Methodistiaeth Cymru Cyfrol I/Meirionnydd Yr ail gyfnod (Parhad 3)

← Meirionnydd Yr ail gyfnod (Parhad 2)

Methodistiaeth Cymru Cyfrol I gan John Hughes, Lerpwl

Meirionnydd Yr ail gyfnod (Parhad 4) →

PENNOD V.
YMEANGIAD METHODISTIAETH I EDERNION YN YR UN CYFNOD.

CYNWYSIAD:
DECHREUAD PREGETHU YN LLANDDERFEL—PREGETHU AR FYNYDD MYNYLLOD—BONEDDWYR Y FRO YN GORCHYMYN TYNU TŶ GRIFFITH EDWARD I LAWR—RICHARD WHITE, BODHAULOG, YN SWCR I FETHODISTIAETH YN NGHYNWYD—EDWARD Y GOF—MRS. EDWARDS O WERCLAS—PREGETHU YN LLANDRILLO—AFLONYDDU Y CYFARFODYDD—CYNYDD METHODISTIAETH YN EDERNION—CYCHWYNIAD METHODISTIAETH YN NGHORWEN—ERLID MR. CHARLES YNO—JOHN JONES, EDEYRN, A MR. RICHARDSON, CAERNARFON, YN PREGETHU YNO—TROI RICHARD WHITE O'I DYDDYN—YSGOL SABBOTHOL YN DECHREU, A CHAPEL YN CAEL EI GODI.

LLANDDERFEL.

DECHREUWYD pregethu yn achlysurol yn yr ardal hon yn lled fuan ar ol i'r diwygiad Methodistaidd ddechreu ymwreiddio yn y Bala. Yr oedd agosrwydd y lle i'r Bala, tua phedair milldir o ffordd, lle yr oedd yr ychydig nifer o bregethwyr ag oedd yn y sir y pryd hwnw i'w cael, yn naturiol yn rhoddi mantais i'r ardal hon gael pregethu yn lled gynar yn hanes Methodistiaeth y sir. Mae fy hysbysydd yn ysgrifenu ac yn dywedyd, ei fod wedi bod yn ymddyddan â hen ŵr, o'r enw Cadwaladr Jones, gwniedydd; a bod yr hen ŵr yn tystio iddo, ei fod yn cofio myned, pan tua naw mlwydd oed, gyda'i fam i wrando pregeth mewn amaethdy o'r enw Derw-goed; yr oedd hyn yn y flwyddyn 1757, ond ni allai yr hen ŵr hysbysu enw y pregethwr, ond yr oedd yn tystio fod y bregeth wedi effeithio ar ei feddwl, er ieuanged ydoedd, cymaint felly, nes y'i hattaliodd i hel cnau, yn ol ei fwriad blaenorol, wrth fyned adref. Coffheir hefyd am John Owen, neu John Owen Parry fel y gelwid ef weithiau, fel un o sylfaenwyr yr achos Methodistaidd yn yr ardal hon. Yr oedd y gŵr hwn wedi cael braint, nad oedd llawer o ieuenctyd y wlad, y pryd hwnw yn ei chael, sef cael cynghorion ac esamplau ysgrythyrol ei dad, Owen Parry. Yr oedd yr Owen Parry hwn, yn nghydag ychydig nifer o wŷr eraill, yn eithriad i drigolion eu hoes a'u gwlad. Yr oedd yn ŵr moesol a defosiynol, ac yn ol barn llawer, yn ŵr duwiol. Bernir fod ganddo fwy na moesoldeb y pagan, neu fanylrwydd y Pharisead, oblegyd y gair olaf a ddywedodd cyn marw oedd, "Diolch byth am Grist." Ymgadwai ef, ac ychydig nifer o gyffelyb feddwl iddo, oddiwrth arferion llygredig yr oes, ac ymgasglent at eu gilydd, i ddarllen yr ysgrythyrau ar brydnawn Sabboth, ac i ymddyddan am bethau crefyddol. Enw un o'r cymydogion hyn oedd Cadwaladr Rowland. Aeth Owen Parry i edrych am y gŵr hwn, pan ydoedd ar ei wely angau, a gofynodd iddo, "Pa fath ydoedd ei olygiadau wrth wynebu angau a thragwyddoldeb." I hyn yr atebodd, "Yr wyf wedi darllen am brofiad hyderus yr apostol Paul, 'Canys ni a wyddom os ein daearol dŷ o'r babell hon a ddattodir, fod i ni adeilad gan Dduw, sef tŷ nid o waith llaw, tragwyddol yn y nefoedd.' Ond nid oes genyf fi, ond syrthio, fel pechadur tlawd, i ddwylaw trugaredd rad;" profiad, pan y cysylltir ef â bywyd o sobrwydd a difrifwch blaenorol, sydd yn argoeli yn dda am gyflwr y neb a'i pïodd.

Fel y gellid dysgwyl, gwnaeth Owen Parry bob ymdrech i ddwyn John ei fab i fyny mewn adnabyddiaeth o'r ysgrythyrau, ac mewn ymarferion moesol a dichlynaidd. Ond nid oes lle i gasglu fod John Owen eto wedi ei oleuo am drueni ei gyflwr, fel pechadur ger bron Duw, na'r angenrheidrwydd am Gyfryngwr. Ond yn y flwyddyn 1776, daliwyd ef gan argyhoeddiad, wrth wrando pregeth yn Rhyd-y-wernen, gan un Mr. Davies, gweinidog yn mhith yr Ymneillduwyr, ar y gair, " Y drygionus a yrir ymaith yn ei ddrygioni, ond y cyfiawn a obeithia pan y byddo yn marw." Diar. xiv. 32. Ymunodd â'r Methodistiaid yn eu cymdeithas eglwysig yn y flwyddyn 1777, oddeutu yr amser y ffurfiwyd hi gyntaf yn Llandderfel. Dewiswyd ef a'r gŵr a enwyd eisoes, sef Cadwaladr Jones, i fod yn flaenoriaid i'r ddeadell fechan, a ffyddlawn a chymeradwy iawn a fu y ddau yn gwasanaethu eu swydd. Ymddengys fod John Owen wedi ennill cydwybod ei gymydogion;—ei fod ef yn ddyn ag oedd yn ofni Duw, fel yr oedd gradd o'i arswyd ar bechaduriaid y fro, er nad oedd ei ddawn a'i wybodaeth ond cymedrol. Profir hyn trwy yr hanesyn a ganlyn: —

Cynelid llawer o nosweithiau llawen, yn y tymhor hwn, mewn gwahanol dai yn y wlad, pan yr ymgasglai nifer o'r cymydogion, ac o'r ieuenctyd yn neillduol, i ganu a dawnsio, yfed a chwareu. Yr oedd cyfarfod o'r fath i gael ei gynal ar un nos Sadwrn, mewn tŷ yn y gymydogaeth, o'r enw Garthlwyd. Penderfynodd Siôn Owen (oblegid felly y gelwid ef), i fyned yno i roddi terfyn, os gallai, ar y fath oferedd: ac ar ol swper, i ffordd âg ef. A phan oedd yn dynesu at y tŷ, pwy a welai yn dawnsio ond gŵr y tŷ ei hun. Ond pan ddaeth at y drws, a churo am dderbyniad, canfu rhyw un o'r cwmni mai Sion Owen ydoedd, a mynegodd hyny i'r lleill, ac ni allai fod mwy o ddychryn pe daethai rhyw un oddiwrth y meirw, i ymweled â'r lle. Syrthiodd arswyd a chywilydd arnynt oll, a ffoisant gyda'r fath ffrwst, nes oedd ar Siôn Owen ofn yn ei galon iddynt gael eu hanafu, wrth redeg i lawr y llechwedd oddiwrth y tŷ. Gŵr y tŷ yntau a ymguddiodd; a thros enyd, buwyd yn chwilio am dano ac yn methu ei gael; ond cyn hir, fe'i caed ef dan y gwely, a phrin y gallai ddangos ei wyneb gan gywilydd. Dyma un o'r ymosodiadau cyntaf yn yr ardal hon yn erbyn nosweithiau llawen; a chaed ernes yn y tro hwn, y dymchwelid yr arfer isel yn llwyr, a hyny cyn hir amser.

Gan fod pregethu wedi dechreu yma yn y flwyddyn 1757, ni a welwn yr aeth 20 mlynedd heibio heb nemawr o lwyddiant, gan mai yn y flwyddyn 1777 y dechreuwyd ymgrynhoi yn gymdeithas eglwysig. Aeth 20 mlynedd arall heibio heb rhyw gynydd mawr ar yr achos. Yn y tymhor hwn, fe fu Siôn Owen yn ffyddlawn iawn, yn mhob dim a'r a allai, i hyrwyddo a chryfhau yr achos yn ei wendid. Nid oedd ond amaethwr bychan, ac wedi claddu ei wraig, ond yr oedd ei blant yn grefyddol; a rhoddai lety cysurus yn siriol i'r pregethwyr a fyddent yn aros dros nos. Ond er dangos llawer o ffyddlondeb, gan bregethwyr a diaconiaid, nid llawer o lwyddiant a fu yn y lle hwn, mwy na llawer iawn o leoedd eraill, hyd nes y dechreuodd yr ysgol Sabbothol ymwreiddio yn yr ardal.

Wedi i Mr. Charles ddyfod i fyw i'r Bala, ac ymosod o ddifrif at y gwaith o addysgu ieuenctyd, ni esgeulusodd yr ardal hon. Anfonodd yma amryw o ysgolfeistriaid dyddiol, y naill ar ol y llall, ac ymdrechodd i anog yr ychydig gyfeillion yn y lle i ddechreu ar sefydlu ysgol Sabbothol hefyd. I'r dyben hyny deuai cynorthwy o'r Bala; yn mysgy rhai yr oedd Roger Edwards, tad y Parch. Roger Edwards o'r Wyddgrug. Nid gorchwyl mor hawdd oedd cael y plant a'r ieuenctyd y pryd hwnw i'r ysgol, yn enwedig gan nad oedd iddynt ddim annogaeth oddiwrth eu rhieni; a chan y byddai raid iddynt hwythau hefyd roddi heibio y chwareuon a'r difyrwch ag oeddynt mor hoff ganddynt. Diangai y plant yn y gymydogaeth hon i'r mynydd gerllaw, i gasglu llys, yn lle d'od i'r ysgol, a mynych y bu Roger Edwards yn rhedeg ar eu hol, ac yn llwyddo gyda rhai, a methu gydag eraill. Fefu Owen Jones, mab Siôn Owen, yn ddefnyddiol iawn gyda'r ysgol yn ystod ei dymhor byr. Yr oedd yr adeilad a ddefnyddid yn gapel ar y pryd, yn fychan ac angyfleus iawn. Ei gael a wnaed gan ŵr boneddig dan ardreth. Cofrestrwyd ef hefyd yn ol y gyfraith, ond fe wnaed hyny yn ddystaw, rhag i ryw un achwyn i'r gŵr boneddig. Heb wybod ei fod dan nawdd y gyfraith, yr oedd yr offeiriad yn bygwth yn fynych dirwyo y pregethwr a'r gwrandawyr, ac ambell bregethwr hefyd yn ofni dyfod iddo, nes hysbysu iddynt nad oedd weithian un math o berygl.

Mawr oedd awyddfryd yr ychydig bobl grefyddol yn y lle, a Siôn Owen yn neillduol, am gael adeilad mwy cyfleus i addoli. Annogwyd ef gan Mr. Charles i weddio llawer am hyny, gan sicrhau iddo y ceid lle gan ryw un. Yr oedd gŵr yn y gymydogaeth, yn berchen ar dyddyn, sef David Roberts, Tŷ'n-ddol; a thybid mai lle cyfleus iawn i gael capel arno oedd congl un o faesydd y tyddyn hwn. Penderfynwyd ceisio ei brynu am ei lawn werth, ac i'r dyben hwnw, aeth Mr. Charles a Siôn Owen at ei berchenog i geisio cytuno. Ond fe welwyd yn fuan, fod y gwŵr wedi rhoi ei fryd ar gael pris dirfawr am dano, y fath na ellid mewn un modd ei roddi: eithr cynygiodd Mr. Charles iddo y swm a dybid yn gyfartal i'w werth. Ar hyn cyffrodd y dyn yn dost, gan ofyn, "Beth sydd ar y dyn?—ai gwirion y tybiwch fy mod?" Ar ol hyn aeth perchenog y tir yn ol yn y byd, fel y bu gorfod iddo werthu y tir, a disgynodd yn ddiweddaf ar y plwyf, wedi bod yn uchelwr cyfrifol. Gwnaed y darllenydd y casgliad a fyno oddiwrth yr amgylchiad, y ffaith sydd sicr; a sicr hefyd ydyw fod y dyb wedi meddiannu David Roberts ei hunan, "Na fu dim llwyddiant arno mewn dim, wedi gwrthod o hono roi lle i adeiladu y capel arno." Prynwyd y tir gan deulu Mrs. Davies, Fronhaulog, a chafwyd darn o hono i godi y capel. Yr oedd hyn yn y flwyddyn 1813; tua'r amser y daeth John Davies, Ysw., a'i wraig, i fyw gerllaw. Afreidiol i mi ddywedyd pa mor garedig a ffyddlawn a fu Mr. & Mrs. Davies, Fronhaulog, at achos yr efengyl, a hyny dros lawer o flynyddoedd, ïe, hyd oni symudwyd y boneddwr i dŷ ei hir gartref.

Yn y flwyddyn 1818, ymwelodd yr Arglwydd â'r ardal hon mewn adfywiad siriol ar yr achos, pryd y chwanegwyd llawer at yr eglwys, lluaws o ba rai sydd yn awr ar y maes, ac yn cynal yr achos a gawsant yn etifeddiaeth gan eu tadau gyda deffroad a ffyddlondeb.

YMEANGIAD PELLACH METHODISTIAETH YN EDERNION, TUA'R FL. 1772.

Tua'r fl. 1772, adeiladwyd tŷ un-nos, ar fynydd a elwir Mynyllod, gan ŵr crefyddol o'r enw Griffith Edward. I'r bwthyn hwn y deuai rhai o'r pregethwyr a gyfaneddent yn y Bala, i bregethu yn awr ac eilwaith, pryd y gwahoddai Griffith Edward ei gymydogion i dd'od i'w cyfarfod i wrando yr efengyl. Gallesid meddwl y cawsent lonydd i hyn. Yr oedd gwedd yr amgylchiad mor wael, sefyllfa y bwthyn mor neillduedig, a'r gynulleidfa fechan a ddeuai yno mor ddigyfrif, fel y gallesid meddwl na thynasai sylw neb, ac y gallasai y fath gyfarfodydd gael eu cynal yn y fath le am oes, heb ddwyn i fod un gwrthwynebwr iddynt, na pheri un amddiffynwr trostynt chwaith. Prin y gallesid meddwl y buasai eiddigedd y chwil-lys yn cael ei gyffroi, gan y fath gyfarfodydd bychain,—cyfarfodydd, gan eu bychander a neillduaeth eu sefyllfa, a allasent ysgoi sylw Jesuitiaid Rhufain eu hunain! Ond nid felly y bu. Gwnaed sylw ar y bwthyn un-nos, ac ar y gynulleidfa fechan a ymgasglai yn achlysurol yno. Yr oedd Dafydd gynt yn synu fod brenin Israel wedi ymddarostwng i erlid ar ei ol ef, fel pe yr aethai allan ar ol ci marw, neu ar ol chwanen; a pharod ydym ninau i ofyn, ai posibl fod neb i'w cael, yn enwedig yn mysg dynion call Cymru, a fuasai yn ymderfysgu o achos peth mor ddisylw? Eto felly y bu. Daeth brenin Israel allan ar ol ci marw! Terfysgodd rhai o wŷr mawr yr ardal yn achos y cyfarfodydd a gynelid mewn caban un-nos ar fynydd Mynyllod! Tybiasant, yn ddiau, mai eu dyledswydd dihebgor oedd llethu yr achos hwn; ac oddiar angherdd eu calonau i wneuthur gwasanaeth i Dduw, ymgynghreiriodd tri o wŷr cyfrifol yr ardaloedd i ymosod ar y caban un-nos. Gellir casglu yn naturiol oddiwrth fod gwŷr cyfrifol y fro yn cyffroi, fod rhyw gynlluniau ofnadwy yn cael eu gosod yn nghyd, a rhyw amcanion diaflaidd yn cael eu deor:—rhaid oedd fod Griffith Edward yn gwahodd ei gymydogion i ffurfio brâd yn erbyn y brenin, neu eu bod yn ymgynull at eu gilydd i addysgu y naill y llall, yn y gelfyddyd ddû o ysbeilio y gwŷr mawr o'u trysorau; a rhaid eu bod yn tybied fod Humphrey Edward o'r Bala, William Evans, neu John Evans, yn ddynion hyddysg iawn yn y gwaith hwnw, pryd yr oedd ya angenrheidiol cymeryd y fath ofal i lethu cyfarfodydd mynydd Mynyllod! Pa beth bynag am hyn, gosodasant eu bryd ar dynu y caban tywyrch i lawr; ac wele fyddin o weision cyflogedig, a thri o foneddigion y wiad yn eu harwain, yn ymwregysu i'r ymdrech, gan benderfynu y dangosent i'r holl wlad, eu bod hwy yn gryfach na Griffith Edward! a bod digon o fedrusrwydd yn en dwylaw, ac o rym yn eu hesgeiriau, i dynu y castell pridd i lawr! Dysgwylient, wrth gwrs, yr udgenid eu clod i genedlaethau dyfodol, am weithred mor ganmoladwy, ac am orchestwaith mor gampus! A thynu y caban un-nos i lawr a wnaethant, ac ymdarawed Griffith Edward goreu y gallai; nid eu gofal hwy oedd darparu gogyfer ag angenrheidiau neb o'u cyd-greaduriaid, ond eu holl ddyled hwy oedd llethu yr heresi newydd. A pha heresi oedd hi? Yr unig ateb i'r gofyniad, mewn gwirionedd, ydyw, mai y ffordd a "alwent hwy yn heresi" oedd, fod dynion yn ymgynull i leoedd anghysegredig, ac yn gwrando ar ddynion diurddau yn darllen y Beibl, yn gweddio Duw, yn canu ei fawl, ac yn cynghori eu gilydd i ffoi rhag y llid a fydd. Dyma yr heresi yr oedd yn mhob man gymaint o ddywedyd yn ei herbyn." A thybid fod yr heresi hon mor wenwynig yn ei natur ac mor ddinystriol yn ei heffeithiau, nad oedd dim moddion cyrhaeddadwy i'w hesgeuluso er mwyn ei llethu. Yn erbyn yr heresi hon, yr ymgynghreiriai holl glerigwyr a boneddwyr y wlad; a galwent ar y werin, anwybodus a nwydwyllt, i osod eu bygythion mewn gweithrediad.

Ond er mai mewn caban un-nos yr oedd y bobl hyn yn ymgynull, ac er lleied oedd eu rhif, a diamddiffyn oedd eu hamgylchiad, cafodd y boneddigion ddeall, yn mhen enyd, mai nid chwalu y bwthyn pridd a roddai derfyn ar yr heresi newydd; —fod yn perthyn iddi elfenau na ellid eu dinystrio, a bod iddi noddwr na ellid ei orchfygu. Wedi i'r ychydig bobl a garent yr efengyl golli tŷ eu cyfarfod, rhaid oedd iddynt, un ai ymfoddloni i fyw yn dawel heb y moddion a fwynhasent dros ychydig, neu ymofyn am le arall. Ond nid hawdd oedd cael y fath le, gan faint y rhagfarn yn erbyn y penaucryniaid. Pa fodd bynag, agorodd rhagluniaeth y drws iddynt gael ymarfer ag ordinhadau yr efengyl drachefn, trwy i rywun gael ar ei feddwl i adeiladu tŷ arall, nid yn mhell oddiwrth y lle y safasai y tŷ un-nos arno; a gwnaed y tŷ olaf hwn o gerig, ac ynddo y bu y pregethu am ryw dymhor.

Oddeutu y pryd hwn yr ennillwyd meddwl gŵr parchus o amaethwr yn y gymydogaeth, o'r enw Richard White, yr hwn oedd yn byw ar y pryd yn Modhaulog, yn agos i Gynwyd. Cafodd y gŵr hwn ar ei galon roddi pob cynorthwy a swcr i'r achos gwanaidd yn ei gychwyniad. Derbyniai y pregethwyr i'w dŷ, ac yn ei dŷ ef y cynelid y cyfarfod eglwysig. Dechreuodd Methodistiaeth, bellech, er saled yr olwg a fuasai arno, wreiddio ac ymgadarnhau ychydig; ac i'r graddau y byddai yn ymgadarnhau mewn man, i'r graddau hyny yr ymeangai hefyd. Felly y bu yn y lle hwn. Wedi iddo gymeryd ychydig o wraidd yn Nghynwyd, dechreuwyd pregethu yn Llawr-y-Bettws, ac yn Tŷ-isa'r-Mardy. Ond nid oedd y cynydd hwn yn cymeryd lle, heb gael profiad yn awr ac eilwaith, fod yr hen elyniaeth at achos y Cyfryngwr eto yn fyw. Ni fu, mae'n wir, rhyw lawer o erlid cyhoeddus yn Nghynwyd; o leiaf, ni fu cymaint ag mewn llawer man arall; eto dangosai yr anghenfil ei ddannedd mewn rhyw ddull neu gilydd. Un ffordd y gwneid hyny oedd trwy geisio gwarthruddo pregethwyr, a phregethu; a chymerai ambell un arno ddynwared pregethu mewn ffordd o ddifyrwch i un blaid, ac mewn ffordd o warthrudd ar y blaid arall.

Yr oedd gŵr o'r enw Edward Edwards yn byw yn un o'r cymydogaethau hyn, lle yr oedd pregethu newydd ddechreu gan y Methodistiaid. Gof ydoedd wrth ei alwedigaeth, a thybid ei fod yn berchen mwy o wybodaeth na'r cyffredin o'i sefyllfa ef; yr oedd y gair hefyd ar led, fod a wnelai a'r ysbrydion drwg. Tebygol ydoedd, yn hytrach, mai gwalch oedd y gof, a fynai i'r werin ehud goelio, y medrai ac y gwyddai lawer mwy, nag a feddiannid ganddo mewn gwirionedd. Deuai y gwr hwn weithiau i wrando pregethu; ac fel y gellid dysgwyl, rhoddai ei linyn mesur ar y cynghorwyr bychain, gan ymhòni fod ganddo ef ei hun fwy o wybodaeth a dawn na neb o honynt. I'r dyben i ddyrchafu ei hun, ac i ddarostwng y pregethwyr, rhoes y gair allan un Sabboth y pregethai ef i'r bobl y Sabboth canlynol. Yr amser a ddaeth, ac yntau a ddaeth, yn ol ei addewid, i'r lle penodedig; ond ar ei waith yn ymosod at waith y cyfarfod, syrthiodd i lewyg, fel y bu raid ei gario allan yn y fan, heb wybod a oedd gobaith iddo ddadebru ai peidio Parodd yr amgylchiad, er na fu yn angeuol i'r gof, gymaint o fraw arno ef, ac ar eraill, fel na feiddiodd neb ar ol hyn wneuthur cais cyffelyb drachefn, a chafodd pregethu lonydd yno o hyny allan.

Dechreuodd pregethu yn Nghynwyd mewn lle a elwir Cerig-llwydion ac nid llawer o aflor yddu a fu arno yn y lle hwn. Eto y mae hanes fod ysbryd erlid wedi meddiannu rhyw nifer o wrageddos unwaith, fel ag i'w cyffroi i wneuthur yr hyn a allent hwy, druain, i ddangos o ba ysbryd yr oeddynt, ac ar ba ochr y safent. Pan oedd y pregethwr a'r gwrandawyr yn dyfod o'r oedfa unwaith trwy y pentref, wele y benywaid tanbaid hyn, wedi ymarfogi i wneyd y sarhad a allent, yn eu cyfarfod, gan dincian padell brês ar eu hol, a phara i wneuthur hyn nes eu hymlid yn llwyr o'u goror hwynt. Nid oedd hyn, boed siwr, yn peri nemawr niwaid i'r crefyddwyr; yr unig fantais a roddai oedd, rhoddi gollyngiad rhwydd i'r gronfa argauedig o ddygasedd, ag oedd yn berwi yn mynwesau y boneddigesau hyn, yn erbyn pobl llawer gwell na hwy eu hunain.

Ond er yr holl wawd a'r sarhad a ddangosid, trwy bob moddion dichon. adwy, ar y crefyddwyr, yr oedd moddion gras yn eu plith yn fynych dan goron ardderchog o arddeliad, rhoddid grym anorchfygol yn y weinidogaeth, nes byddai gwrthwynebiad yn gwywo o'i blaen; chwanegid aml un, o bryd i bryd, at nifer y crefyddwyr; a rhoddid mwynhad o gysuron yr efengyl i'r credinwyr tlodion a phrofedigaethus, nes eu llenwi â thangnefedd hyfryd oddimewn, yr hwn hefyd a dorai allan, yn achlysurol, mewn sain cân a moliant, nes byddai y bryniau gerllaw yn adsain. Yn mysg eraill a ddaliwyd yn rhwyd yr efengyl y pryd hwn, yr oedd un Mrs. Edwards, yr hon gyda'i gŵr, oedd yn byw y pryd hwnw yn Ngwerclas. Yr oedd y teulu hwn yn uwch eu gradd na'r cyffredin, a mawr oedd digofaint y gŵr, fod dim a wnelai ei wraig ef a'r ciwed crefyddwyr hyn. Deuai weithiau i'w chyrchu, mewn nwydau cyffrous, allan o'r gynulleidfa ar ganol yr oedfa; a haws ydyw dychymygu nag a fyddai traethu, pa anghysur ei faint a gyfarfyddai ar y cyfryw achlysuron. Llawer noson y bu y wraig hon mewn lle y porthid y gwartheg ynddo, a'r morwynion gyda hi, ar ol rhyfygu dylyn amnaid ei chydwybod i addol Duw, a cheisio llesâd ysbrydol i'w henaid mewn ffordd nad oedd ei harglwydd yn ei gymeradwyo. Symudodd y teulu hwn o Werclas i fyw, ond parhaodd y wraig i rodio yn ofn yr Arglwydd, er maint ei chroesau; ac wedi blynyddoedd o weddwdod, hi a fu farw mewn oedran teg, yn Nghaernarfon.

LLANDRILLO YN EDERNION.

Mae y lle hwn yn gorwedd o fewn wyth milldir i dref y Bala, a phump o Gorwen, ac yn sefyll gerllaw y lle sydd yn arwain o'r naill dref i'r llall. Mae y sefyllfa yn dawel a thlws. Ar un ochr y mae mynyddoedd uchel Berwyn, ac ar y llaw arall y mae dyffryn tlws, trwy yr hwn y rhed y Dyfrdwy yn araf a dystaw. Nid oedd gwahaniaeth rhwng yr ardal hon a pharthau eraill o'r sir, o ran arferion a chrefydd, cyn ymddangosiad Methodistiaeth yn y wlad. Yr un wedd anwybodus oedd ar y trigolion, yr un fath brinder Beiblau, a'r un fath arferion llygredig a ffynent ar y Sabbothau. Ac nid oedd yma, chwaith, neb a godai ei lef yn erbyn y drygau hyn. "Yr hen ffordd a sathrodd y gwŷr anwir," ydoedd; ac er fod eu ffordd yma yn ynfydrwydd, eto eu hiliogaeth oeddynt foddiawn i'w hymadrodd. Nid oedd yn eu mysg neb doethach na'u gilydd, na neb, trwy ymddygiadau rhagorach, i beri cywilydd ar y lleill.

Ymddengys i ryw bregethwyr, y rhai y mae eu henwau yn anadnabyddus, ymweled yn achlysurol â'r ardal hon yn lled foreu; ond nid oes nemawr ychwaneg o hanes am danynt, na bod coffa fod rhyw rai wedi bod yn pregethu wrth ryw groesffordd adnabyddus yn yr ardal, ac mewn lle arall gerllaw mynwent y llan. Cafodd rhai eu tueddu i wrando y pryd hwnw; ac yn mysg y rhai boreuaf y mae sicrwydd am danynt, yr enwir un Mrs. Parry, Plas-y-Fardref. I'r wraig hon yr oedd brawd o'r enw Robert Hughes, yr hwn yn lled ieuanc a aethai i wared i Loegr; a thrwy wrando Mr. Wesley, neu rai o'i gynorthwywyr, iddo gael ei ddwyn i ystyriaeth a difrifwch. Dychwelodd adref yn ŵr crefyddol, a bu dros rhyw dymhor yn cadw ysgol yn y gymydogaeth hon. Rhoddid gair da iddo fel un a fyddai yn darllen ac yn gweddio llawer iawn. Hwn, mae'n debyg, a fu y moddion dechreuol i dueddu ei chwaer, Mrs. Parry i wrando, ac yn foddion hefyd i dynu pregethwyr i'r ardal. Yr oedd hyn, fel y bernir, tua'r fl. 1770. Y pregethwyr cyntaf a ddeuent i'r ardal, oeddynt, Siôn Moses, a Mr. Foulkes, o'r Bala. Ymwelid hefyd weithiau â'r ardal gan un Mr. Gronwy, ac un Mr. Chidlow.^[1] Dywedir hefyd y byddai Robert Hughes ei hun yn arfer cynghori ychydig yn achlysurol. Tua 75 o flynyddoedd yn ol, cynaliwyd cyfarfod pregethu yn yllan, neu y pentref yn hytrach, wrth gareg-farch y gwestty a elwir y " Bell." Y pregethwyr a gadwent y cyfarfod oeddynt John Evans, a Mr. Foulkes, o'r Bala, a Robert Roberts, Llanuwchllyn. Cyffrodd y cyfarfod hwn ddygasedd yr erlidwyr, a gwnaethant bob parotoad a allent yn flaenorol i'w ddyrysu. Cyrchasent grythor i'r lle, a chyflogasant un a elwid‘Ned yr Eli,' i dd'od i'w gyfarfod i ddawnsio. Gelwid hwn yn 'Ned yr Eli,' am mai ei brif orchwyl ydoedd cario Eli Treffynnon,' fel y'i gelwid, ar hyd y wlad i'w werthu; yr oedd yn cardota, hefyd, ar yr un pryd. Ar ddiwrnod y cyfarfod, cymerodd tri amaethwr parchus o'r plwyf, eu heisteddfa wrth ddrws tŷ tafarn gyferbyn, a'r ddiod o'u blaen. O'r ddiod hon y rhoddid yn ehelaeth ac yn rhwydd i Ned, er mwyn ei gael i ddawnsio; yr hwn, er mwyn dangos ei ffyddlondeb yn y gwasanaeth anrhydeddus, ac i dynu sylw y gynulleidfa rhag gwrando y gair, a dynai ei ddillad, ac a wnai bob math o ystumiau anweddus ac ynfyd arno ei hun; ond er yr holl ystrywiau hyn, parhaodd rhai i wrando yn astud hyd ddiwedd y cyfarfod. Tystiai llawer oedd yno, mai y tro hwn oedd y cyntaf iddynt glywed pregeth erioed. Un o'r tri a roddai ddiod i'r dawnsiwr oedd foneddwr ag oedd yn byw y pryd hwnw yn y Tŷ-ucha. Addawsai hwn i Ned ei wala o fwyd a diod dranoeth, am y gorchestwaith a wnaethai; ond yn anffodus i Ned, druan, yr oedd gan foneddwr y Tŷ-ucha fenyw yn gofalu am ei dŷ, yr hon oedd yn gallach na'i meistr, ac yn caru gwrando yr efengyl. Adwaenid hi, ar ol hyn, wrth yr enw Mrs. Lewis, Post-office, Dolgellau. Nid oedd y ferch hon yn barnu fod gwaith Ned y dydd o'r blaen yn haeddu ei wobrwyo, a bu raid iddo gefnu ar y Tŷ-ucha, y tro hwn, yn siomedig ei wala, wedi llafurio yn ofer, a threulio ei nerth am ddim.

Tua'r fl. 1772, yr adeiladodd Griffith Edward, fel yr awgrymwyd eisoes, gaban o dŷ un-nos ar fynydd Mynyllod, sef y Bryn sydd rhwng Llawr-y-Bettws a Llandrillo. Nid oedd Griffith Edward, fel y gellid meddwl, ond dynan pur dlawd, ac nid oedd ei fwthyn ond digon i gadw ei ben rhag y drychin; eto, yr oedd, trwy ryw foddion, wedi cael blas ar yr efengyl, a theimlai barodrwydd i wneuthur a allai ef tuag at helaethu ei therfynau, a hyrwyddo ei mynediad yn mlaen. Yr oedd y caban un-nos ganddo yn ddiardreth; acer y geilid meddwl nad oedd hwn ddim yn fawr ei faintioli, nac yn wych ei wedd, mwy nag yn gyfleus ei sefyllfa, eto yr oedd yn dda cael rhywun yn ewyllysgar i dderbyn y penaucryniaid i dŷ, ac i gael rhyw fath o le i bregethu ynddo dan dô. Yn y bwthyn hwn y cynelid ambell oedfa, a chyfarfod gweddio yn achlysurol.

Ond er tloted y lle, ac er mor anghyfanedd y sefyllfa, blin iawn oedd gan ryw rai fod y Methodistiaid yn cael eu croesawu, hyd yn nod, mewn caban pridd ar cen mynydd! a phenderfynodd tri gŵr o'r plwyf, fel y dywedwyd eisoes, dynu y tŷ un-nos i lawr, dan esgus fod cynulliad pobl, i'r lle yn achlysurol, yn aflonyddu y defaid! Gellir meddwl wrth y rheswm hwn, naill ai bod pobl y wlad hono un bobl gethin arswydus, neu ynte fod defaid Mynyllod yn anghynefin iawn a gweled dynion! Hwyrach y daliai y caban ddau ddwsin o bobl, ac yr oedd meddwl i'r nifer anarferol hyny ymgynull at eu gilydd, unwaith neu ddwy yn y mis, yn annyoddefol. Pa beth a ddeuai o'r defaid? Pa fodd y gallai y pethau diniwaid ddal yr olwg, a'r ddau ddwsin o ddynion, yn heidio allan o'r caban tywyrch, ac yn britho llechweddau y bryn ar eu ffordd adref! Ond nid y defaid, mewn gwirionedd, oedd mewn dychryn, ond cythreuliaid. Blin yn wastad ydyw gan Satan a'i offer i'r efengyl seinio mewn gwlad. Yr oedd ei hofn wedi disgyn arnynt, er mai mewn tŷ un-nos, ar ben mynydd, y pregethid hi; a rhaid oedd tynu y tŷ i lawr. Gwnaed hyn hefyd mewn amser yr oedd un o blant Griffith Edward yn fychan yn y cryd!

Bu gorfod arno cyn hir amser, gan faint ei dlodi a nifer ei deulu, fyned i gyfarfod boneddwyr y plwyf i ymofyn am gynorthwy plwyfol. Rhoddodd hyn fantais i'r gwŷr da i arllwys ychydig o'u gwenwyn ar yr hen ŵr tlawd. Gwawdiasant ef yn y modd mwyaf diystyrllyd, o herwydd ei grefydd, gan ei godi i ben stol, a gosod rhaid arno bregethu iddynt hwy. Ond y cwbl a ddywedai y truan wrthynt, oedd, "Os ydyw yn sobr arnaf fi yn awr, hi fydd yn sobr arnoch chwithau cyn hir." Un o'r tri a fu yn fwyaf blaenllaw i gadw defaid mynydd Mynyllod rhag arswyd y Methodistiaid, ac i dynu caban un-nos y dyn tlawd, a lle pregethu yr efengyl, i lawr, a gollodd ei synwyrau; pydrodd coes un arall wrth ei gorff; ac yswyd y trydydd gan ganer. A chan mor nodedig oedd yr amgylchiadau, cerddodd y dyb yn mysg y cyffredin bobl, mai arwyddion oedd y pethau hyn o anfoddlonrwydd y Goruchaf.

Cafodd Griffith Edward, yn mhen rhai blynyddau ar ol tynu i lawr y tŷ gwael a godasai, dŷ gwell iddo ei hun, a mwy cyfleus i gynal moddion ynddo. Yr oedd hwn yn agos i bentref Llandrillo, o'r enw Rhos-isa. Yma yr ymgyfarfyddai yr ychydig bobl a obeithient yn enw yr Arglwydd (pedwar neu bump oeddynt o nifer), i gyd-ymddyddan am bethau ysbrydol; a rhyfeddol y mwynhad a brofid ganddynt yn y cyfarfodydd bychain hyn.

Cyn cael y tŷ hwn, yr oedd pregethu yn awr ac eilwaith yn y Bryn-bach; a mawr y gwawd a wneid o'r crefyddwyr drwy bob math o ystranciau. Nid anfynych y deuai rhyw nifer o ardaloedd eraill gyda'r pregethwyr, i wrando arnynt yn y lle hwn hefyd; ac nid anfynych, chwaith, y byddent yn tori allan i wylo, neu i ganmawl, dan y weinidogaeth; a digon oedd hyn i roddi testynau o wawd arnynt. Bychan y gwyddent hwy am nerth y mwynhad a brofent ar y pryd. "Yr oedd ganddynt fwyd i'w fwyta, na wyddai y byd ddim am dano." Pan y gwelid hwy yn neidio, fel y gwnai ambell un, haerid, dan chwerthin, mai neidio yr oeddynt i geisio ymaflyd yn nhroed yr oen! Anhawdd ydyw gwybod at ba beth y mae yr ymadrodd gwawdlyd hwn yn cyfeirio.

Yr oedd William Evans o'r Fedw-arian unwaith yn pregethu yn mhentref Garthiaên, ar y testyn, "Lle y syrthio y pren, yno y bydd efe," yr oedd yn yr oedfa hen ŵr o'r enw Richard Jacob, yr hwn oedd ymron yn mîn y bedd, ac a ddaethai yno i wawdio; hwn wedi clywed y testyn yn cael ei ddarllen, a ddywedodd wrth y pregethwr, "Cymerwch chwi y bôn, mi gymeraf finau y brig." Dro arall, i wneyd digon o wawd, ac i beri digon o chwerthin, cymerodd rhyw ddyhiryn bilyn pwn ar ei gefn, a cherddai ar ei draed a'i ddwylaw, ar wedd anifail pedwar-troed, i geisio anfuddioli y cyfarfod.

Yr oedd hunan-ymwadiad a llwyr ymroddiad y crefyddwyr a'r pregethwyr boreuol yn nodedig iawn. Dywedir fod Mrs. Parry o'r Plas, yr hon y soniasom eisoes am dani, wedi dyoddef llawer oddiwrth ei gŵr, o herwydd ei chrefydd. Yr oedd ef nid yn unig yn ddyn meddw iawn, ond hefyd yn wrthwynebwr creulawn i grefydd. Yr oedd hi unwaith wedi myned i'r cyfarfod eglwysig i'r Rhos, tŷ Griffith Edward; aeth yntau, wedi deall i ba le yr aethai ei wraig, i'r pentref i'r dafarn, gan fwriadu wedi enyn ei nwydau trwy y ddiod, fyned ar ei hol i'r cyfarfod, i'w chyrchu oddi yno. Hyny hefyd a wnaeth. Daeth at dŷ Griffith Edward, mewn anwydau cyffrous, yn fwy fel bwystfil na dyn, gan orchymyn y wraig allan yn bur ddirodres. Hithau a ufyddhaodd yn ebrwydd, ac a aeth gydag ef yn ddiddig; a mawr oedd pryder yr ychydig gyfeillion yn ei hachos, gan yr ofnent yn fawr i'w gŵr, yn ei feddwdod a'i wyn, wneuthur mawr niwed iddi. Ond yn groes i'w dysgwyliad ei hun, ac i ddysgwyliad pawb arall, ni bu erioed yn dynerach wrthi na'r noswaith hòno; a mwy na hyny, ni chafodd un gwrthwynebiad oddiwrtho byth mwy. Pa fodd y bu y cyfnewidiad nid oes un eglurhad, heblaw fod calonau pawb yn llaw Duw, ac iddo ef edrych ar ei wasanaethyddes, a gorchymyn iddi "orphwysdra yn nhŷ ei gŵr." Fe ddichon hefyd ei fod ef, erbyn myned i mewn i dŷ Griffith Edward, ar y pryd y cynelid y cyfarfod eglwysig, a chael fod y chwedlau celwyddog a daenid am y cyfarfodydd hyn ar hyd y wlad, yn ddisail; ond iddo gael y tŷ yn oleu, a phob sobrwydd a gweddeidd-dra oddimewn, yn mysg yr ychydig drueiniaid ag oeddynt yn pryderu yn nghlych eu bywyd tragywyddol; ac wedi cael ymwared o brofedigaeth, ag oedd, fe allai, wedi bod yn berwi yn ei ysbryd o'r blaen; a phenderfynu o hyny allan na roddai glust i'r fath gyhuddiadau mwy.

Yr oedd llawer o'r proffeswyr cyntaf yn bur dlodion eu sefyllfa, a phlant rhai o honynt yn cardota eu bara ar hyd y gymydogaeth. Nid anfynych, pan y deuai y cyfryw at dŷ i ofyn tamaid, y gofynid iddynt mewn gwawd, a fuont hwy yn y weddi dywyll? a pha bryd y buont yno ddiweddaf? pwy fyddai yn diffodd y canwyllau? a chyffelyb edliwiadau budron a gwenwynllyd. Gwneid hyn, nid am fod y neb a'i gwnai yn credu y chwedlau hyny, ond am fod yn hoff ganddo ddangos naws ei galon tuag at Fethodistiaeth; a defnyddid y chwedlau crybwylledig yn unig fel achlysur i ddatgan y gwenwyn tumewnol. Yr oedd Griffith Edward, fel y dywedwyd, yn ŵr tlawd ei sefyllfa, ac nid oedd dim hoffach gan y gwrthwynebwyr, nag edliw iddo yr arian lawer a roddid ganddo i'r pregethwyr. Haerent ei fod yn talu coron am bob pregeth, gan ddysgwyl y buasai y cyfryw edliwiad direswm, yn ngwyneb dyn tlawd, yn cyffroi ei dymher, a rhoddi iddynt fantais arall arno. I hyn yr atebai yntau, yn ddigyffro, "Ni chawsant eto yr un goron, ond hwy gant un." Yn mha le? meddent hwythau. "Oh," ebai Griffith, "tu draw i'r afon."

Y mae yn awr o'r dechreuad bychan hwn gynydd mawr ar Fethodistiaeth yn Edernion. Yr oedd ei gychwyniad yn wael a dirmygiedig, ond yr oedd ei ryw yn ardderchog, ac y mae ei gynydd yn ddirfawr. Y mae yn awr yn nosbarth Edernion wyth o gapelau, oll yn mron yn ddiddyled; o bedwar i bum' cant o aelodau eglwysig mewn cymundeb; deuddeg cant o ddeiliaid yn yr ysgol Sabbothol; ac wyth o bregethwyr yn aneddu yn y dosbarth. Hyn oll, fel y gwelsom, a gychwynodd mewn ambell oedfa, ac ambell gwrdd gweddio, yn nhŷ un-nos mynydd Mynyllod! Yr oedd mwy o achos dychryn i gythreuliaid, erbyn edrych, yn yr ymgynulliad bychan hwn nag i'r defaid! Anhawdd yw dychymygu am olygfa fwy dirwysg a diaddurn nag a welid yn nghaban Griffith Edward. Teulu tlawd, yn mron ar y plwyf, oedd yno yn byw; bwthyn bychan o bridd oedd yr anedd; nifer bach o boblach dlodion oedd y gynulleidfa; a chrefftwyr tlodion, ond odid, a fyddai y pregethwyr a ddeuai yno yn achlysurol i gynghori! I ddynion cnawdol, yr oedd yr olygfa yn ddigyfrif dros ben! Hawdd oedd gwenu mewn gwawd ar y fath gynulljad! Eto yn y lle hwn fe gued 'y truan a'r cystuddiedig o ysbryd, yr hwn oedd yn crynu wrth air Duw." "Acar hwn," ebo y Duw mawr, edrychaf fi." Pe cymerasid y dyn cnawdoi heibio i Bethlehem Juda, ddeunaw can' mlynedd a mwy yn ol, a dangos iddo Maır, a Joseph y saer, a'r mab bychan newydd eni, wedi ei osod yn y preseb, a dywedyd wrtho, "Dyma'r Hwn a ordeiniodd Duw i fod yn Iachawdwr dynion; -i Hwn y rhoddir pob awdurdod yn y nefoedd ac ar y ddaear!—wrth wregys Hwn y bydd agoriadau uffern a marwolaeth!-ac wrth eiriau ei enau y bydd yn grogedig ddedwyddwch neu wae tragwyddol yr holl fyd!"-oni chiliasai efe yn ol fel un synedig?—ac oni ddywedasai, a all y fath ogoniant darddu o'r fath waeledd?—a all y fath nerth gyfodi o'r fath wendid? "Pe gwnelai Duw ffenestri yn y nefoedd, a fyddai y peth hyn?" Eto fel hyn y bu. O'r preseb y cododd UN i orsedd yr Anfeidrol! Oddiar y groes waradwyddus y dringodd UN i ddeheulaw y Mawredd! Ac o fedd Joseph y dyrchafwyd Un i fod yn Farrwr byw a meirw! Pwy a ddiystyra ddydd y pethau bychain mwy? Cofied plant dyuion hyn. "Olaf ydyw y rhai a fyddant flaenaf, a blaenaf ydyw y rhai a fyddant olaf." Mae mawredd y byd hwn, ei rwysg, a'i gyfoeth i ddiflanu. Fe fachluda haul y bydol-ddyn mewn tywyllwch tragwyddol;—"ond y doethion a ddysgleiriant fel dysgleirdeb y ffurfafen, a'r rhai a droant lawer at gyfiawnder a fyddant fel sêr byth ac yn dragywydd." Mae yr hedyn lleiaf o ras yn nghalon pechadur tlawd, o fwy o werth yn nghyfrif Duw, nag ydyw y drefdadaeth eangaf, a'r cyfoeth mwyaf. Mae y naill o natur oruchel, ac o barhad tragwyddol; a godidogrwydd y llall fel blodeuyn y glaswelltyn. Er cyfoethogi o'r bydol-ddyn, ac ychwanegu gogoniant ei dŷ ef, eto wrth farw, ni ddwg efe ddim ymaith, ac ni ddisgyn ei ogoniant ar ei ol ef." Ond nid felly y bydd gyda'r hwn a wnaed yn gyfranog o ras a bywyd. Nid diflanu a wna ei ardderchogrwydd ef yn angau, ond blodeuo; dyna fydd adeg ei berffeithiad. Y mae gras y credadyn wedi ei eni yn freiniol. Gogoniant a dedwyddwch y nef ydyw ei gartref, ac i'w gartref, fel pob peth arall, y myn gyrhaeddyd. Nid yw yr afon ddim mwy sier o gyrhaedd y môr, nag ydyw gras o gyrhaedd y nef.

Fel y mae teyrnas Dduw yn nghalon dyn, felly hefyd y mae, mewn rhyw ystyriaethau, yn y byd hwn. Mae y dechreuad yn fychan, ond y diwedd yn cynyddu yn ddirfawr. Teyrnas y "gareg" ydyw yn ei dechreuad, ond teyrnas y "mynydd mawr" a fydd yn ei gogoniant. Nid wrth ei gradd y dylid ei barnu, ond wrth ei rhyw. Nid yw ei natur ond yr un yn mychander ei chychwyniad ag ydyw yn mawredd ei chynydd. Nid yw yn waeth am ei bod yn isel, nac yn well am ei bod yn dderchafedig. Yr oedd Ceidwad dyn mor wirioneddol Fab Duw yn y preseb gynt, ag ydyw yn awr yn y nef. Yr oedd achos yr efengyl mor ogoneddus yn nghaban Griffith Edward, ar fynyda Mynyllod, ac yn nghyfrif Duw, yr un o ran natur ac ansawdd, ag a fydd yn ngogoniant ysblenydd y mil blynyddoedd !

CORWEN.

Dywedir fod y lle hwn yn un o'r manau olaf yn y sir a ddarostyngwyd i dderbyn yr efengyl. Yr oedd ambell bregethwr yn myned heibio yn ei ffordd i Langollen, heb geisio pregethu; ac os tybiai y trigolion mai pregethwr a fyddai, er iddo fyned trwodd yn ddystaw, codent eu gwrychyn arno, gan ei luchio a'i hwtio yn ddidrugaredd. Dywedir iddynt ganlyn ar ol rhai i'w herlid hyd nes cyrhaedd Bwlch-y-rhisgog, o fewn llai na thair milldir i Langollen, a thros saith o Gorwen. Soniasom o'r blaen am amgylchiad y dangosodd y gwŷr hyn ormod prysurdeb yn y gorchwyl anrhydeddus o erlid eu gwell, pan yr ymosodasant ar ddau ddyn a ddeuent trwy y dref ar foreugwaith oer iawn, a chadachau ameu penau; tybiwyd mai pregethwyr oeddynt, ac ymosod a wnaed arnynt; ond trodd y ddau ddyn yn ffyrnig arnynt hwythau gan hyrddio atynt y peth cyntaf a ddeuai i'w dwylaw. Cafodd yr erlidwyr brofiad, y tro hwn, eu hunain, pa mor hyfryd oedd cael eu baeddu a'u harcholli, ond "pe pwyid y ffol mewn morter â phestl, nid ymedy ei ffolineb ag ef:" felly ofer a fu y wers hon i erlidwyr Corwen; nid ymadawodd â hwythau eu cynddaredd yn erbyn y crefyddwyr.

Corwen a ennillodd iddi yr anenwogrwydd o fod wedi erlid Mr. Charles yn greulawn. Nid llawer o fanau y byddai erlid creulawn ynddynt ar ol ymuniad Mr. Charles â'r Methodistiaid; a phan y byddai parodrwydd mewn rhyw fanau i erlid rhyw rai, nid yn fynych y gwneid hyny â Mr. Charles. Yr oedd yr olwg arno yn hynaws a boneddigaidd, ac yn tueddu yn fawr i ddiarfogi y neb a fynai ymryson ag ef. Eto, er hyn, ni roddid seibiant iddo ef yn y lle hwn. Tua'r fl. 1790, daeth gŵr crefyddol o'r enw John Cadwaladr, i fyw i'r dref, yr hwn oedd gyfrwywr wrth ei gelfyddyd. Nid hawdd ydoedd cael neb yn foddlawn i agoryd ei dý i dderbyn pregethu ynddo; ond wedi dyfod y gŵr a enwyd yma i fyw, symudwyd y rhwystr hwn, a chafwyd addewid gan Mr. Charles i ddyfod yno i bregethu. Yr oedd rhyw of o'r enw Dafydd Hughes, yn byw ar y pryd yn y dref, yr hwn a ddangosai lawer o barodrwydd i wneuthur pob peth a geisid ganddo, i ryngu bodd i ryw nifer o'r gwŷr mwyaf eu dylanwad yn y dref, neu y gymydogaeth. Hwn oedd yr offeryn a ddefnyddient i wneuthur rhyw orchwyl rhy gywilyddus ganddynt ei wneyd eu hunain; ac yr oedd hwn yn ddigon gwyneb-galed i wneyd, er mwyn eu boddio, yr hyn oll a geisient. Ymddengys fod dyfodiad Mr. Charles eisoes wedi myned ar led, ac ymgynghoriad wedi bod, gan ei wrthwynebwyr, pa fath dderbyniad a roddid iddo. Cafodd y gof fenthyg tabwrdd (drum) mewn palas cyfagos; a thrwy guro y tabwrdd, yr oeddid yn dysgwyl y gellid casglu nifer o ddyhiriaid yn nghyd i'r lle, ac y gellid, hefyd, attal y bobl i glywed llais y pregethwr. Daeth Mr. Charles i'r lle erbyn yr amser; ac ar ddechreu yr oedfa, wele yr hen of a'i dabwrdd, yn nghyda nifer o oferwyr eraill cymhwys at y gorchwyl yn y fan. Dechreuodd y derfysg gyda dechreuad yr oedfa, a mawr oedd y twrf, ac alaethus oedd y llwon, a rhegfeydd; a'r cwbl i attal gŵr boneddigaidd a diachwyn arno, i ddysgu pechaduriaid yn y ffordd i'r bywyd. Bygythiai y terfysgwyr, gyda chableddau lawer, y tynenty tŷ i lawr; a thybiodd Mr. Charles mai gwell oedd iddo ef fyned allan, a phrysuro ymaith, gan nad oedd obaith y ceid seibiant i gynal moddion. Allan yr aeth, a rhyw nifer o gyfeillion gydag ef. Hwythau a ddechreuasant eu lluchio yn erwin, fel pe buasent euog o ryw anferthwch o ddiffeithder, yn enwedig Mr. Charles, yr hwn a gafodd ergyd gan gareg yn ei wyneb, nes tori un o'i ddannedd; cymerasant ymaith hefyd ei fantell, a bu gorfod arno felly ffoi am ei hoedl, a'i waed yn llifo. Wedi ffoi gyda phob brys, a myned dros y bont, trodd o'r ffordd i'r maesydd, a diangodd rhagddynt.

Gofynwyd i'r gŵr ag oedd yn adrodd yr hanes, yr hwn hefyd oedd yn yr oedfa ar y pryd, ac yn grefyddwr, pa fodd y bu arno yn y derfysg flin? Ai ni chawsai yntau ei faeddu hefyd? "Naddo," meddai yntau, "ni wnaed dim i mi." Gofynwyd yn mhellach, pa fodd felly? "Yn wir," ebe y gŵr, "mi wnaethum yn union fel Pedr;—mi ddywedais nad oeddwn yn un o honynt." Gobeithiwn y bu edifeirwch y gŵr hwn hefyd, yn gyffelyb i'r eiddo Pedr; ac iddo wylo yn chwerw dost o herwydd gwadu ei Arglwydd.

Dywedir am y gŵr a darawodd Mr. Charles à chareg, mai dyn cryf ydoedd, yn arfer dyrnu ŷd gan amlaf, ac a fuasai yn gweithio mewn tyddyn dros amryw flynyddoedd. Ond yn ddisymwth, ac yn nghanol ei ddyddiau a'i iechyd, gadawodd ei ffyst a'r ysgubor, gan fyned, heb neb yn ei gymhell, aco ganol digon o waith, i grwydro y wlad ac i gardota ei fara; a chardota y bu am weddill ei oes, er dirfawr syndod i'r holl gymydogaeth. Nid hir y bu yr hen of ychwaith heb gyrhaedd digon o hyfder mewn drygioni, i chwanegu lladrad at erlidigaeth. Yntau a ddaliwyd, ac a brofwyd yn euog. Rhoddwyd ef yn y carchar am y trosedd, dros rhyw gymaint o amser, yn ei hen ddyddiau. Duodd hyn ei gymeriad yn fwy nag o'r blaen, a dyrysodd ei amgylchiadau; ni weithiodd nemawr byth ar ol ei ollwng o'r carchar, a bu yntau fyw ar elusen o hyny allan.

Ryw bryd ar ol y tro uchod gyda Mr. Charles, daeth Mr. Jones o Edeyrn i'r dref i bregethu, ac ar yr heol yr amcanai wneyd hyny. Dechreuodd y terfysgwyr ymgasglu y tro hwn hefyd, â cherig ganddynt i'w luchio. Deallodd Mr. Jones eu bwriad, a gwaeddai yn wrol ac uchel arnynt, mewn sylwedd fel hyn:—"Os gellwch chwi sefyll o flaen y Barnwr yn y dydd y bydd y meirw sydd yn y fynwent y tu cefn i chwi yn cyfodi, y mae i chwi groesaw i fy lluchio i." Ond nid oedd mwyach nerth ynddynt i daflu y cerig, ond eu gollwng i lawr a wnaethant o un i un, a chafodd y pregethwr seibiant i orphen yr oedfa.

Drachefn, ar adeg arall daeth Mr. Richardson o Gaernarfon i'r dref i bregethu. Safai ar gareg-farch yn yr heol. Ar yr achlysur hwn, daeth nifer o'r hen blant, a'r cerig a'r brynti gyda hwy, ar fedr arllwys eu cynddaredd ar y Methodist, druan. Tra yr oedd Mr. Richardson yn darllen ac yn gweddio, safai ar y gris isaf o'r gareg-farch; acar ganol ei weddi eiddigeddai rhyw hen fenyw gymaint dros ei chrefydd, a thros anrhydedd trigolion Corwen, y rhai a ennillasent iddynt eu hunain y fathenw gwiw am erlid y Methodistiaid, nes y torodd allan i waeddi, "Tarewch ef, oh, tarewch ef;tarawed rhyw un ef!" Ond ni wnaeth neb, er fod Mr. Richardson yn dysgwyl ergyd o ryw gwr bob mynyd. Pregethodd wedi hyny ar y geiriau yn Luc xix. 41, 42, "Ac wedi iddo ddyfod yn agos, pan welodd efe y ddinas, efe a wylodd drosti, gan ddywedyd, Pe gwybuasit tithau, ïe, yn dy ddydd hwn y pethau a berthynant i'th heddwch! eithr y maent yn awr yn guddiedig oddiwrth dy lygaid." Yr oedd yn y dref, ar y pryd, gyfarfod gan yr hedd-ynadon a rhyw wŷr mawr. Canfyddwyd amryw o'r gwŷr hyn yn gwrando yn astud ar y bregeth, ac yn ymddwyn fel dynion yn perchen rheswm. Daliai y gynulleidfa sylw ar hyn, ac effeithiodd ymddygiadau gweddus y boneddwyr gymaint, ar y pryd o leiaf, ar y rhai a ddaethent yno gyda bwriad o erlid, nes en dofi. Cafodd y pregethwr gymhorth a nerth i draddodi ei genadwri, a chafodd seibiant y tro hwn oddiwrth bob terfysg, a bu y tro yn foddion i leithio aidd yr erlidwyr o hyny allan.

Tua'r amser hwn, neu yn fuan ar ol hyn, cynaliwyd cwrdd misol yn y gymydogaeth. Y cyfarfod neillduol a gedwid yn nhy Richard White, sef Bodhaulog (neu Botulog, fel y gelwid ef), a'r oedfaon cyhoeddus yn Nghorwen. Daeth Mr. Charles, Lewis Morris, a dau bregethwr eraill yno i bregethu, a chawsant lonydd a seibiant i bregethu, y tro cyntaf erioed y cafwyd ilonydd hollol, er fod yr ymosodiad gwrthwynebol, er ys amser, yn gwanychu. Mewn canlyniad i'r tro hwn, pa fodd bynag, cafodd Richard White rybudd oddiwrth ei feistr tir, i ymadael â Bodhaulog. Fel hyn, yr oedd yr erlid nid wedi darfod, ond wedi newid dull ei ymosodiad. Yr oedd y werin, erbyn hyn, yn rhoddi heibio y gwaith o derfysgu ac aflonyddu y cyfarfodydd, ac nid oedd dim i'w wneyd, tybygid, ond i'r gwŷr mawr, wedi colli yr offer arferol, ddangos eu dygasedd mewn ffordd arall. Y trosedd mawr yr oedd Richard White yn euog o hono, oedd lletya a chroesawu y Methodistiaid yn ei dŷ:—caniatâu i gynulliadau crefyddol gael eu cynal dan ei gronglwyd. Rhoddwyd iddo ei ddewis, un ai y tyddyn ai y Methodistiaid. Ar dderbyniad y rhybudd i ymadael, a deall y telerau y gallai ddysgwyl cael aros, daeth y geiriau hyny i'w feddwl, "A phob un a'r a adawodd dai, neu frodyr, neu chwiorydd, neu dad, neu fam, neu wraig, neu blant, neu diroedd, er mwyn fy enw i, a dderbyn y can' cymaint, a bywyd tragywyddol a etifedda efe," Mat. xix. 29. Ac ebe y Cristion cydwybodol, "Wel, wel ynte, nid Bodhaulog i mi!"

Yr oedd yn mhaias ei feistr tir ddrulliad (butler), yr hwn oedd yn berwi gan wŷn i ddirmygu y Methodistiaid. Un noswaith, gyda rhyw gwmni yn y palas, ymofynai am gyfarwyddyd (receipt) i fod yn Fethodist, gan wneuthur hyny o wawd o honynt ag a allai. Boreu dranoeth, wedi sylwi ei fod yn ddiweddarach yn codi nag arferol, ac ymofyn am dano, canfyddwyd fod y gwawdiwr, a fynai o wawd gael cyfarwyddyd i fod yn Fethodist, wedi cael gwŷs i ymddangos yn ddisymwth yn y farn.

Clywodd Richard White am dyddyn bychan ar werth, a meddyliodd ei brynu, ond achubodd ei feistr tir y blaen arno, a phrynodd y lle iddo ei hun. Ar ol hyn, cafodd y tyddynwr hanes tŷ tafarn, ac ychydig dir yn perthyn iddo; sef yr Harp, yn Nghorwen; hwna brynwyd ganddo, a symudodd yno i fyw. Yr oedd goruwch-ystafell helaeth a chysurus yn y tŷ hwn, yr hon a ddefnyddiwyd, bellach, i gynal moddion crefyddol ynddi. Da iawn oedd cael y fath ystafell a hon, er ei bod yn gysylltiol â thŷ tafarn; a llawer o foddion bendithiol a fwynhawyd yn yr ystafell hòno. Dygwyddodd fod rhyw ŵr yn pregethu yn y llofft hon, un tro, ar ddydd gwaith. Clybuwyd ei lais gan ryw ddau ŵr boneddig a safent yr ochr arall i'r heol, wrth ddrws y gwestty, a daethant i'r tŷ. Yr oedd yn y tŷ, ar y pryd, ŵr o'r enw Robert Jones, gŵr yn meddu cryn lawer o wybodaeth a ffraethineb. Aeth yn ymddyddan rhyngddo â'r boneddigion ieuainc hyn, ac yn ystod yr ymddyddan deallodd mai dau offeiriaid oeddynt. Gofynasant iddo, "A fuoch chwi erioed yn y weddi dywyll?"—"Y weddi dywyllaf," ebe yntau, "y bum i ynddi erioed, oedd clywed person annuwiol yn dweyd ei bader." Brathodd hyn hwy i'r byw, ac ymaith a hwy ar ffrwst at yr eiddynt.

Yn mhen amser cyfaddas, cafwyd tir yn rhad gan yr un gŵr, i adeiladu capel arno, a bu yn ymgeleddgar i achos yr efengyl, nes gwerthu o hono y tŷ a'r tir a brynasai i grefyddwr arall, ac y symudodd yntau i dyddyn arall a brynasai yn Nhregeiriog. Rhoes le yno drachefn i adeiladu capel, a bu yn swer diflino i achos yr efengyl hyd ei fedd. Ymadawodd y Cristion hwn a'r byd mewn tangnefedd, a gadawodd ar ei ol deulu parchus, yn meddu graddau helaeth o'i ysbryd.

Y mae yn flin meddwl gynifer o arferion llygredig oedd yn aros yn y wlad, hyd ddechreuad y ganrif bresenol, ïe, hyd yr amser ag y dechreuodd yr ysgol Sabbothol chwalu y tywyllwch dudew a orchuddiai y tir. Fel yr oedd y tywyllwch trwch yn cilio, ymlusgai y bwystfilod i'w llochesau, a diflanai yr arferion hyny, fel pethau rhy gywilyddus i'w harddel yn ngwyneb goleuni. Yr oedd yr ofer-gampau y soniwyd am danynt o'r blaen yn dal yn frigog i fyny, yn Nghorwen a'i chyffiniau, hyd o fewn y deugain mlynedd diweddaf. Ar y Sabboth, ymgyfarfyddai gwŷr ieuainc y plwyf a gwŷr ieuainc plwyf Gwyddelwern, i'r gamp-ymryson ar ddôl ar lân yr afon; a mawr fyddai yr egni a'r aidd a ddangosid am oruchafiaeth yn y chwareuon hyn. Cyn dechreu pregethu yn y dref gan y Methodistiaid, fe gedwid marchnad esgidiau ar brydnawn Sabboth;—nid yn y boreu, bid siwr, ac yn amser gwasanaeth, oblegid fod yr oriau hyny yn oriau cysegredig; ond yr oedd y prydnawn yn agored i bob peth cyffredin, fel diwrnod arall ymron; ac yn cael ei dreulio, o ran hyny, mewn arferion llawer mwy anfad ac ofer na phe buasai pawb yn ymaflyd yn ei orchwyl dyddiol ei hun. Yr oedd ymladd ceiliogod yn fawr iawn ei rwysg. Arferai y clochydd borthi ceiliogod yn y clochdy, a'u darpar at yr ymladdfa; ac ar y pit ceiliogod yn y lle hwn y bu farw un offeiriad!

Sefydlwyd yma ysgol Sabbothol, i'r hon yr ydym mor ddyledus am yr ymwared a roddes i'n gwlad oddiwrth yr iau drom y gruddfanai y bobl dani, sef ofergoeledd a drwg arferion. Tua'r fl. 1798 y bu hyn, ac adeiladwyd y capel yn y flwyddyn 1803. Yr oedd y capel hwn yn cael ei ystyried, ar y pryd, allan o fesur o faintioli; a phan y byddai neb yn beio wrth Mr. Charles am ei wneuthur gymaint, ei ateb fyddai "Nyni a'i gwnaethom trwy ffydd." Aeth yn ddiareb am dano, mai, "Tŷ mawr heb ddodrefn" ydoedd, a sonid yn fynych gan ryw rai mwy eu ffraethineb na'u gras, am ei droi yn "ysgubor ddegwm." A thros rai blynyddau, nid oedd y gwrandawyr ynddo ond ychydig o rifedi, wrth oedd maintioli y capel.

Ymdrechodd Mr. Charles, ar ol cael capel yn y dref, iosod ysgol ddyddiol rad i fyny ynddo, a chafodd gan un John Jones, yr hwn oedd ŵr ieuanc crefyddol, ddyfod i'w chadw. Ond y gelyn a fynai rwystro y gwaith hwn yn ei flaen; nid yn awr trwy orthrech y werin isel, ond trwy ledaenu chwedlau celwyddog, fod gan y Pen-gryniaid ryw amcan bradwrus i'w gyrhaedd trwy addysgu y plant. Lledaenwyd sibrwd drwy y dref a'r gymydogaeth, y deuai rhyw wraig foneddig, yn mhen rhyw amser, ar ol eu dysgu ychydig, i gyrchu y plant, a'u trosglwyddo mewn llong i wlad arall i'w gwerthu. Anhawdd ydyw penderfynu pa un fwyaf, ai drygioni y naill blaid yn llunio y celwyddau hyn, ai plentynrwydd penchwiban y blaid arall yn eu coelio. Sicr yw, fodd bynag, fod rhai mor ddiffaith ag i wneyd y naill, ac eraill mor ddisynwyr ag i wneyd y llall. Llwyddodd y chwedlau hyn, meddynt, i rwystro rhai i anfon eu plant i'r ysgol, hyd nes y cafwyd sicrwydd na ddeuai y lady a fygythid arnynt ddim i'w ceisio. Fe fu yr ysgolfeistr hwn yn ddefnyddiol yn ei dymhor, nid yn unig i hyfforddi plant y fro mewn gwybodaeth ysgrythyrol, ond hefyd i ddarostwng rhai o'r arferion y soniwyd eisoes am danynt. Teimlai eiddigedd yn llosgi yn ei fynwes wrth weled dydd yr Arglwydd yn cael ei halogi, ac arferion y genedlaeth oedd yn codi yn cael eu liygru. Ymroddodd i weddi ac ymbil gyda Duw, am iddo fendithio rhyw foddion i'w darostwng, a chafodd ei wrando yn yr hyn a ofynodd. Cafodd nerth gyda Duw fel tywysog a chyda dynion, ac a orchfygodd. Aethi ganol y chwareuwyr ac a ymbiliodd a hwy yn dirion a thaer, er mwyn eu heneidiau, ac er mwyn gogoniant Duw, roddi eu chwareu heibio. Hwythau a wrandawsant arno, ac a roisant ben ar y chwareu, ac ni chododd ei ben byth mwy.

Y mae yn beth syn iawn, ac yn beth na allaswn ei goelio heb sail gref, y meiddiasai neb mewn gwlad waraidd a Christionogol, y fath y cyfrifir fod ein gwlad ni, wneuthur y fath sarhad i addoliad y gwir Dduw, yn mysg un enw o Gristionogion, ag a wneid weithiau yn Nghymru, a hyny gan rai a dybient eu hunain o uwch gradd nag eraill, ac o well dygiad i fyny. Yr oedd gŵr dyeithr o'r Deheudir yn pregethu yn nghapel Corwen, ar ganol dydd gwaith, pryd y daeth dwy foneddiges ieuanc i'r capel, a chan gerdded o'i amgylch, gofynent i hwn ac arall, ar ganol yr addoliad, a hyny mewn llais uchel, pa beth oeddynt yn ei geisio yno? pa les a ddysgwylient yn y fath le? A phara a wnaethant yn y gorchwyl anfoesgar gyda digywilydd-dra anghredadwy, hyd nes y cyfarchwyd hwy yn ddifrifol o'r pulpud; pryd y gwelsant yn dda fyned allan trwy y drws arall. Ysgrifenai gŵr ataf i dystio, ei fod ef yn cofio gweled gŵr tŷ tafarn yn dyfod ar ei geffyl trwy y capel, yn amser ysgol, ar y Sabboth! Pa le yr oedd gwylder y bobl hyn? Pa raddau gan belled na lusgir dynion pan roddant raff i'w nwydau direol ac anmhwyllog? Ond er pob sarhad a gwrthwynebiad, yr oedd yr ysgol Sabbothol yn dyfod fwy-fwy i sylw, a'i heffeithiau daionus yn fwy-fwy amlwg, nes ar ol rhai blynyddoedd nid oedd dafod yn syflyd yn ei herbyn; canmolid hi, yn hytrach, gan y lluaws, a lluosogodd rhif ei haelodau yn ddirfawr. Sonir hyd heddyw am gyfarfod mawr, tebyg i gymdeithasfa, yn Nghorwen, cysylltiedig â'r ysgol Sabbothol, trwy yr hwn y rhoddwyd codiad adnewyddol a rhyfeddol iddi. Cynaliwyd y cyfarfod yn yr haf, y flwyddyn y bu farw Mr. Charles. Yr oedd amrywiol ysgolion yn cydgyfarfod, a'r ysgolheigion yn cael eu holi ar gyhoedd gan Mr. Charles. Effeithiai yr holwyddoriad hwn yn anarferol ar y rhai ag oeddynt yn y lle, a pharodd argraff dymunol, nid ar Gorwen yn unig, ond ar ysgolion eraill y dosbarth. Trwy yr amgylchiad hwn ac eraill, dyrchafwyd yr ysgol Sabbothol uwchlaw rhagfarn y werin, ymgasglodd lluaws mawr o ieuenctyd, a rhai mewn oedran iddi, a phrofasant ei buddioldeb, trwy eangiad rhyfeddol ar eu gwybodaeth, gwellhad mawr ar eu hymddygiadau, a gwnaed llawer o honynt yn etifeddion gras y bywyd. Ciliodd yr ofer-gampau a'r coeg-chwareuon allan o'r golwg, fel y cilia bwystfilod ysglyfaethus o flaen goleuni haul. Newidiwyd yr ymladd ceiliogod am yr addoliad crefyddol, a'r bêl a'r ceulas am y Beibl. Glanhawyd y wlad, i fesur mawr, o'r brynti cyhoeddus a'i hanurddai, ac ni cheid neb mwyach, ïe, yn mysg y rhai a esgeulusent yr ysgol, a'r addoliad Sabbothol, yn ddigon hyf i arddel ar gyhoedd yr hen arferion.

Yr oedd yr awydd am ryw goeg-ddifyrwch, er hyn i gyd, yn berwi meddylfryd rhyw ddosbarth o bobl; ac esgorodd hyn, yn y fil. 1831, ar gais oddiwrth foneddwyr y fro, i sefydlu rhedegfa meirch yn y gymydogaeth. Ymosododd yr ysgolion Sabbothol, a'r cynulleidfaoedd, yn egniol yn erbyn yr oferedd hwn. Lledaenwyd traethawd ar y mater, wedi ei ysgrifenu gan y Parch. John Elias, drwy y wlad yn gyffredinol. Dynoethwyd ysgelerder y gamp o'r pulpudau; rhybuddiwyd deiliaid yr ysgol Sabbothol i beidio myned i'r lle fel edrychwyr; ac ysgrifenwyd llythyrau at amryw o foneddwyr y fro, i ymliw a hwynt am ddwyn yr oferedd llygredig hwn o'r wlad. Dywedir i ryw amgylchiadau rhagluniaethol, hefyd, gymeryd lle ar y pryd, ag oeddynt yn tueddu i leithio aidd ei noddwyr, yn enwedig y flwyddyn ddiweddaf o'r tair y cynaliwyd y gamp i fyny. Dywedir am y tro olaf hwn, fod yr awyr uwchben y lle wedi duo yn arswydus, trwy ymgrynhoad cymylau tewion; a bod math o gorwynt aruthrol wedi cerdded heibio ar y pryd, yn nghyda tharanau a mellt arswydus, a hyn oll yn cael ei ddylyn â gwlaw anarferol, nes i'r bobl gyda dychryn brysuro o'r lle, a ffoi ymaith. Nid ydym, wrth grybwyll yr amgylchiad hwn, yn awgrymu fod y fath ddygwyddiad yn un prawf o bechadurusrwydd yr ymgynulliad, gan y gwyddom y dichon i dymhestl o'r fath ddygwydd pan y cynelir cyfarfod crefyddol, yn gystal a phan y cynelir un llygredig; ond y mae yn y fath amgylchiad duedd i ddeffroi ystyriaethau dynion i ymholi pa un ai da ai drwg a fydd eu gwaith, ac i gynyrchu teimladau priodol i'r farn a ffurfir am natur y gwaith. Ac felly y bu y tro hwn. Deffrodd yr amgylchiad yr ystyriaeth, a chondemniodd y gydwybod y gwaith, ac ofn a ffoedigaeth a fu y canlyniad. Ciliodd pawb o'r maes, fel rhai wedi clywed dedfryd y Barnwr mawr ei hun ar yr oferedd, ac ni fu ysbryd yn neb, hyd heddyw, i roddi ail-gychwyniad iddo.

Gorwen yr hanodd y ddwy gynulleidfa a berthyn i'r Methodistiaid yn Ngwyddelwern a Llansantffraid-Glyn-Dyfrdwy. Dangoswyd llawer o ffyddlondeb gan y rhai a fu yn cychwyn yr achos yn y lleoedd hyn. Gwenodd yr Arglwydd hefyd ar eu hymdrechion, nes y mae gwanwyn hyfryd wedi tori arnynt, ar ol gauaf maith a gerwin.

Nodiadau

1. Benjamin Chidlaw, tad y Parch w:Benjamin William Chidlaw