Methodistiaeth Cymru Cyfrol I/Meirionnydd Yr ail gyfnod (Parhad 2)
| ← Meirionnydd Yr ail gyfnod (Parhad 1) | Methodistiaeth Cymru Cyfrol I gan John Hughes, Lerpwl |
Meirionnydd Yr ail gyfnod (Parhad 3) → |
PENNOD IV.
PARHAD O'R CYFNOD RHWNG Y FLWYDDYN 1751 A CHYCHWYNIAD YR YSGOL SABBOTHOL.
CYNWYSIAD:
CYCHWYNIAD METHODISTIAETH YN LLANARMON—DYFFRYN-CEIRIOG—EDWARD JONES A ROBERT EDWARDS—MR. FOULKES O'R BALA YN PREGETHU YNO, A CHYFFRO MAWR YN YR ARDAL—CATHERINE HUGHES—PREGETHU YN SARFFLE—LEWIS EVAN A DAFYDD MORRIS YN PREGETHU YNO—BRAS HANES AM DAFYDD CADWALADR.
LLANARMON-DYFFRYN-CEIRIOG.
NID yw y lle hwn yn perthyn, o ran rhaniad gwladol, i sir Feirionydd, ond i sir Ddinbych; er hyny cyfrifir ef er mwyn cyfleusdra, yn y rhaniad Methodistaidd o'r wlad yn perthyn i gyfarfod misol sir Feirionydd. Y mae yr ardal hon yn terfynu ar drio gyfarfodydd misol, yr eiddo Trefaldwyn, Fflint, a Meirion; eto yn lled anghysbell oddiwrth gorff pob un o'r tri dosbarth. Y mae yn gorwedd yn mhell yn mynwes mynyddoedd Berwyn, rhwng Llangollen a Llanfyllin, o'r Gogledd i'r Dê; a rhwng Croesoswallt a'r Bala, o'r Dwyrain i'r Gorllewin.
Ymddengys fod rhai o'r diwygwyr Methodistaidd wedi ymweled â'r ardal hon cyn i'r ymraniad gymeryd lle rhwng Howel Harris a Daniel Rowlands; ac felly ymwthiasai pregethu i'r plwyf hwn rhwng 1740 a 1750. Y lle y bu pregethu gyntaf ynddo ydoedd tyddyn o'r enw Pen-y-cae-mawr. Nid oes sicrwydd pwy a fu yn pregethu yma gyntaf, ond fe ymddengys fod y weinidogaeth gan y naill neu y llall wedi ei bendithio yn neillduol i ddau ŵr yn y gymydogaeth, sef Edward Jones, Cae-hir, a Robert Edwards, Megen, Hawdd ydyw dychymygu mai ychydig o bregethu a ellid ei ddysgwyl i'r fath le dros flynyddoedd, ond ambell oedfa yn achlysurol. Nid oedd ond ychydig o bregethwyr ar gael drwy Wynedd i gyd, a rhaid mai anaml iawn y byddai oedfa yn disgyn i ran y preswylwyr hyn. Ond fe effeithiodd hyny o bregethu a fu, o leiaf i greu awydd yn y ddau ŵr uchodi fyned oddi cartref i wrando yr efengyl. Hyn a fu yn mhen blynyddoedd ar ol iddynt gael clywed y bregeth gyntaf. Clywsant fod cymdeithasfa i fod yn y Bala, a phenderfynasant ill dau i fyned yno. Erbyn cyrhaedd y Bala, cawsant eu bod wedi camgymeryd am yr amser, ac wedi dyfod i ymofyn am y gymdeithasfa wythnos yn rhy fuan. Clywodd Mr. Thomas Foulkes am eu profedigaeth, gwahoddodd hwynt i'r tŷ gan eu croesawi ag angenrheidiau bywyd. Ymofynai Mr. Thomas Foulkes â'r gwŷr am hanes a helynt Llanarmon, a gofynodd iddynt a ga'i ef ddyfod yno i bregethu. Yr oedd y cyfarfod hwn â'u gilydd wedi lloni y ddwy ochr, a dychwelodd y ddau ŵr dros Ferwyn, yn llawen eu gwala, er eu siomi yn eu dysgwyliad gwreiddiol, gan iddynt gael addewid gan Mr. Foulkes i ddyfod atynt. Pa fodd bynag, wedi rhoddi y gair allan y byddai pregethu yn yr ardal ar y Sabboth, cododd cyffro anarferol trwy yr holl fro, ac ofer oedd ceisio cadw yr oedfa fel y bwriadwyd. Ond er i'r drws gael ei gau fel hyn yn mhlwyf Llanarmon, agorodd un arall, heb fod yn mhell o'r un gymydogaeth, ond mewn plwyf gwahanol. Yr oedd brawd yn nghyfraith i Robert Edwards, Megen, yn byw mewn lle a elwid Tŷ'n-y-fedw, yn mhlwyf Llansilin, yr hwn a agorodd ei ddrws i gynal yr oedfa gyntaf.
Daeth lluaws mawr o bobl yn nghyd, wedi deall fod gŵr yn dyfod yno i bregethu, a bu yr oedfa hon yn fendithiol i amryw. Daethent i'r lle yn eithaf anystyriol; ond with glywed gwirioneddau difrifol y Beibl, a chanfod dagrau y pregethwr, disgynodd arnynt bryder ac ymofyniad yr oeddynt yn ddyeithriaid iddo o'r blaen. Pan welodd y llew fod perygl iddo golli ei ysglyfaeth, dechreuodd ruo yn arswydus iawn; a phan y caed cyhoeddiad gŵr arall i bregethu yno drachefn, anhawdd oedd cael tŷ a'i derbyniai. Yr oedd yr erlidwyr erbyn hyn wedi ymgynhyrfu i eithafion creulondeb. Dangosai un gŵr urddasol fod ugain punt o ddirwy, a, bwy bynag a'u derbyniai i'w dŷ, a phum' swllt o ddirwy, ar bob una elai i'w gwrando; a darllenai y Weithred seneddol[1] yn nghylch y cyfryw gynulliadau. Bellach, yr oedd yr holl fro mewn berw a chyffro; teuluoedd wedi ymranu, rhai o honynt o blaid, a'r lleill yn erbyn;—y gwŷr yn bygwth eu gwragedd;—a rhieni yn curo eu plant. Ond nid oedd rhai yn gwneuthur cyfrif o ddim, ond yn penderfynu myned rhagddynt, deued y canlyniadau a ddeuai i'w cyfarfod.
Yr oedd gwraig i wr o'r enw Richard Hughes, wedi bod yn glaf, a chlybu fod y bobl grefyddol yn arfer gweddio drosti yn ei chystudd; a pharodd hyn y fath dynerwch tuag atynt, fel y penderfynodd, pan y rhoddid cyfleusdra iddi, yr ai hi i wrando pregethu. Cyhoeddwyd oedfa eilwaith yn Megen, i'r hon y bwriadai Catherine Hughes fyned i wrando. Deallodd ei gŵr hyn, a bygythiodd os hi a âi, yr âi yntau yn y fan, ac y rhoddai ei dyddyn i fyny i'w feistr tir. Enw y tyddyn oedd Sarffle. Myned yno, pa fodd bynag a wnaeth y wraig; a chymerodd Richard ei geffyl, a chychwynodd i'w daith yntau. Yr oedd ei ffordd yn gorwedd gerllaw y tŷ yr oedd yr oedfa ynddo, a thybiodd ynddo ei hun, yr ymwrandawai dros enyd bach, wrth fyned heibio, pa beth a draethid gan y siaradwr. Disgynodd oddiar ei farch, a gorweddodd ar y tô (yr oedd y tô yn cyfarfod yn y cefn a llechwedd y bryn), gan glustfeinio pa beth a ddywedid. Clywodd ddigon, pa fodd bynag, i arafu ei wylltineb, ac i'w droi ef yn ei ol.
Bellach, fel yr oedd pregethwyr Dê a Gogledd yn lluosogi, fe ddygwyddai oedfaon yn amlach. Yn mysg eraill a ddeuai yno i bregethu, yr oedd Lewis Evan, Llanllugan. Bu Lewis, druan, yn nôd neillduol i saethau gwenwynig yr erlidwyr, y rhai a ledaenent bob math o chwedlau celwyddog am dano. Rhoddasant y gair ar led unwaith, ei fod wedi cael ei grogi am ladrata ceffylau! Taenwyd hyn yn ddiwyd a haerllug ar hyd yr holl fro, gan sicrhau nad oedd y gweddill o'r pregethwyr ddim gwell na Lewis Evan, y lleidr ceffylau. Rywbryd, pan oedd y chwedl hon yn ei rhwysg uwchaf, a dyhiriaid y wlad yn gorfoleddu ynddi, ac nid oedd y crefyddwyr eu hunain yn meddu un amcan ar fedru eu gwrthbrofi, daeth gair i'r ardal fod gŵr dyeithr i'w ddysgwyl i bregethu yn fuan drachefn; a phwy troes y dyeithrddyn allan i fod ond Lewis Evan, yr hwn y dywedid yn groyw ac eofn ddarfod ei grogi am ladrata ceffylau! Dymchwelodd Duw ffordd yr anwiriaid arnynt eu hunain, er mawr gywilydd iddynt hwy, ac er mawr lawenydd i'r sawl a garent y gwirionedd. Rhoes yr amgylchiad attalfa ar lawer o'r fath chwedlau; parodd gyfnewidiad barn yn llawer o bobl ystyriol, a gwelwyd mai ystrywiau a dichell dynion atgas oedd y ffynnonell y tarddent o honi.
Gan faint oedd llid yr offeiriaid a'r boneddwyr, yn nghydag ymddygiadau anwaraidd y werin, yr oedd yn anhawdd cael lle i bregethu. Yn mhen ychydig o amser cafwyd caniatâd gan Richard Hughes, o Sarffle, i bregethu dan fasarnen gysgodfawr, ag oedd yn tyfu wrth y tŷ. Ac ar dywydd garw derbynid yr oedfa i'r tŷ. Achwynwyd arno am hyn wrth ei feistr tir, a chafodd rybudd i ymadael a'i dyddyn; ac ymadael hefyd a fu raid. Ond tra y bu dan rybudd i ymadael, cynelid moddion crefyddol yn y Sarffle, hyd nes yr ymadawodd. Mae un oedfa yno gan Dafydd Morris, mewn côf parhaus, pan y pregethai ar y gair, "Dyro gyfrif o'th oruchwyliaeth." Dan y bregeth hon torodd pawb ymron i wylo, a llawer i lefain; rhai i weddio, ac eraill i foliannu. Golygfa oedd hon na welsid erioed o'r blaen ei chyffelyb yn Llanarmon. Nid rhyfedd fod yno ambell un yn barod i dybied fod y bobl wedi gwallgofi; a gwaeddodd un hen wreigan allan, "Bobl bach anwyl, peidiwch a myned o'ch côf."
Pan oedd Richard Hughes ar ymadael â Sarffle, ac amser y rhybudd ar ben, a'r dodrefn eisoes wedi eu llwytho ar y certi, daeth Mr. Davies, Castellnedd, yno i bregethu. Ar ei bregeth dywedai, fod teulu y tŷ yn gorfod ymadael yn achos yr efengyl, a gofynai, a oedd neb arall a agorai ei ddrws i dderbyn pregethu i'w dŷ. Yr oedd yr Arglwydd eisoes wedi agoryd calonau rhai, a pharod oeddynt hwythau i agoryd eu tai i'w achos yntau.
Yn mhen rhyw gymaint o amser daeth Dafydd Morris yno eilwaith, yn nghyda gŵr dyeithr arall o'r Deheudir, pryd y bwriedid cynal cyfarfod mwy cyhoeddus o bregethu. Parotoid bwyd iddynt mewn tafarn-dŷ; hyn pan ddaeth i glustiau offeiriad y plwyf, a'i cyffrodd yn ddirfawr, ac anfonodd yn ebrwydd at y dafarn-wraig, gan ei rhybuddio na roddai loches iddynt mewn un modd; onide, yr oedd yn sicrhau iddi y collai ei license yn y fan. Gyda hyn cynygiodd gŵr arall iddynt gael sefyll wrth ddrws ei dŷ ef, ac y rhoddai gadair i'r pregethwyr sefyll arni. Pan oeddynt ar ddechreu y moddion, canwyd cloch yr eglwys i wahodd y bobl i mewn; ond nid oeddynt yn gweled yn dda fyned. Ar hyn daeth yr offeiriad allan yn ffyrnig ei wedd, a chynhyrfus ei nwyd, a gofynai i Dafydd Morris, cyn iddo gymeryd ei destyn, "Pa le y mae dy license di?"
"Dyma hi," ebe yntau, gan ddangos y Beibl.
"Yr wyf yn peri i ti fyned adref i'th wlad dy hun," ebe y gŵr urddasol, "a gâd lonydd i bobl gwledydd eraill; nid oes yma mo dy eisiau." Gyda hyn dechreuodd yr erlidwyr luchio tom a cherig, a rhai o honynt gan ddyosg eu dillad, a roisant hèr i'r goreu yn eu plith i ymladd a hwy. Trwy y cyfryw gythrwfl a therfysg, attaliwyd y bregeth yn llwyr y pryd hwnw, er mawr siomedigaeth i'r bobl hyny a sychedent am foddion gras, y rhai oeddynt, er ys amser maith, wedi dysgwyl am ddyfodiad y dyeithriaid atynt.
Tro arall, yr oedd John Evans o'r Bala wedi cael ei gyhoeddi yno i bregethu, ond ymddangosai gelyniaeth y bobl mor ffyrnig, a'u cynlluniau mor waedlyd, fel yr ofnodd rhai o'r cyfeillion yn y lle, mai nid diberygl a fyddai ei fywyd, os deuai drosodd. Am hyny, aeth un o honynt o'r enw Lewis Edwards, Tŷ'n-twll, i gyfarfod John Evans i ben mynydd Berwyn (yr hwn yr oedd yn rhaid ei groesi), i ddeisyf arno, rhag ofn ei niweidio, droi yn ol; ac felly y gwnaeth; ond tystiai yn aml, ar ol hyny, mai edifar iawn a fu ganddo wneuthur hyn.
Yr oedd yr olwg ar amgylchiadau pethau, bellach, yn dywyll a chymylog iawn; yr erlidwyr wedi cael yr oruchafiaeth; drysau i dderbyn pregethu megys wedi eu cau, a pherygl dirfawr i neb o'r pregethwyr anturio i'r fro. Yn y cyfamser, arweiniodd rhagluniaeth rai o deulu Richard Hughes yn ol i'r ardal i anneddu, a hyny i rai o'r tyddynod goreu yn y cwmwd, sef dwy o'i ferched, a dau o'i feibion. Bu y teulu hwn yn gysgod i'r achos crefyddol yn y lle yn ei wendid; ac o radd i radd, collodd rhagfarn ei rym, a diflanodd pob gwrthwynebiad oddiwrth y werin o hyny allan. Yn mhen ychydig o flynyddoedd, dychwelodd Richard Hughes a'i wraig yn ol i'w hen gymydogaeth, a chawsant y fraint o sefyll gyda'r achos hyd ddiwedd eu hoes, ac o gael mwynhau moddion gras hyd nes y lluddiwyd iddynt gan fusgrellni a henaint.
TREGEIRIOG.
Pentref bychan ydyw Tregeiriog, tua dwy filldir islaw Llanarmon, yn sefyll ar lechwedd y cwm y llifa afon Ceiriog trwyddo, ar enw yr hwn y gelwir y pentref. Yn ol dim a ellir gasglu, mai Evan Lewis oedd y gŵr a bregethodd y bregeth gyntaf yn yr ardal hon, a hyny yn yr awyr agored; ac yn agosi'r fan y mae y capel yn sefyll arno yn awr. Yr oedd hyn ryw ysbaid cyn ei garchariad yn Nolgellau[2], gan y medrai dynion rhagfarnllyd y fro gyfeirio ei enw fel un adnabyddus, a haeru fod Lewis y gwehydd wedi ei grogi am ladrata ceffylau. Y mae yn anhawdd cael allan gyda sicrwydd pa bryd y cafwyd pregethu cyson i'r gymydogaeth, ond fe ymddengys mai yn nhŷ amaethwr, o'r enw Thomas Jones, y cafodd dderbyniad. Y proffeswr cyntaf yn y gymydogaeth, meddir, oedd un o'r enw John Edwards; amaethwr oedd hwn hefyd, ac wedi ei argyhoeddi drwy weinidogaeth Dafydd Morris, pan yr oedd yn pregethu yn Llanarmon, ar ei daith yn Ngwynedd. Dyoddefodd John Edwards lawer o wawd a dirmyg, o herwydd ei grefydd, a hyny yn arbenig oddiwrth ei wraig gyntaf a'i theulu. Pan yr elai i wrando pregeth, anfonai y wraig genhadon ar ei oll i'w geisio adref, gan ddweyd ei bod yn glaf iawn, ac ymron marw. Yn raddol, daeth y gŵr da i ddeall yr ystrywiau hyn, ac ni wrandawai ar y fath chwedlau, ond dywedai wrth ei chenadon, " Y mae o bwys i mi gael llonyddwch, gan fod achos fy mywyd inau yn cael ei drafod yn y lle hwn, ac mi a wn mai dyfais ddichell-ddrwg sydd genych, i'm hudo i o'r oedfa." Ar ei waith ef yn gwrthod myned gyda hwy yn ol eu cais, ymaflent ynddo, a dechreuent ei lusgo trwy rym a thrais; yntau a ymaflai yn mhost y drws, gan ymdrechu ei eithaf rhag ei amddifadu o'r moddion. Pan y byddai yn gweddio yn ei deulu, mynych y lluchiai y wraig yr ystolion, nen ryw gelfi eraill, nesaf at ei llaw, at ei ben ef, gan faint oedd ei chynddaredd yn ei erbyn; eto, er hyn oll, fe barhaodd yn ffyddlon i wasanaethu ei Arglwydd hyd ei farwolaeth.
Gwneir coffa parchus hyd heddyw am un Thomas Edwards, y siop (fel y gelwid ef), a dywedir mai gŵr hynod oedd hwn mewn duwioldeb; gŵr o wybodaeth helaethach na'r cyffredin, ac o farn gywir. Tua'r flwyddyn 1800, daeth gŵr y cawn eto achos i grybwyll ei enw ef, sef Mr. Richard White, i'r lle hwn i breswylio. Yr oedd y gŵr da hwn wedi dangos caredigrwydd i Fethodistiaeth, cyn iddo ymadael o Edeirnion, a buan y canfu le i ddangos caredigrwydd drachefn, ar ol dyfod i'r ardal hon i breswylio. Blin oedd ganddo weled achos yr efengyl heb le arosol a chyfleus i addoli;-arch Duw heb yr un babell iddi ei hun; a dywedai wrth ei frodyr crefyddol, "Yr ydwyf wedi fy nodi allan gan angau, ac mae ar fy meddwl roddi lle, yn yr ardal hon, i adeiladu capel cyn fy symud." Felly agorodd rhagluniaeth y drwsi gael tŷ addoliad, at adeiladu yr hwn yr ymosodwyd bellach yn egniol; ond cyn ei gwbl orphen yr oedd Richard White wedi myned i dangnefedd, er mawr elw iddo ei hun, eto er dirfawr dristwch a cholled i'r frawdoliaeth yn y lle.
Tua'r amser yr adeiladwyd y capel, galwodd rhagluniaeth am ŵr ieuanc o'r enw Francis Jones, yr hwn ar y pryd oedd yn Llundain, i ddyfod i'r ardal hon i fyw. Ymwelwyd â'i fam, yr hon oedd gydag ef yn Llundain, gan afiechyd trwm; parodd yr afiechyd hwn, yn nghydag ofn i'w fam farw, radd o effaith ar feddwl y llencyn i'w sobri; a pharodd hefyd iddo symud o'r ddinas fawr i'w fro genedigol i fyw, gan obeithio y byddai hyny yn adferiad iechyd i'w fam. Nid hir y bu ef yn y wlad, na roddwyd iddo gyfleusdra i wrando un o'r pregethwyr Methodistaidd, a'r cyntaf, tybygid, a glywodd oedd Dafydd Cadwaladr. Effeithiodd y bregeth yn rymus ar ei feddwl; tybiodd mai dywedyd ei hanes ei hun yr oedd y pregethwr; a barnodd mai Richard White oedd wedi achwyn arno wrth Lewis Edwards y blaenor, a'r blaenor wrth y pregethwr; teimlodd gywilydd annyoddefol yn ei feddiannu, a phenderfynai nad âi yn agos at y crefyddwyr hyn mwyach. Ond ni allodd sefyll at y penderfyniad hwn, gan ing a thrallod ei feddwl; newidiodd ei feddwl, gan hyny, ac aeth i wrando yr un gŵr drachefn y noson hòno, i le arall yn y plwyf. Yn yr oedfa hon y cafodd olwg ar drefn iachawdwriaeth, ac y sugnwyd ei enaid ef at Geidwad pechadur.
Ymunodd Francis Jones yn fuan â'r Methodistiaid, ac ymgysegrodd i wneuthur a allai dros enw yr Arglwydd. Efe fu yn foddion arbenig i sefydlu yr Ysgol Sabbothol yn yr ardaloedd hyn. Nid oedd am rai blynyddoedd neb yn ei gynorthwyo gyda'r ysgol, eto fe lwyddodd i gasglu nifer mawr o ieuenctyd yr ardaloedd iddi. Sefydlwyd pedair neu bump o ysgolion Sabbothol yn yr ardaloedd cylchynol, yn benaf trwy ei lafur a'i ffyddlondeb ef. Teithiodd lawer i gyfarfodydd crefyddol, i ymofyn am bregethwyr i ddyfod i Dregeiriog, ac agorodd ei dŷ i fod yn llety clyd a chroesawgar i'r dyeithriaid a ddeuai yno i bregethu; a pharhaodd i wneyd hyn hyd ei farwolaeth; ïe, dangosodd yn ei ddyddiau diweddaf, pa mor agos a phwysig oedd achos yr efengyl at ei feddwl, gan y gorchymynai fod ei dŷ i barhau yn gartref i'r un achos, tra byddai neb o'i deulu ef yn aros ynddo. Mae yn yr ardaloedd mynyddig hyn, bellach, bedwar neu bump o gapelau wedi eu codi, ysgolion Sabbothol wedi eu sefydlu, ac eglwysi wedi eu planu, ac arwyddion diymwad fod daioni mawr a thragwyddol wedi cael ei wneyd.
DAFYDD CADWALADR.
Yr oedd y gŵr hwn yn un o'r rhai cyntaf a gododd o'r ail do o bregethwyr sir Feirionydd. Yr oedd tuag wyth neu naw o bregethwyr Methodistaidd wedi codi o'i flaen ef; ond fe ddechreuodd yntau bregethu cyn cyfodiad yr ysgol Sabbothol, a chyn bod nemawr gapel wedi ei godi yn yr holl sir, oddieithr yn y Bala, ac yn Mhenrhyn-deudraeth. Yr oedd Dafydd Cadwaladr hefyd yn bregethwr tra adnabyddus yn ei oes i'r cyfundeb oll, yn gymaint ddarfod iddo deithio llawer ar bob cŵr o Gymru, a pharhau i weinidogaethu felly am hanner can' mlynedd a mwy; ac hefyd, yr oedd hynodrwydd tra mawr arno o ran ei ddull o bregethu, sŵn ei lais ac ystumiau ei gorff. Parodd y naill amgylchiad a'r llall, fod Dafydd Cadwaladr yn un o'r pregethwyr mwyaf adnabyddus yn ei dymhor o neb. Bu hefyd yn dra defnyddiol yn ei ddydd, ac yn enwedig yn nechreu ei oes weinidogaethol, i ddeffroi llawer iawn o'i gydwladwyr diofal, yn nghylch pethau bywyd tragwyddol. Gresyn, ynte, ar bob ystyriaeth, fyddai i'w goffadwriaeth golli o'r cyfundeb y bu ef yn llafurio ynddo mor ddiwyd ac ymdrechgar, am amser mor faith.
Mab ydoedd i Cadwaladr a Chatherine Dafydd, o'r Erw-Ddinmael, plwyf Llangwm. Ganwyd ef yn y flwyddyn 1752. Ganwyd ef, gan hyny, mewn amser tywyll ar y wlad; amser nad oedd y diwygiad crefyddol wedi ennill, mewn cydmhariaeth, ond ychydig iawn o dir, ac amser hefyd, yr oedd y diwygiad hwnw wedi syrthio i lewygfa drom, trwy yr ymraniad gresynus y soniasom am dano. Nid oedd rhieni Dafydd Cadwaladr ond fel rhieni cyffredin eraill yn y tymhor hwnw, yn anwybodus a diofal yn nghylch pethau crefydd; ac yn analluog, gyda bod yn esgeulus yn nghylch addysgu eu plant. Ni chafodd Dafydd, gan hyny, gymaint a diwrnod o ysgol erioed, na neb i'w osod ar y ffordd i ddysgu darllen iaith ei fam! Er hyn oll, fe ddysgodd ddarllen; a hyny mewn dull, a thrwy foddion, nad ydym yn gwybod i neb ddysgu trwyddynt ond efe ei hun. Arferai yn ei ieuenctyd, gynorthwyo ei frawd i fugeilio defaid ei dad, a thrwy graffu ar y pŷg lythyrenau y nodid y defaid â hwy, daeth yn lled gydnabyddus a sŵn y llythyrenau. Daeth ar draws Llyfr Gweddi Cyffredin eglwys Loegr; a thrwy ddyfal graffu ar hwnw, daeth yn fwy cydnabyddus â'r wyddor Gymreig, ac yn raddol daeth i fedru siliebu geiriau ac i ddarllen brawddegau. Nid oedd ei rieni wedi dangos nemawr deimlad crefyddol, mwy nag yr aent, unwaith yn y mis, mwy neu lai, i eglwys y plwyf; eto yr oedd rhyw argraffiadau crefyddol wedi eu gwneuthur ar Dafydd bach, pan nad oedd eto ond pedair neu bump oed. Adroddai ryw bryd wrth ei ferch, pa amgylchiad a fu yn foddion i gyffroi gradd ar ei feddwl yn ei ieuenctyd. "Dygwyddodd unwaith (meddai) dymhestl arswydus o fellt a tharanau, pryd y daeth fy mam i'r ystafell y cysgwn ynddi, ac y syrthiodd ar ei gliniau, gan wylo yn hidl ac adrodd yn brysur y Pader, y Credo, rhan o'r Litani, 'Duw Dad o'r nef, trugarha wrthym, wir bechaduriaid.' A chan na welswn y fath beth o'r blaen, gofynais iddi pa beth oedd arni? 'O fy machgen (ebe hithau), gâd i mi lonydd i weddio Duw, canys y mae arnaf ofn fod dydd y farn wedi dyfod.' Hyn a'm dychrynodd inau yn ddirfawr, a dechreuais inau weddio i'w chanlyn; a dyna y pryd i mi ddysgu y Pader a'r Credo. Peidiai fy mam a gweddio pan beidiai y mellt a'r taranau; ond myfi a barhawn am rai wythnosau, nes o'r diwedd y gorfu i mi dewi drwy i fy nhad ddyfod a fy chwipio. Wedi hyny awn ar fy mhen fy hun, a llefwn, 'Duw Dad o'r nef, trugarha wrthym, wir bechaduriaid,' nes oedd y cymydogion yn meddwl fy mod wedi colli fy synwyrau. Pa fodd bynag, yr wyf yn meddwl hyd heddyw, ddarfod i'r Arglwydd, y pryd hwnw, wrando arnaf, greadur tlawd, a thrugarhau wrthyf."
Y cyfryw, tybygid, ydoedd argraffiadau crefyddol cyntaf ei oes. Bu raid iddo yn ieuanc, tuag un-ar-ddeg oed, droi allan i wasanaeth, a hudwyd ef gan arferion ac esamplau llygredig ei gyfoedion, gyda gwamalrwydd ei feddwl llygredig ei hun, i rodio yn ol helynt y byd hwn, ond nid heb deimlo dychrynfeydd ofnadwy, pan ar ei ben ei hun, neu pan y gorweddai yn ei wely y nos. Yr oedd trwy ryw ddamwain wedi cael llyfrau a elwir "Y Bardd Cwsg," a "Thaith y Pererin," i'w feddiant; ac wedi dysgu y rhan fwyaf o'r ddau ar ei dafod leferydd; a rhoddai cynwysiad y ddau lyfr yma ddefnydd pigiadau dwysion yn ei gydwybod, ar ol diwrnod o oferedd a dyhirwch.
Arferid yn y dyddiau hyny, fel y crybwyllasom o'r blaen yn y gwaith hwn, i gymydogion gyrchu i dai eu gilydd i wau hosanau, y nos wrth y tân, ac yn enwedig hirnos gauaf; gan ddifyru eu gilydd trwy ganu cerddi neu adrodd chwedlau digrif a hynod; ac yn mysg eraill, safai Dafydd yn lled uchel yn y gwmniaeth, am ei fod yn medru adrodd gyda rhwyddineb rhyfeddol yr hyn a ddarllenasai o'r blaen. A chan y byddai cynwysiad y llyfrau crybwylledig yn llawer mwy caeth ei ryw, a mwy cyffrous ei effeithiau, am ei fod yn fwy hynod a dyeithr, nag oedd yr hen ystorion penchwiban a draethid yn gyffredin, rhoddai pob un heibio ei gerdd, a'i chwedl, er mwyn gwrando o enau Dafydd adroddiad o "Weledigaeth Uffern," yn Bardd Cwsg, neu "Helyntion y Cristion," yn Nhaith y Pererin: a chan mor hynod a difyr y cyfrifid ei adroddiadau, parod oedd ei feistres i ganiatâu iddo fyned i'r dyben hwn i bob man y gelwid am dano; ac nid anrhydedd bach y cyfrifid fod ganddi fachgenyn o was yn alluog i gyflawni y fath orchestion.
Nid oedd y cynulliadau eglwysig y dyddiau hyny ond anaml iawn; ac, i'r rhan amlaf o'r preswylwyr, yr oeddynt yn gwbl anadnabyddus. Ac nid eu hanamledd yn unig a barai eu bod yn anadnabyddus, ond tueddai y syniad a lochid gan yr hen bobl, mai da oedd cadw cyfarfod eglwysig, a'i weithrediadau, mor ddirgelaidd ag oedd modd i'w gwneyd felly. Fe allai yr edrychent ar yr ymddyddanion ysbrydol, am brofiadau y fynwes o bethau dwyfol, yr hwn oedd brif orchwyl y cyfarfodydd hyny, yn cyfansoddi math o gysegrfa, rhy santaidd i estroniaid lygad rythu iddi; ac fe ddichon fod ymgyrchion digofus eu gwrthwynebwyr ar eu cyfarfodydd cyhoeddus, wedi peri mwy o awyddfryd ynddynt i gadw y cynulliad hwn, yr hwn nid oedd gan y cyffredin na rhan na chyfran ynddo, o hyny yn fwy neillduedig a dirgelaidd. Ni wyddai Dafydd Cadwaladr, ar y pryd y cyfeiriwn ato, pryd yr oedd bellach dros 15 mlwydd oed, ddim am gyfarfodydd eglwysig oll:—ni chlywsai erioed sôn fod y fath gyfarfod yn cael ei gynal. Pa fodd bynag, cafodd hysbysiad mewn modd damweiniol, a hollol anfwriadol iddo ei hun. "Ar ryw brydnawn Sul," medd ei fywgraffydd, "pan oedd y boneddigion oddi cartref, deuai llawer o bobl at blas Garthmeilio (y lle yr oedd ef yn gwasanaethu), i chwareu pêl; a dygwyddodd i un gŵr urddasol dori pedronyn (pane) o wydr yn un o'r ffenestri; a'r bore dranoeth, cafodd Dafydd ei anfon i'r Bala i gyrchu gwydrwr i'w adgyweirio cyn i'r teulu ddychwelyd adref. Ar y ffordd, dygwyddodd iddo daro wrth ryw eneth ieuanc, yr hon yn ei hymddyddan âg ef, a ddywedodd wrtho, Yr oedd acw seiat yn ein tŷ ni neithiwr.'
"Seiat," ebe yntau, "beth yw hyny?"
'Wel,' ebe hithau, 'pobl yn ymgyfarfod â'u gilydd i ddarllen a gweddïo ac i ymddyddan am bethau crefyddol.' Glynai hyn yn ei feddwl rhagllaw, a bu yn hiraethu yn hir am gyfleu i fwynhau cyfarfod o'r fath; canys hyd yn hyn ni chlywsai erioed am y cyfryw beth."
Nid ydym yn deall fod Dafydd Cadwaladr hyd yma wedi clywed neb ond person y plwyf yn pregethu, ond yr oedd trwy ddarllen y Beibl wedi deall y byddai Crist a'r apostolion yn arfer pregethu, a theimlai yntau ryw awydd pregethu, er mor anghyfarwydd ydoedd yn yr hanes am hyny. William Evans o'r Fedw-arian oedd y pregethwr cyntaf a glywsai erioed, ond yr offeiriad, a mawr oedd ei ofn y disgynai arno ŵg trwm ei uwchafiaid, am iddo ryfygu gwrando ar neb arail.
Ar ol ymadael â Garthmeilio, fe fu am ddwy flynedd yn gwasanaethu mewn lle a elwir Nant-y-cyrtiau, o fewn pedair milldir i'r Bala. Ar y cyfrif yr arbedid ei fwyd am y diwrnod, rhoddid caniatâd iddo i fyned lle y mynai ar y Sabboth; achubai Dafydd y cyfleusdra i fwynhau moddion gras yn y Bala, a mynych iawn y byddai yn ymprydio o foreu hyd hwyr, er mwyn y manteision crefyddol. Pan oedd tua 19 mlwydd oed, cyflogodd i fyned i wasanaethu at William Evans, y Fedw-arian; wele ef bellach mewn lle i fwynhau moddion crefyddol yn y teulu, yn ychwanegol at yr hyn a fwynheid eisoes yn y cysegr. A thra yr ydoedd yn y lle hwn yr ymunodd a'r gymdeithas eglwysig perthynol i'r Methodistiaid yn y Bala, a pharhaodd yn aelod o honi dros holl weddill ei oes, ysbaid mwy na thriugain mlynedd.
Yr oedd Dafydd Cadwaladr tuag 28 mlwydd oed cyn iddo roi cais ar bregethu; ac wedi y tro cyntaf y ceisiodd at lefaru yn gyhoeddus, fe fu bwlch o ddwy flynedd, cyn iddo ymosod eilwaith ar y gorchwyl, a pharhau ynddo. Yr oedd gŵr arall yn gyd-oeswr ac yn gymydog iddo yn y Bala, o'r enw Dafydd Edward, yr hwn a gyd-gychwynodd ag ef gyda'r gwaith o bregethu. Annogwyd y ddau hyn, gan yr hybarch John Evans, i fyned i gynal moddion ryw Sabboth i Langwm a Cherig-y-druidion; neu mewn gair, i fyned yno i bregethu. Ar ei annogaeth, hwy a aethant, ac ar y ffordd yno cytunasant â'u gilydd, i Dafydd Cadwaladr ddechreu yr oedfa yn Llangwm, a Dafydd Edward bregethu; ac felly y bu. A thra yr ydoedd yr olaf yn pregethu, gresynai Dafydd Cadwaladr yn fawr drosto, gan mor ddiamcan a difedr y tybiai ei fod; a chan feddwl ynddo ei hun, yn ddiau, y gallai ef wneyd yn llawer gwell. Ar y ffordd i'r oedfa nesaf, cytunwyd i'r un a weddiodd o'r blaen gael pregethu yn awr; a chafodd Dafydd Cadwaladr gyfleusdra i brofi, ac i arddangos, pa faint o fedrusrwydd a feddai yntau. Ond ei dystiolaeth yn y diwedd oedd, "Os gwael ydoedd yn Llangwm, yr ydoedd yn llawer iawn gwaelach yn Ngherig-y-druidion."
Fe fu bwlch o ddwy flynedd ar ol hyn yn ngweinidogaeth Dafydd Cadwaladr, gan gymaint y gwrthdafliad a brofasai yn ei awyddfryd, trwy y cais cyntaf ac annyben hwn. Ond annogwyd ef eilwaith gan Mr. T. Foulkes o'r Bala, i fyned i Landrillo a Llanarmon i bregethu yn ei le ef. Y tro hwn cafodd lawer mwy o rwyddineb nag a ddysgwyliasai; a pharhaodd gyda'r gwaith o hyny hyd ddiwedd ei oes. Yn mhen dau tua fis ar ol hyn, cafodd ar ei feddwl fyned i ryw gymdeithasfa yn y Deheubarth. Yn y gymdeithasfa hon, enwyd ef yn un i bregethu, yr hyn a ddisgynodd arno yn annysgwyliadwy iawn, a chan ei ieuenctyd yn y gwaith, parodd gyffro anarferol yn ei feddwl. Llithrodd yn ddirgelaidd i ffordd, ac ni welwyd ef hyd onid oedd yn amser i fyned i gysgu. Ar waith y brodyr yn ei holi yn mha le y buasai, addefodd ei fod unwaith wedi bwriadu dianc adref, ond i ail-ystyriaeth ei attal, rhag y buasai yn pechu trwy hyny. Ni chymerai na thamaid na llymaid; a dywedai y gŵrag oedd yn cysgu yn yr un ystafell ag ef, mai gweddio y butrwy y nos! Tranoeth, fe'i "gwisgwyd ef a nerth o'r uchelder." Rhoddwyd iddo ddrws ymadrodd, fel y gallodd agoryd ei enau yn hy i hysbysu "dirgelwch yr efengyl." Coronwyd ei weinidogaeth y tro hwn ag ardderchogrwydd anarferol, a disgynodd ar y gwrandawyr gyda nerth anorchfygol, nes oedd y cwrdd yn gyffelyb i'r un yn Jerusalem, ar ŵyl y Pentecost; y bobl gan bigiadau dwysion argyhoeddiad, yn llefain yn groch, "Pa beth a wnawn ni?"
Yr oedd Dafydd Cadwaladr yn bregethwr hynod. Am flynyddoedd cyntaf ei weinidogaeth, yr oedd ei bregethau yn effro a chyffrous iawn. Gosodai ger bron ddrwg ysgeler pechod, ac echryslonrwydd y gosb haeddiannoi iddo, mewn ymadroddion nerthol, a chyda goleuni tanbaid, fel mai anfynych y byddai ei wrandawyr yn gallu dal yn ddigryn a digyffro odditano. Yr oedd, mae'n debyg, wedi dysgu mwy o'r ysgrythyrau ar dafod leferydd na neb arall yn ei oes, a mwy na neb, adnabyddus mewn hanes, mewn un oes arall. Yr oedd y son ar led, pan oedd cof Dafydd Cadwaladr eto yn gryf, fod y Pabyddion yn debyg o gael yr oruchafiaeth eilwaith ar y deyrnas, ac yr amddifadid y tlodion a'r cyffredin bobl o'r Beibl mewn canlyniad; penderfynodd yntau osod rhanau helaeth iawn o hono yn ei gof, ac felly allan o'u cyrhaedd. Yn unol â'r penderfyniad hwn, fe ddysgodd y Testament Newydd i gyd ar ei dafod leferydd, a'r rhan fwyaf o'r Hen Destament yr un modd.
Yr oedd yn ŵr mawr mewn gweddi. Ar ddiwedd rhyw gyfarfod eglwysig yn y Bala, collodd ei hun gymaint yn ei ymdrech gyda Duw, ac y bu iddo barhau am ysbaid tair awr; a rhaid ei bod bellach yn tynu at ganol nos. Gofynwyd iddo unwaith gan gyfaill ieuanc, ai gwir oedd hyn! "Nis gwn," ebe yntau, "pa faint o amser a dreuliwyd; ond hyn a wn i, nid aeth neb allan; canys yr oeddynt yno i gyd pan gyfodais oddiar fy ngliniau." Ymddengys y treuliai efe nosweithiau cyfain i weddio, ac weithiau fe wnai hyn allan yn y maesydd.
Yr oedd unwaith ar ei daith i fyned i gwry sir i bregethu, pan daliodd y nos ef, ac nid mor hawdd, y pryd hwnw, oedd i gynghorwr o'r fath gael llety, oblegid anamledd y crefyddwyr, a rhagfarn y gwrthwynebwyr. Troes Dafydd Cadwaladr at dŷ dyeithr iddo, nid yn mhell o Ddolgellau, a gofynodd am lety yno hyd y boreu. Gŵr y tŷ a ofynai iddo, "Paham na cheisiech lety cyn iddi fyned mor hwyr?" Ond ebe efe wrth y wraig, " A oes yma le iddo?" "Nac oes yma," atebai hithau, "os na chaiff ef ran o dy wely di Sionyn," gan gyfeirio at fachgenyn o was oedd yno. "Ni waeth gen' i," ebe y bachgen. Ar hyn galwyd ef i mewn, ac eisteddodd ar ben mainc, wrth un pen i'r bwrdd.
"A fynwch chwi dipyn o laeth a llymry?" ebe y wraig.
"Diolch i chwi," ebe yntau, "y mae yn dda genyf ei gael: y mae cryn syched arnaf." Yn mhen enyd, ebe y gŵr wrth yr hogyn gwas, "Dos tua'r gwely Sionyn; y mae y gŵr wedi blino."
"Mi fyddaf yn arfer," ebe Dafydd "bob amser gartref, ddarllen pennod o'r Beibl, a myned ar fy ngliniau i weddio gyda'm teulu, cyn myned i'r gwely. A gâf fi wneyd hyny heno?"
"Cewch yn rhwydd," ebe gŵr y tŷ. Deallodd y bobl cyn darfod y weddi mai nid dyn cyffredin oedd dan eu cronglwyd. Anfonwyd yr hogyn yn ddystaw i'w wely, a chafodd y cynghorwr y lle goreu i orphwys ag oedd yn y tŷ; a chododd y wraig yn ewyllysgar dranoeth, bedwar o'r gloch y boreu, i barotoi lluniaeth iddo cyn cychwyn eilwaith i'w daith.
Ysgrifenai cyfaill ataf yr hanesyn canlynol, yr hwn sydd yn ddrych i ddangos pa beryglon ac anhawsderau eu maint, yr oedd yn rhaid i'r hen bobl eu cyfarfod gynt, gydag achos yr efengyl, a pha fath wroldeb meddwl a feddiannid ganddynt hwythau i'w cyfarfod. Adroddir yr hanes yn ngeiriau y gŵr ei hun:—
"Yr oeddwn yn dyfod, ar fore Sabboth, o Aberdyfi i Lanegryn i bregethu. Pan oeddwn yn dyfod ar hyd y traeth tua Thowyn—Meirionydd, gwelwn ddyn yn dyfod i'm cyfarfod, a chan sefyll o fy mlaen, gofynodd i mi, 'Ai chwi yw y gŵr sydd yn myned i Lanegryn heddyw?" 'Ië,' atebais inau. 'Wel, fe'ch lleddir chwi yn sicr; y maent yn penderfynu gwneyd; a mi a ddaethum yn un swydd i fynegi i chwi.' Yn sicr yr oedd ei ddywediad yn hynod o effeithiol. Rhedai i'm meddwl yn ddiorphwys, Pa beth, os rhagrithiwr ydwyf! Yna os lladdant fi, yn uffern y byddaf fi yn y fan! Yna safwn enyd, ac ail fyfyriwn, a disgynwn ar y penderfyniad nad oeddwn yn ragrithiwr, ac mai braint fawr imi a fyddai cael marw yn ferthyr i achos, a thros enw, Iesu Grist. Hyn a barai i mi fyned yn fy mlaen yn wrol. Canlynodd y gŵr fi am lawer o filldiroedd, nes dyfod dros bont Syni; yna efe a safodd a dywedodd, 'Wel, druan, mi a welaf mai i Lanegryn y mynwch chwi fyned, ac yn wir y mae yn ddrwg genyf i ddyn fel chwi gael ei ladd. Ni ddeuaf fi yn mhellach, onide ni allaf ddysgwyl ond yr un driniaeth a chwithau: dyma i chwi ddwy geiniog; ewch i'r tŷ tafarn, a gelwch am eu werth o gwrw; ac os llwyddwch i gael teulu y dafarn o'ch plaid, ni bydd i chwi lawer o berygl; ond, yn wir, penderfynu eich lladd y mae y bobl: ffarwel i chwi.'
"Aethum yn fy mlaen, a gwnaethum a'r ddwy geiniog fel y'm haddysgwyd; a phan ddaeth yr amser i ddechreu, mi a aethum ac a sefais ar ben rhyw beth a dechreuais yr oedfa. Edrychai y bobl ar y cyntaf yn lled hyll, ond rhyw fodd mi gefais lonydd hollol i bregethu yn fuan. Ar oli mi ddarfod, wele ddyn, trwsiadus yr olwg arno, yn esgyn i ben y clawdd, ac yn dywedyd, 'Bobl, ni wn i ddim am y Methodistiaid, ond dyn iawn yw hwn! —Y mae hwn yn dywedyd y Beibl. Mi fedra i y Beibl cystal a neb, ac mi wn na ddywedodd hwn ddim ond y Beibl, am hyny mi a fynaf chwareu teg iddo.' Gyda hyn aeth pawb i'w gartref."
Yr oedd Dafydd Cadwaladr yn ddyn cryf o gorff, yn gystal ag yn wrol ei feddwl. Yr oedd yn gweithio yn galed trwy yr wythnos, ac yn teithio yn mhell, ac yn llafurio yn galed drachefn ar y Sabboth. Mae llawer o sir Feirionydd yn fynyddig ei gwala, a'r pryd hwnw yr oedd y tai pregethu yn anaml iawn, ac yn mhell oddiwrth eu gilydd. " Clywais amryw yn dywedyd," medd fy hysbysydd, "y byddai, pan yn nghyflog yn y Fedw-arian, yn olaf yn cadw ei bladur nos Sadwrn, yn amser cynhauaf gwair, ac yn gyntaf yn ymaflyd ynddo bore Llun, wedi bod yn y Penrhyn-deudraeth, a'i amgylchoedd, yn pregethu y Sabboth; pellder, rhwng myned a dychwelyd, o ddeng milldir a deugain; a hyn i gyd ar ei draed. Cychwynais (meddai) unwaith o'r Penrhyn foreu Sabboth, â'm pastwn yn fyllaw; pregethais yn y Gwylan am wyth, yn Hendre-Wenllian am un-ar-ddeg, Beddgelert am dri, ac yn y Waunfawr am saith.' Yr oedd y daith hon, o leiaf, yn ol tystiolaeth gwŷr cyfarwydd, yn 35 o filldiroedd. A thystiai nad oedd yn niwedd y daith ddim yn teimlo ei hun yn flinedig, o herwydd (meddai) yr oeddwn yn iach a chryf y blynyddoedd hyny."
Ar ol cyrhaedd Abermaw, prydnawn rhyw Sadwrn, gofynai Mrs. M. iddo am ei iechyd. Atebai yntau, ei fod yn weddol, ond ei fod wedi blino; a chwanegai, "Teimlais ryw beth heddyw na theimlais ef erioed o'r blaen, wrth ddyfod i fynu i riw Aber-amphrech (ger Abermaw), sef diffyg ar fy ngwynt, a gwendid mewnol."
"Pa faint yw eich oedran, Dafydd Cadwaladr?"
"Yr wyf yn ddeg-a-thriugain."
"Pa faint a ddarfu i chwi deithio heddyw?"
"Dim ond wyth milldir ar hugain."
Cytunodd y ddau mai anmhariaeth henaint oedd y diffyg anadl a'r gwendid mewnol; a pha beth yn llai a allasai hen ŵr deg-a-thriugain oed ei deimlo, ar ol cerdded wyth milldir ar hugain?
Dywedasom fod Dafydd Cadwaladr yn ddyn gwrol ei feddwl yn gystal a chryf o gorff;—hwyrach y dylasem chwanegu fod ei deimladau, mewn rhyw bethau, yn lled blentynaidd, a'i feddwl yn rhy ymollyngar. Anhawdd iawn oedd cael ganddo ddyfod i Liverpool i bregethu, oblegyd yr ofn oedd arno groesi yr afon; a hysbys oedd iddo, yn hytrach na hyny, fyned ar ei draed trwy Warrington i ddyfod i'r dre', a chymeryd felly 24 milldir o gwmpas. Ni ellid ei berswadio, chwaith, ymron un amser, i fyned ar gefn ceffyl, gan y teimlai ofn syrthio gymaint ag i anghysuro ei feddwl fwy nag y gwnai cerdded flino ei aelodau.
Nid oedd dim tywydd, pa mor erwin bynag, na ffordd, pa mor anhygyrch a maith bynag a fyddai, a'i llesteiriai i fyned i'w gyhoeddiad. "Cof genyf ei glywed," meddai y Parch. Daniel Evans y Penrhyn, "mewn cyfarfod lluosog yn dywedyd, y dylai pregethwyr wneyd ymdrech mawr i gadw eu cyhoeddiadau. Gwnaeth newid unwaith â'r Parch. Richard Jones o'r Wern, er mwyn i'r cyfeillion yn y Bala gael swper yr Arglwydd. Ond erbyn dydd Sadwrn, y diwrnod y dysgwylid i'r ddau gychwyn bob un i'w daith, yr oedd y tywydd yn drwm iawn gan eira, yr hwn a chwythid yn lluwchfeydd trymion, ac yr oedd iddo yntau fynydd maith ac egr i'w groesi. Llechodd gŵr y wern gartref, gan farnu yn afresymol i neb geisio croesi Mig-naint ar y fath dywydd garw. Ond tua dechreu y nos, wele Dafydd yn ymrithio i'r gŵr parchedig yn ei ystafell. Edrychodd Richard Jones arno gyda syndod, a gofynodd, "Dafydd bach, pa fodd y daethoch dros y mynydd heddyw?"
"Yn union fel y byddwn yn arfer dyfod," oedd yr ateb. Eto cyfaddefai dranoeth y bu gorfod iddo arfer ei draed a'i ddwylaw weithiau, i allu ymgripio trwy y lluwchfeydd eira. Yr oedd yn rhaid ei fod y pryd hwn dros 60 mlwydd oed. Nid ydym yn crybwyll hyn, ond i ddangos ymroad penderfynol yr hen wr i gadw ei air, ac i gyflawni ei adduned; ac os tybia neb ei fod yn cario hyny yn rhy bell, ac i raddau annoeth, y mae yn bur hawdd penderfynu, yr ochr arall, fod llacrwydd sigledig meddyliau rhai eraill, a'u gwendid gwrachiaidd i gyflawni eu haddewidion, yn llawer mwy beius ac anesgusodol.