W. Hughes, Sychbant,
"Hez. Jones, a D. Jones ei frawd.
Y RHAI HYN A SAFODD.
Parch. T. Charles, Bala,
"S. Lloyd, Bala,
"William Lloyd, Caernarfon,
"John Williams, Pant-y-Celyn,
"John Williams, Lledrod,
"Howel Howels, Trehill.
Yr oedd yn ddigon naturiol i Mr. Hill gymeryd rhan yn y drafodaeth, a theimlo gradd o agosrwydd at yr hyn a amcenid ei gyrhaedd, o herwydd amgylchiad a ddygwyddasai yn Hwlffordd,—amgylchiad ag oedd yn dwyn cysylltiad â Mr. Hill ei hun. Yr oedd y Parch. Howel Davies wedi bod yn gweinyddu mewn undeb a phregethwyr eraill yn Hwlffordd, er amser boreol Methodistiaeth, ac yn y fl. 1777 adeiladwyd y capel yno a elwir y Tabernacle, lle bellach yr ymgynullai y Methodistiaid. Yr oedd Mr. Hill yn teimlo rhyw ymlyniad wrth y lle hwn, ac arferai bregethu ynddo, ar ryw adeg o'r flwyddyn, dros gryn amser. Ar ryw achlysur efe a anfonodd ŵr o'r enw Mr. Joss yno i bregethu, a ci weinyddu y sacramentau. Nid oedd Mr. Joss wedi derbyn urddau esgobol, fel yr oedd mwyaf yr anffawd; a pharodd y tro afreolaidd hwn dramgwydd mawr i'r Parch. Nath. Rowlands, yr hwn oedd, ar y pryd, wedi cymeryd arolygiaeth yr eglwysi yn sir Benfro, yn lle ei dad-ynghyfraith, Howel Davies. Wele wr wedi ei anfon gan Mr. Hill yn pechu yn erbyn Mr. N. Rowlands. Safai Mr. Hill dros gymhwysder y gweinidog a anfonasai yno, a safai Rowlands dros hawl offeiriad yr eglwys yn unig i weinyddu y sacramentau. Y canlyniad, pa fodd bynag, a fu ymraniad yn nghynulleidfa y Tabernacle; safodd y naill ran yno gyda Mr. Hill a'r gweinidog a anfonasai; ond y lleill, sef y rhai a dybid yn Fethodistiaid trwyadl, a lynasant wrth Rowlands. Collwyd y Tabernacle, gan hyny, i'r Methodistiaid, a chodwyd capel arall i Rowlands, lle y byddai yn arfer pregethu tra gallai, tra bu fyw. Yn awr, pa fodd bynag, mae capel Nathaniel Rowlands yn Hwlffordd, er yn llawer dydd, wedi ei droi yn efail gof. Gan i Mr. Hill yn y modd yma gyfarfod ei hun ag amgylchiad a roddasai brawf iddo o syniadau cyfyng yı offeiriaid, yn y pwnc o weinyddiad y sacramentau, yr oedd yn fwy parod a chymhwys i gymeryd rhan yn y drafodaeth a fu ar hyny yn Abertawe. Ni a ddywedasom o'r blaen ddarfod diarddel y Parch. N. Rowlands, tua'r fl. 1807, am afreolaeth mewn buchedd, a chydag ef y collwyd y capel a godasid yr Hwlffordd, gan y Methodistiaid, yn ei ddyddiau.
Erbyn diwedd y fl. 1810, yr ydoedd prif rwystr y neillduad wedi ei symud, trwy fod Mr. Charles o'r Bala wedi addaw ei gydweithrediad, a rhagluniaeth ddoeth wedi cymeryd Mr. Jones, Llangan, i wlad well;—gwlad
"Y mae pawb o'r brodyr yno'n un,
Heb neb yn tynu'n groes;
Yn moli'r Duwdod yn y dyn,
A chofio angau loes."
Yr oedd duwioldeb a defnyddioldeb y gwŷr hyn mor nodedig, a'r tynerwch tuag at eu teimladau mor ddiffuant a chryf, fel y buasai yn anhawdd iawn gan y cyfuneb ysgogi ymlaen ar draws eu teimladau, heb o leiaf ddefnyddio pob moddion yn eu cyrhaedd i'w hennill. Yr oedd Mr. Jones, bellach, wedi heneiddio;—yr oedd wedi teithio llawer trwy y dywysogaeth;—yr oedd ei weinidogaeth a'i dymherau mor ennillgar, nes oedd serchiadau y bobl, o fawr i fan, wedi ymblethu yn dyn am dano, fel nad oedd ond cydwybod i orsedd yr Hwn oedd uwch, a fuasai yn ddigonol yn ei bwysi ysgogi yn wrthwynebol iddo. Yr oedd Mr. Charles, yntau bellach, wedi llafurio am 25 o flynyddoedd gyda'r cyfundeb; yr oedd ei ddiragrithrwydd, ei ysbryd hynaws, a'i ddefnyddioldeb digyffelyb, wedi rhoddi pwys anarferol yn ei ddylanwad; ac heb ei gydweithrediad ef, y mae yn anhawdd dychymygu pa fath a fuasai y canlyniad. Ond yr oedd dyddiau efengylydd Llangan wedi nesu i farw;—yr oedd y cwmwl gwlithog hwn wedi bod eisoes yn dyferu ar Gymru râs am hanner can' mlynedd, a gresyn oedd i un amgylchiad gyfarfod â'r gweinidog ffyddlon, yn min y bedd, a fuasai yn chwerwi ei goffadwriaeth yn mysg ei frodyr.
Ond fe'i gwaredwyd ef rhag hyn; ni chaed ef mwy yn nghymdeithasfaoedd y Methodistiaid, canys Duw a'i cymerodd ef ato ei hun. A thrwy farwolaeth Jones, a chydweithrediad Charles, fe droes y glorian yn gwbl o blaid y neillduad. Yr oedd Mr. Griffiths, Nefern, yn ŵr o ddylanwad helaeth, yn enwedig yn ei wlad ei hun. Yr oedd ef yn ŵr boneddig o gyfoeth, ac yn weinidog o dalentau helaeth iawn, a chyrhaeddai ei ddylanwad yn rymus o fewn cylch ei fro ei hun. Ond nid oedd Cymru yn gyffredinol yn gwybod ond ychydig mewn cymhariaeth am dano;—nid ymroddasai erioed i wasanaethu y cyfundeb yn gyffelyb fel y gwnaethai Jones a Charles;—yr oedd yn anewyllysgar i weinyddu y sacramentau ond yn yr eglwysi plwyfol, ac wedi dangos mwy o ymlyniad wrth yr eglwys wladol nag wrth y Methodistiaid fel cyfundeb, fel nad oedd iddo ef yn yr achos dan sylw, gyffelyb ddylanwad yn mysg ei frodyr, ag oedd i'r ddau eraill.
Nid oes angenrheidrwydd i mi, ond yn unig gwneuthur y crybwylliad fod y neillduad, o'r diwedd, wedi cymeryd lle yn y Deau a'r Gogledd, yn ol y cynllun a osodid i lawr gan Mr. Charles, yr hwn sydd argraffedig yn safon y cyfundeb, ac yn adnabyddus ond odid i'r darllenydd eisoes. Cymerodd y neillduad le yn y Gogledd yn y Bala yn mis Mehefin, 1811, ac yn y Deheudir yn Llandeilo Fawr, yn mis Awst, yr un flwyddyn.
ENWAU Y PREGETHWYR A NEILLDUWYD Y TRO CYNTAF.
DEHEUDIR.
John Evans, Llwyn-ffortun,
David Rees, Llanfynydd,
Arthur Evans, Cynfil,
David Charles, Caerfyrddin,
James James, Abergaveni,
David Parry, sir Frycheiniog,
Evan Evans, Ffôs, sir Frycheiniog,
Ebenezer Morris, Twrgwyn,
John Thomas, Aberteifi,
Ebenezer Richard, Tregaron,
Evan Harris, sir Benfro,
Hopkin Bevan, Morganwg,
John Rees, sir Fynwy.
GOGLEDD.
John Elias, Môn,
Richard Lloyd, Môn,
Evan Richardson, Caernarfon,
Thomas Jones, Dinbych,
John Davies, Nantglyn,
John Roberts, Llangwm,
William Jones, Dol-y-fonddu,
Evan Griffiths, Meifod.
Nid oes yr un o'r rhestrau uchod yn awr yn fyw.