Methodistiaeth Cymru Cyfrol I/Meirionnydd y trydydd cyfnod
| ← Meirionnydd Yr ail gyfnod (Parhad 4) | Methodistiaeth Cymru Cyfrol I gan John Hughes, Lerpwl |
Meirionnydd y trydydd cyfnod (parhad) → |
PENNOD VII.
Y TRYDYDD CYFNOD,—O DDECHREUAD YR YSGOL SABBOTHOL HYD Y NEILLDUAD YN 1811.
CYNWYSIAD:
YMUNIAD Y PARCH. SIMON LLOYD, B.A., A'R METHODISTIAID—ESGOB LLANELWY A MR. CHARLES—Y GYMDEITHASFA YN PENDERFYNU LLECHU DAN Y TOLERATION ACT—MR. CHARLES YN OFFERYN I DDWYN Y FEIBL GYMDEITHAS I FOD—CYFARFODYDD YSGOLION YN CAEL EU CODI—DEFNYDDIOLDEB MR. CHARLES I GODI YSGOLION CYLCHYNOL YN UCHELDIROEDD YSGOTLAND, AC I'R GYMDEITHAS WYDDELIG—HEFYD I'R GYMDEITHAS GENADOL GARTREFOL—BLYNYDDOEDD OLAF MR. CHARLES A JOHN EVANS—HANES LLANFACHRETH.
TUA'R fl. 1785-90 yr ymunodd y Parch. Simon Lloyd, B.A., Plas-yn-dre', Bala, â'r Methodistiaid. Hwn oedd yr ail eglwyswr a wnaethai hyny yn y Gogledd. Bellach yr oedd y ddau, a'r unig ddau yn Ngwynedd a weinyddai y sacramentau yn mysg y Methodistiaid, yn byw yn nhref y Bala. Fe fu Mr. Lloyd am ryw dymhor byr yn gwasanaethu yn llan Bryn-eglwys, sir Ddinbych; ac efe, meddir, oedd y cyntaf, ag arwyddion amlwg o dduwioldeb arno, a fuasai yno er cyn cof. Yr oedd Mr. Charles ac yntau yn gyfeillion eisoes, a naturiol ydoedd dysgwyl yr ymwelsai y naill â'r llall, yn ol y cyfleusderau a roddid iddynt. Nid ffordd bell oedd o'r Bala i Fryn-eglwys, ac yn ystod yr amser yr oedd Mr. Lloyd yn gurad yno, aeth Mr. Charles, yr hwn oedd bellach wedi ymuno â'r Methodistiaid, i edrych am dano. Gofynai Mr. Lloyd iddo weini yn y llan y diwrnod hwnw, gan fod Mr. Charles, fel yntau ei hun, wedi derbyn urddau esgobol, a chan y gwyddai hefyd, y byddai offeiriaid y Deheudir, ar ol ymuno â'r Methodistiaid, yn arfer pregethu yn fynych yn llanau y plwyf. Cydsyniodd Mr. Charles â'i gais, a phregethodd y Sabboth hwnw yn llan Bryn-eglwys. Ymddengys fod gradd o anniddigrwydd eisoes wedi meddiannu rhyw rai o'r plwyfolion; o herwydd fod buchedd Mr. Lloyd yn fwy manwl, a'i bregethau yn fwy efengylaidd, na'r rhai a fuasent yn rhagflaenwyr iddo; hyn, yn ychwanegol at y rhyddid a gymerasai i ganiatau i Mr. Charles bregethu yn y llan, oedd yn ddigon i enyn y marwor anniddigrwydd yn ffagl o wrthwynebiad. Yr oedd yn yr ardal y pryd hwnw ryw foneddwyr yn byw, tra gelynol i'r efengyl, a phenderfynol yn erbyn pob dim, ac yn erbyn pawb, y byddai dim sawyr ddiwygiedig arno. Yr oedd y gwŷr hyn yn mysg y rhai mwyaf eu cyfoeth a'u dylanwad, y pryd hwnw, o neb yn yr ardal. Penderfynodd y gwŷr hyn na oddefid y newydd-beth hyn oddiwrth y curad ieuanc; ac erbyn y Sabboth canlynol, yr oedd drws y llan wedi ei gloi yn ei erbyn; ac ni adawyd iddo fyned i mewn, er iddo daer ddeisyf hyny. A chan na chaniateid iddo fyned i mewn, penderfynai Mr. Lloyd bregethu allan ar y fynwent; ac wedi iddo ddechreu y gwasanaeth, daeth cyfaill ato i ddeisyf arno roddi heibio ei fwriad, gan ei hysbysu, fod yno nifer o ddynion wedi penderfynu rhuthro arno a'i faeddu. Rhoes yntau heibio y gwasanaeth, gan gilio o'r lle, a chilio ar yr un pryd o wasanaeth y sefydliad crefyddol, yr oedd wedi ei urddo iddo. Preswyliai o hyny allan yn Mhlas-yn-dre', ei drefdadaeth ei hun; a llafuriai hyd ddiwedd ei oes, mewn undeb a'i gyfaill a'i gymydog Mr. Charles, yn nghyfundeb y Methodistiaid. Yr oedd Mr. Lloyd yn ieithydd a hanesydd rhagorol, yn Gristion unplyg a dirodres iawn. Nid oedd ei ddoniau gweinidogaethol yn boblogaidd, eto bu yn ffyddlawn yn ei dymhor i deithio Cymru fynyddig: a chymerai y byd a'i cyfarfyddai gyda'r efengyl, mewn tai tlodion, yn ddiddig. Yr oedd hyn iddo ef yn fwy chwith nag i lawer, gan ei fod yn ŵr boneddig o berchen etifeddiaeth helaeth, ac wedi ei ddwyn i fyny yn gyfatebol. Ysgrifenodd amryw lyfrau, megys "AMSERYDDIAETH YSGRYTHYROL," ac "ESBONIAD AR LYFR Y DADGUDDIAD." Treuliodd lawer o amser gyda'r cyntaf, yr hwn sydd a phrofion lawer ynddo o ymchwiliad maith a dyfal, ac yn sefyll yn unig ac heb ei gyffelyb yn yr iaith Gymraeg.
Yr ydym eisoes wedi rhoddi mesur mawr o hanes Mr. Charles, fel ag yr oedd yn blethedig â'r ysgol Sabbothol, fel nad oes lawer yn ngweddill genym i'w chwanegu am dano, mewn cysylltiad â sir Feirionydd. Ryw amser ar ol ei ymuniad â'r Methodistiaid, anfonodd esgob Llanelwy ato i ddweyd, os na pheidiai a phregethu gyda'r sismaticiaid hyn, y cymerai efe y gyfraith mewn llaw i'w rwystro. Yr un gyfraith oedd hon, tybygid, ag a ddefnyddiwyd yn ddiweddar gan Harri o Exeter, esgob tanbaid ei dymher, politicaidd ei naws, a Phuseyaidd neu hanner-pabyddol ei syniadau, yn erbyn Mr. Shore. Cyfraith ydyw hon, sydd yn rhwymo y gŵr a gymero urddau yn eglwys Loegr, i beidio gweini byth mewn cyfundeb crefyddol arall, dan boen dirwy a charchar. Nid oes hanes fod neb wedi rhoddi y gyfraith hon mewn grym, neu geisio ei rhoddi, hyd nes y gwnaeth esgob ffyrnig Exeter hyny; yr oedd, er ys oesoedd, wedi gorwedd yn llythyren farw ar lyfr y gyfraith, mae yn wir, ond yn rhy gethin i'w harfer. Ond er na chaed neb yn meddu ar y galon i'w gosod mewn grym hyd yn ddiweddar, hi a gafodd ei bygwth yn erbyn Mr. Charles gan esgob Llanelwy. Yn fuan ar ol y bygythiad hwn, aeth Mr. Charles i Lundain, a hysbysodd yr amgylchiad i Lady Erskine. Anfonodd hithau yr hysbysiad i'w brawd, yr hwn oedd yn gyfreithiwr enwog, ac yn un o'r llysddadleuwyr enwocaf yn y deyrnas, sef yr Anrhydeddus Thomas Erskine, yr hwn yn y flwyddyn 1806 a wnaed yn Arglwydd Erskine, ac yn Ganghellydd y deyrnas. Y gŵr hwn a anfonodd at yr esgob i hysbysu iddo, os efe a roddai y ddeddf hòno mewn grym, yn erbyn Mr. Charles, y dygai yntau yr un ddeddf dan sylw y senedd, gyda golwg ar ei diddymu. Parodd hyn i'r esgob gilio o'r maes, yn hytrach na thynu Erskine yn ei ben.
Deallodd Mr. Charles mewn ymddyddan â'r cyfreithiwr anrhydeddus hwn, pryd yr adroddodd wrtho yr erlidigaeth yr oedd y Methodistiaid dano oddiwrth foneddwr ac ustus heddwch yn y sir, fod Ct wedi troseddu y gyfraith ei hunan, wrth ddirwyo y pregethwyr, a'r rhai a'u derbynient i'w tai, gan na ranodd ef y dirwyon rhwng yr hysbyswyr a thlodion y plwyf, yn ngŵydd y dirwyedig. Cynygiodd y cyfreithiwr gymeryd y boneddwr mewn llaw, a'i gosbi i'r eithaf. Hyn nis boddlonai Mr. Charles iddo wneyd, nes o leiaf, iddo gydymgynghori a'i frodyr; ac wedi iddo ddychwelyd, a gosod yr achos ger bron, barnwyd yn fwy Cristionogol, ac yn debycach o effeithio yn dda ar y boneddwr ei hun, yn gystal ag ar eraill, iddynt beidio ei fwrw i grafangau y gyfraith.
Pan oedd y boneddwr y soniasom gymaint am dano, yn chwythu bygythion allan yn erbyn y Methodistiaid, a chyn iddo ddirwyo neb, yr oedd cymdeithasfa yn y Bala, a chymerwyd yr achos i ystyriaeth, ai nid dyledswydd y cyfundeb oedd gosod eu pregethwyr, a'r tai pregethu, yn ddioed dan nawdd y cyfraith, trwy Ddeddf y Goddefiad (Toleration Act)? Yr oedd Mr. Charles, a John Evans, ynghydag eraill, o'r farn mai hyny oedd eu dyledswydd; ond gwrthwynebwyd hyn yn gryf gan eraill, ac yn benaf gan y brodyr o sir Gaernarfon, gan na fynent er dim gael eu cyfrif yn ymneillduwyr. Y canlyniad a fu i ddirwy o £20 gael ei osod ar William Pugh; £20 ar dŷ yn Nhywyn; £20 ar dŷ yn Mryncrug; ac £20 ar dŷ yn Llanerch-goediog. Parodd hyn, fel y gellid meddwl, fraw a synedigaeth trwy y wlad. Deallwyd fod boneddwyr eraill yn bwriadu gwneyd yr un peth a Ct. Bu capel Dolgellau yn nghauad un Sabboth, mae'n debyg oblegid yr arswyd a ddaliasai y pregethwyr i fyned allan heb eu trwyddedu. Dygodd yr amgylchiadau hyn y mater mewn dadl i lwyr benderfyniad, a hyny yn bur fuan. Nid oedd eisiau rhesum mwyach o blaid ymneillduaeth; yr oedd llais yr erlidigaeth yn uwch na llais rheswm, ac o hyny allan ni fu un petrusder, mewn un fynwes i gymeryd trwydded, ar gyfrif fod yn rhaid ei chymeryd ar dir ymneillduaeth. Ac yn y cyfwng hwn yr anfonwyd, fel y dywedasom eisoes, am David Francis Jones, Ysw., i'r Bala; a thrwyddo y caed nodded y gyfraith rhag y gorthrwm blin hwn.
Nid dyn i'r Bala yn unig oedd Mr Charles, ac nid dyn i sir Feirionydd yn unig ydoedd, ie, mwy, er i Rowlands ddweyd mai "Rhodd yr Arglwydd i'r Gogledd ydoedd," y gwir ydyw, fod Mr. Charles yn ddyn, yn anad llawer iawn, i'r byd oll! Fe fu yn offeryn achlysurol, o leiaf, a chymaint a neb arall yn offeryn uniongyrchol, i sefydlu y gymdeithas ardderchog hòno, " Y Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor"—un o brif ragoriaethau ein teyrnas a'n hoes;—sefydliad sydd eisoes wedi bod o annhraethol les i'r byd, ac a fydd yn ddiau hyd oesoedd pellaf amser. Yr oedd ei lafur eisoes gyda'r ysgolion dyddiol a Sabbothol, wedi codi syched anarferol am yr ysgrythyrau; a chan yr ymofyniad cyffredinol am danynt, yr oedd y diffyg o honynt yn y wlad yn dyfod yn fwy-fwy amlwg, ac yn fwy-fwy annyoddefol, Hyn a barodd yr ymofyniad gan Mr. Charles yn Llundain am fodd i gael yr ysgrythyrau yn fwy helaeth, ac yn fwy rhad i'r Cymru tlodion. A'r ymofyniad hwnw drachefn, fel y gŵyr ein darllenwyr yn dda, a esgorodd ar gymdeithas y Beiblau.
Mr. Charles oedd un o'r rhai cyntaf, os nad y cyntaf oll, a gododd gyfarfodydd ysgolion Sabbothol;—cyfarfodydd y byddai amryw ysgolion yn cwrdd â'u gilydd, ac yn cael eu holwyddori yn gyhoeddus. Deuai tyrfaoedd lluosog iawn at eu gilydd ar yr achlysuron hyn; ac effeithiau anarferol a ymddangosai ynddynt ar y gwrandawyr yn gyffredinol; ac nid yn unig, yr oedd y cyfarfodydd yn effeithiol ar y pryd, ond dylynid hwy ag effeithiau anarferol ar ieuenctyd yr ysgolion, a thrwyddynt hwy ar deuluoedd y wlad. Rhoddai y cyfarfodydd hyn fantais i bobl y wlad weled a chlywed pa addysgiadau a roddid i'r plant, a pha lafur ei faint a ddefnyddid gan eu hathrawon i'w dysgu. Yr oedd rhagfarn y trigolion yn erbyn y crefyddwyr yn diflanu; yr oedd yr ysgolion yn chwanegu yn amledd eu rhifedi, ac yn lluosogrwydd eu deiliaid; y cynulleidfaoedd yn chwyddo mewn maintioli, nes oedd gwaedd mawr ymron trwy Wynedd a Deheudir oll, am gapelau yn lle tai, ac am gapelau mawrion ac eang, yn lle y rhai bychain a chyfyng.
Trwy lafur y gweinidog duwiol ac effro hwn, fe roddwyd nodwedd ar ysgolion Cymru nad yw yn ymddangos ar ysgolion un wlad arall, o leiaf i'r un graddau. Yr oedd y moddion a ddefnyddiai yn tueddu i ddwyn pob oedran i'r ysgolion, ac i wneuthur yr ysgolion eu hunain yn fwy digymysg grefyddol, nag yn un lle arall. Nid oedd y gelfyddyd o ddarllen ond y cam cyntaf ynddi, yr ysgogiad cychwynol. Yr oedd dysgu pennodau o'r Beibl ar dafod leferydd, yn cael ei argymhell ar bawb. Yr oedd holwyddori, pob athraw ei ddosbarth, mewn gwahanol ganghenau o wybodaeth ysgrythyrol; yr oedd mawl a gweddi yn cael eu cymysgu gyda'r cwbl, a chynghori pob oedran yn y pethau a berthynent i'w heddwch. Yr oedd llai o wedd ysgol, a mwy o wedd eglwys, ar y sefydliad. Gosodid hi yn llaw-forwyn i'r efengyl, ac yn faethle i eglwys Dduw. Nid cymaint o ystum ac awdurdod meistr a fyddai ar yr athraw, ond gwedd cyfaill a Christion. Teimlai y deiliaid eu bod yn fwy mewn addoliad dwyfol nag mewn sefydliad dynol.
O herwydd hyn yr oedd, ac y mae hyd yn awr, yn cyfateb yn fwy i bob oedran, ac yn sefydliad yn gwasanaethu i lesâu meddwl dyn, nid am dymhor byr, ond am ei oes. Oddiar hyn y mae fod ysgolion Cymru a mwy o feibion a merched yn eu cyflawn faintioli ynddynt, nag sydd o blant. Edrychir ar ddysgu darllen ond y porth nesaf allan, yn arwain at addysg wir fuddiol mewn duwinyddiaeth; ac mewn undeb â holl ranau y gwaith, yn effeithio ar y deiliaid fel gweinidogaeth yr efengyl, er goleuo eu deall, tyneru eu cydwybodau, a threfnu eu hymddygiadau;—mewn gair, er eu gwneyd yn aelodau cymhwys yn eglwys Dduw.
Yr oedd Mr. Charles yn un o bedwar a aent o Gymru yn flynyddol i weinidogaethu yn nghapel Spa Feilds, a chapel Seion, yn Llundain, lle y caed tystiolaethau lawer fod ei lafur ef, a'r eiddo ei frodyr, wedi bod yn dra bendithiol. Gwnaed ef hefyd yn olygwr, ac yn unig ymddiriedolwr, i gynulleidfa Seisonaeg yn Nghaerlleon, yn nghyda changhenau perthynol iddi yn y cymydogaethau cylchynol. Dechreuwyd yr achos hwn gan y Parch. Philip Oliver, yr hwn hefyd a fuasai yn weinidog unwaith yn eglwys Loegr, ond oedd fel Rowland Hill yn Llundain, wedi casglu cynulleidfa heb fod dan olygiaeth esgobawl. Fe fu Mr. Oliver yn ffyddlawn a llwyddiannus ar y maes hwn. Ni adwaenai neb o gyffelyb feddwl iddo, mwy na Mr. Charles, i adael gofal y gynulleidfa a'i hamgylchiadau iddo. Yntau a fu ffyddlawn iawn yn y fugeiliaeth hon, i'r graddau y goddefai ei amgylchiadau, tra bu byw. Ac hyd y dydd heddyw, nid oes gan y bobl hyn ond yr un gyffes ffydd a ninau, a'r un rheolau dysgyblaethol. Eu dymuniad hefyd ydyw, ar iddynt gael eu cyfrif megys canghen Seisonig o'r cyfundeb.
Trwy hyfforddiadau Mr. Charles hefyd, y sefydlwyd ysgolion cylchynol yn Ynysoedd ac Ucheldiroedd Scotland. Anfonwyd ato, ar ol clywed am ysgolion Cymru, i gael y cynllun yn ol yr hwn y dygid hwy yn mlaen. Hefyd, ar ddymuniad y Gymdeithas Wyddelig (Irish Society), cymerodd daith i'r wlad hòno, gyda thri gŵr boneddig arall, i'r dyben i edrych i mewn i ansawdd crefydd a moesau yn yr ynys hono. Wedi eu dychweliad, cyhoeddwyd adroddiad helaeth, yn cynwys eu golygiadau ar gyflwr y wlad, ac ar y moddion tebycaf i lesâu y preswylwyr.
Hawdd fyddai i'r darllenydd ddychymygu pa mor ddyfal a llafurus yr oedd raid fod y gŵr rhagorol hwn, ond iddo adgoffa ei lafur a'i deithiau gweinidogaethol yn ei sir ei hun, a thros Gymru oll, yn gysylltiedig â'i lafur yn Llundain a Chaerlleon; ei ohebiaeth ddiderfyn yn achos cymdeithasau daionus y deyrnas, gyda gwŷr crefyddol Lloegr, Scotland, ac Iwerddon; ei ymroddiad dibaid a difwlch i fod yn bresenol yn mhrif gymdeithasfaoedd ei frodyr ei hun; ei ymdrech anarferol i blanu ysgolion Sabbothol, ac i arolygu yr ysgolion dyddiol; y gofal a ddisgynai arno i ddarpar llyfrau priodol i'r ysgolion hyny; yn nghyda'i arolygiad o argraffiadau y Beibl Cymraeg gan Gymdeithas y Beiblau. Ac yn ychwanegol at hyn oll, ysgrifenodd EIRIADUR YSGRYTHYROL helaeth a rhagorol, yr hwn sydd lyfr mawr ei faint, a mawr ei gynwys, ac yn drysor na fedd yr iaith na'r genedl yr un i'w gystadlu ag ef, yn y canghenau gwybodaeth a drinir ynddo. Costiodd y llyfr hwn lafur dirfawr iddo, ac wrth gofio yr holl bethau pwysig ag oedd ganddo mewn llaw eisoes, y mae yn anhawdd dychymygu pa fodd yr oedd ganddo amser na nerth digonol i'w cwblhau.
Profwyd dylanwad a doethineb Mr. Charles yn neillduol yn mysg ei frodyr tua'r fl. 1811, pan y bu neillduad ar nifer o bregethwyr y cyfundeb i weinyddu yr ordinhadau o fedydd a swper yr Arglwydd. Cam oedd hwn yn galw am lawer o ddoethineb a medrusrwydd, pan y cofir fod mwy na thriugain a deg o flynyddoedd wedi gosod eu sel wrth Fethodistiaeth yn y wedd oedd arno;—pan y cofiom y llwyddiant a fu arno o'r dechreu yn y ffurf cyntefig, a phan y cofiom hefyd, y gwrthwynebiad cryf a phenderfynol a ddangosid, gan y gweinidogion urddedig yn y corff, i'r newydd-beth hwn, a'r perygl o ymraniad niweidiol, yn enwedig yn y Deheubarth, os cymerai dim newidiad le; y mae yn hawdd gweled rheswm digonol i fod yn bwyllog ac araf. O'r ochr arall, yr oedd y perygl yn llawn cymaint, neu yn wir yn llawer mwy, os na chymerid cam yn mlaen. Bernid fod y llwyddiant mawr, a roddasid eisoes ar Fethodistiaeth, yn galw am yr ysgogiad hwn, yn lle ymfoddloni i'r gyfundrefn flaenorol. Yr oedd Gwynedd yn neillduol o amddifad o'r ordinhadau arwyddol; nid oedd yn y Gogledd oll ond tri offeiriad; a chan fod yr eglwysi, bellach, wedi lluosogi yn ddirfawr, er ys triugain mlynedd, fod yn rhaid gwneuthur rhyw ddarpariaeth tuag at ddiwallu eu hanghenion. Nid oes amheuaeth na chostiodd yr amgylchiad lawer meddwl pryderus, llawer awr ddigwsg, a llawer ochenaid drom, i Mr. Charles, a chafodd ei wrando yn yr hyn a ofnodd. Disgynodd ar y moddion cymhwysaf ar y pryd i gyfarfod â holl amgylchiadau y pwnc, a derbyniwyd y cynllun a barotoisai efe, gyda llai o eithriaid o lawer nag a ddysgwyliasid. Ymlonyddodd y cyfundeb yn y canlyniad, gan lochesu syniadau llawn mor barchus am Mr. Charles ag o'r blaen. "Diolchwyd i Dduw a chymerwyd cysur."
Yr oedd Mr. Charles wedi ei gynysgaethu a chorff lled gryf, ac â iechyd Iled dda, ar y cyfan; ond yn y fl. 1799, wrth deithio dros fynydd Mignaint, yn nechreu y gauaf, ymaflodd oerfel dwys yn mawd ei law aswy, yr hwn a barodd iddo ddolur poenus a maith; a barnodd y meddygon yn mhen rhyw amser, nad oedd modd achub ei fywyd ond trwy ei thori ymaith. Parodd yr amgylchiad hwn drallod anarferol, nid yn unig i Mr. Charles ei hun a'i deulu, ond hefyd i'w frodyr crefyddol yn y dref,—cymaint felly ag yr ymgynullodd nifer i weddio drosto. Daliwyd sylw neillduol ar erfyniad un brawd, o'r enw Richard Owen, pan yn gweddio drosto. Yr oedd y gweddiwr yn hen wŵr nodedig am ei dduwioldeb, a'i gymdeithas a Duw mewn gweddi. Yn ei weddi, cyfeiriai at yr estyniad oes a roddwyd gynt i Hezecia, ac archai ar i Dduw estyn i Mr. Charles yr un gymwynas. "Pymtheg mlynedd yn ychwaneg, O Arglwydd," meddai, "yr ydym yn erfyn am bymtheg mlynedd o estyniad at ddyddiau ei oes.-Ac oni roddi di bymtheg mlynedd, O ein Duw, er mwyn dy eglwys a'th achos?" Craffodd llawer, ar y pryd, ar eiriau yr hen Gristion. Craffodd Mr. Charles ei hun arnynt, pan mynegwyd hwy iddo. Wrth y gweddiwr ei hun y dywedodd unwaith, "Wel, Richard Owen, nid oes nemawr o'r pymtheng mlynedd eto heb eu treulio." Yr oedd hyn o fewn tua blwyddyn cyn ei farwolaeth. A phrin y daeth y pymtheng mlynedd i ben—yr oedd tuag wythnos yn fyr o'r tymhor—cyn ei alw ef i orphwys. A melys iawn yr oedd raid fod hûn y gweithiwr hwn. Gwasanaethasai ei genedlaeth trwy ewyllys Duw, a hunodd gyda'i dadau.
Wedi dychwelyd adref o Fachynlleth, lle yr aethai er mwyn ei iechyd, a lle y pregethasai ddiweddaf, ac y cynorthwywyd ef i gyrhaedd ei ystafell, dywedai, "Bellach, nid oes genyf ddim i'w wneuthur ond marw." Efe a fu farw mewn tangnefedd ar y 5ed o Hydref, 1814, a'i wraig ar y 24ain o'r un mis. Hebryngwyd ei weddillion marwol i dŷ ei hir gartref gan dyrfa fawr, wedi gwrando pregeth, gan Mr. Jones o Ddinbych, ar yr achlysur galarus. Ni fu ei oes yn faith, ond hi fu yn oes lafurus a llwyddiannus. Amlwg ydyw, ddarfod i ragluniaeth ddoeth a da ei anfon i Ogledd Cymru, ac i fysg y bobl a ddirmygid gymaint, modd y rhoddid iddo gymhelliadau cryfion, maes helaeth i lafurio, a pherffaith ryddid i dreulio ac ymdreulio yn ngwasanaeth ei Arglwydd.
Yr oedd John Evans yn byw yn y Bala er ys deugain mlynedd a mwy cyn dyfodiad Mr. Charles i ymsefydlu yno, a bu fyw hefyd agos i dair blynedd ar ol ei gladdu. Yr oedd y patriarch hwn, gan hyny, wedi gweled llawer gwedd ar achos y Methodistiaid yn siroedd Gwynedd, ac yn wir, yn y Deheubarth hefyd, yn ystod y 75 mlynedd y bu ef â'i lygad arno. Yn nyddiau boreu ei oes fe'i gwelodd yn isel a gwanaidd, a than erlidigaeth, gwawd, a gorthrwm: fe welodd lawer seren ddysglaer yn codi ac yn machludo; fe ganfu effeithiau difaol yr ymraniad; ac a deimlodd oddiwrth ymosodiadau heresiau mewn gwahanol ddulliau a gwisgiadau, ac a fu byw i weled y dywysogaeth yn gorfoleddu yn llewyrch efengyl gogoniant Duw; ei broydd wedi eu britho â thai addoliad; ac ieuenctyd, yn filoedd ar filoedd, yn heidio ar y Sabbothau i ymofyn am addysg mewn pethau crefyddol. Cydgerddodd â rhan o dair oes o grefyddwyr, ac fe ellid dweyd am dano, o leiaf dros ystod maith o'i oes, a chyn i ymollyngiad henaint ei ddal, ei fod o flaen ei oes, mewn craffder gwybodaeth a chynghor. Tueddai llawer o'r crefyddwyr cyntaf i fod yn fanwl a llym iawn, wrth ymofyn am waith yr Ysbryd ar eu heneidiau, gan gwbl gredu y byddai raid cael arnynt yr un fath arwyddion o ran natur a graddau, ag a brofasant hwy eu hunain. A chan eu bod hwy, lawer o honynt, wedi profi goruchwyliaeth lem iawn ar eu meddyliau, mewn argyhoeddiadau dyfnion, a dychrynfeydd annyoddefol, a thrachefn wedi profi llawenydd annhraethadwy a gogoneddus, barnent mai yn y modd hyn yn unig y gweithredai Ysbryd Duw ar bawb, ac nad cywir dim ond a brofid yn y wedd yma. Ond nid felly John Evans. Gwahaniaethai ef rhwng natur peth a'i raddau. Fe ddichon ddarfod ei ddysgu i raddau yn hyn oddiar ei brofiad ei hun. Fe'i hennillasid ef, mae lle i feddwl, yn fwy na llawer, yn raddol i gofleidio crefydd Mab Duw, heb brofi arswydau mor fawr, ar y naill llaw, na llawenydd mor gryf, ar y llaw arall, ac felly, dysgasid iddo, gydddwyn âg eraill, dan weithrediadau cyffelyb, yn fwy na llawer o'i frodyr. Dywedodd unwaith yn Llanuwchllyn, wrth ymddyddan â gwraig a geisiai am aelodaeth, yr hon nid oedd yn gwbl ateb i'r mesurau a ddymunai rhai, "Wel, y cam cyntaf tuag at fyned trwy y porth cyfyng, yw troi y wyneb ato." Ymddengys ei fod ef yn fwy tyner na Mr. Charles ei hun yn y peth hwn, fel yr ymddengys oddiwrth y chwedl ganlynol. Wrth ymddyddan â gwraig, yn y Bala, yr hon a ymofynai am aelodaeth eglwysig, ac i'r hon yr oedd gradd o anmharodrwydd i roddi derbyniad, adroddodd Mr. Charles iddo swm yr ymddyddan, gan ei fod ef ar y pryd yn drwm ei glyw, a chwanegai, "Tywyll iawn ydyw hi, John Evans."—" Wel, Mr. Charles, tywyll oeddych chwithau, pan ddaethoch atom gyntaf; fe allai y daw y wraig yn mlaen o'r goreu er hyn; gadewch iddi y chwareu teg o geisio beth bynag." Mewn materion pwysig yr oedd mor gadarn a'r graig; er hyny, medrai "gynal gwendid y rhai gweiniaid," mewn modd hynod.
Gwelwn y syniad a lochesid am dano, yn yr ychydig ymadroddion a roddir am dano yn y "Gyffes Ffydd:"—"John Evans o'r Bala oedd ŵr cadarn iawn yn yr ysgrythyrau; a dianwadal a sefydlog yn egwyddorion y grefydd Gristionogol. Bu y gŵr hwn yn sefyll yn dyst ffyddlawn o blaid y gwirionedd, mewn athrawiaeth a dysgyblaeth, yn nghylch triugain mlynedd. Nid yn fynych y gwelir y cyffelyb !"[1] .
LLANFACHRETH.
Y mae yr ardal hon o fewn ychydig o filldiroedd i dref Dolgellau, ac yn cael ei hynodi yn anad llawer man, trwy fod palas un o'r boneddwyr mwyaf yn y sir gerllaw, sef palas Syr Robert Vaughan, Barwnig.
Y bregeth gyntaf a draddodwyd yn y fro hon, gan neb o'r Methodistiaid, oedd gan William Evans o'r Fedw arian, yn y lle a elwir Llyn-pwll-y-gela, yn y fl. 1783. Mawr oedd y gwrthwynebiad i bregethwyr y Methodistiaid gael lle i roddi eu troed i lawr yn y plwyf, a gwneid penderfyniad hollol na oddefid i'r fath draha ddyfod i mewn. Yr un a roddodd ei dŷ gyntaf i'r penau-cryniaid bregethu ynddo, oedd un Evan James, yr hwn, ar y pryd, oedd yn byw yn Ty'n-y-ffridd, o fewn tua milldir i'r pentref. Yr oedd yr erlid yn chwerw yn yr ardal, cymaint felly yn fynych, fel na oddefid i'r pregethwr ddarllen ei destyn. Un tro, fe ddaeth Mr. Foulkes o'r Bala, a rhyw offeiriad o'r enw Mr. Williams[2] gydag ef. Ymddygodd yr erlidwyr yn ffyrnig tuag atynt, a thynwyd Mr. Foulkes i lawr, a bu gorfod arno dewi. Tra yr oedd hyny yn cymeryd lle, yr oedd yr offeiriad o'r Deheudir yn y tŷ. Aeth un John Lewis o Ddolgellau ato, a gofynodd iddo, a oedd digon o wroldeb ynddo i roddi ei einioes dros Iesu Grist, os byddai raid. Yntau a atebodd fod. Yna aeth allan tua'r gynulleidfa, y rhai pan welsant arno wedd offeiriad a ofnasant, gan ddywedyd, "offeiriad ydyw;" a chafodd lonydd i bregethu. Nid hir y bu y rhai a flaenorent yn y gwaith o erlid fyw; eithr fe'u tarawyd â gwahanol anhwylderau, trwy y rhai y terfynwyd eu hoes. Iaith y tylwyth yma cyn marw oedd, Gwae ni! ddywedyd na gwneuthur o honom ddim i'r pregethwyr a gawsant eu baeddu genym!
Mawr oedd trafferth Evan James, y gŵr a'u derbyniai hwy i dŷ. Heblaw yr erlid oedd oddiallan, a'r gwarth oedd gysylltiedig âg achos y Methodistiaid y pryd hyny, yr oedd baich arall yn gorwedd yn drwm ar war Evan James; yr oedd ei wraig yn ddyeithr i ogoniant yr efengyl, ac yn anfoddog i Evan gyfranu dim o'i feddiannau, tuag at draul y pregethu, na'r pregethwyr.
Nid oedd yn anfoddlawn iddo dreulio rhyw gymaint am gwrw, neu ryw ddiod feddwol arall, gan y tybid yn gyffredin y pryd hwnw fod buddioldeb mawr ynddi. Yr oedd Evan yn arfer myned yn fynych, dros y plwyf, i ryw barth o'r Deheudir, a thelid iddo am ei amser, ynghyd â'r costau. Caniateid iddo ryw gyfran at ddiod, ar hyd y ffordd; ond y gyfran hon a gedwid yn ofalus ganddo, gan yfed dwfr o'r ffynnon, yn lle ei gwario: felly cadwai y wraig yn ddiddig, a darparai gogyfer a rhyw gostau gwir angenrheidiol gydag achos Duw. Heblaw ei garedigrwydd at achos yr efengyl, yr oedd Evan James yn meddu gradd helaethach o wybodaeth a dawn, na llawer o'i gymydogion, yn enwedig y ddawn awenyddol, yr hon a ddefnyddiodd i well dyben, nag a wneid gan y beirdd y pryd hwnw, nac, yn wir, a wneir gan lawer o feirdd yr oes hon.
Ar ol Evan James, John Pugh y clochydd, tad-yn-nghyfraith i Edward Ffoulk, Dolgellau, oedd y gŵr a roes ei dŷ i dderbyn pregethu ynddo. Ni ddywedir am ba hyd y bu yn pregethu dan y gronglwyd hon; ond ar ol rhyw gyfarfod misol a gynaliwyd ynddo, cyrhaeddodd y chwedl i glustiau yr offeiriad, fod ei glochydd yn llochi yr ymneillduwyr yn ei dŷ. Hyn ni ellid ei oddef. Nid cymhwys oedd i glochydd y llan fod yn achlesu dyfodiad y Methodistiaid i'r plwyf, a rhaid oedd ymofyn am glochydd yn ei le. Rhoddwyd gair allan, gan hyny, fod yn rhaid cael clochydd newydd. Ar y cyntaf, ymddangosai y gŵr parchedig yn lled ddiofal pwy a ddewisid, ond gadawai y detholiad yn nwylaw y plwyfolion. Eto, fe ddaeth i'r amlwg yn lled fuan fod ei feddwl wedi disgyn ar ŵr penodol. A phan y galwyd vestry, ac y syrthiodd dewisiad y plwyfolion ar ŵr arall, fe ffromodd yn dost, a haerodd mai ganddo ef yn unig yr oedd yr hawl i ddewis a gosod clochydd. Gwadwyd hyn gan ŵr o ddylanwad mawr yn y plwyf, a chynyddodd yr anghydfod fwy-fwy, fel y penderfynodd llawer o'r plwyfolion nad aent mwyach i'r llan i wrando arno, ac y dywedodd y gŵr y soniwyd am dano, y rhoddai yntau dir i'r ymneillduwyr adeiladu capel arno, os ewyllysient. Cymerwyd y cynygiad hwn gan yr Annibynwyr, ac adeiladwyd capel Rhyd-y-main, yr hwn yw y capel cyntaf a adeiladwyd yn y plwyf. Ond er mai efe yw y cyntaf, nid efe ydyw yr olaf: yn bresenol, y mae pumpo gapelau yn y plwyf, a dau eraill ar ei gyffiniau. Fel hyn y dybenodd yr anghydfod yn nghylch y clochydd. Os eisieu llethu ymneillduaeth oedd ar yr offeiriad, gwell fuasai gadael John Pugh yn ei swydd, gan yr esgorodd ei droad ef allan ar ymddyeithriad y plwyfolion oddiwrth weinidog y llan, ac ar eu henciliad at restrau ymneillduaeth.
Ond nid oedd gan y Methodistiaid, yn adeg yr anghydfod uchod, yr un capel yn y plwyf. Yr oedd y tý hefyd y cadwent y moddion ynddo, yn dra anghysurus, bellach, trwy ei fod yn adfeilio yn gyflym. Meddyliodd ei berchen mai gwell fyddai iddo ei werthu. Yr oedd y boneddwr mawr, ag cedd yn byw gerllaw, yn gosod ei fryd ar brynu pob darn o dir a fyddai ar werth yn y gymydogaeth, ac yn enwedig os oedd rhyw berygl i'r Methodistiaid ymsefydlu yn y plwyf. Pan ddeallwyd fod y tŷ hwn ar werth, gosodwyd yr achos o flaen cwrdd misol y sir, a phenderfynwyd ei brynu. Hyny hefyd a wnaed gan aelod o'r cyfundeb, o'r enw Ellis Jones. Gosododd ef yn gyntaf dan ardreth i'r Methodistiaid bregethu ynddo; ac yn mhen rhyw dymhor, gwerthodd ef drachefn i'r cyfundeb yn feddiant llwyr.
Ymddengys amgylchiadau lled hynod yn mhryniad y tŷ bychan hwn, a'r ardd a berthynai iddo,—y fath, fe allai, na ddylid eu gadael allan yn ddisylw. Yr oedd y gŵr a'i prynodd dros y cwrdd misol, ar y pryd y gwnaeth efe hyny, yn aelod yn y cyfundeb, fel y dywedwyd, ac yn perchen meddiannau bydol. Eto, nid hir y bu ar ol hyn heb ddangos mai nid "Israeliad yn wir, yn yr hwn nid oes dwyll," ydoedd. Yn lle rhoddi y pryniad i fyny i'r cyfarfod misol, yn ol ei addewid, gomeddodd ei ollwng o'i feddiant, ond gosododd ef i'r Methodistiaid dan ardreth o £3 yn y flwyddyn, sef llôg y £60 a gostiodd y tŷ iddo. Wedi i rai blynyddoedd fyned heibio, ac i'r prynwr golli ei broffes, a'i feddiannau bydol, daeth gorfod arno werthu y tŷ hwn hefyd. Pan glywodd y gŵr boneddig fod y lle eto ar werth, penderfynodd ei brynu; a gorchymynodd i ŵr fyned drosto at y gwerthwr ar ddiwrnod penodol, i'r dyben i'w brynu. Ond y diwrnod cyn i hyn gymeryd lle, daeth y gyfrinach i glustiau cyfaill i'r achos crefyddol. Galwodd ato dri o gyfeillion eraill, gan eu hysbysu nad oedd dim amser i'w golli, os mynent gael y tŷ crybwylledig i'w meddiant. Bwriodd hyn y brodyr i drallod a phenbleth blin;—nis gwyddent pa beth a wnaent. Gwyddent yn dda, os collent y lle hwn, nad oedd nemawr obaith y ceid un man arall yn y plwyf, ac y llethid yr achos crefyddol mewn canlyniad.
Wedi gweddio am gyfarwyddyd, ac ymgynghori â'u gilydd, penderfynasant ar fod dau o honynt, sef Mr. Lewis Evan, a Mr. John Dafydd, Dol-y-clochydd, i fyned yn foreu dranoeth at y gwerthwr, a phrynu y lle os gallent. Treuliwyd y noson hòno mewn pryder digwsg, ac yn foreu dranoeth aeth Mr. Lewis Evan at y gŵr (yr hwn a gymerai arno fod yn gryn gyfaill iddo), ac a'i hysbysodd fod ei dyddyn ef wedi ei werthu, ac y byddai raid iddo ymadael â'r gymydogaeth, yr hyn oedd yn beth blin iawn ganddo, am nad oedd un lle arall yn ymgynyg iddo; ac mai da fuasai ganddo gael rhyw le bychan i fyw ynddo yn Llanfachreth, yn hytrach nag ymadael o'r gymydogaeth. " Nid wyf finau yn dewis i chwi ymadael," ebe y gŵr, "acos gwna y tŷ bach a'r ardd sydd genyf yn Llanfachreth, ryw wasanaeth i chwi i aros ei well, mi a'i gwerthaf ef i chwi." "Am ba faint?" ebe Lewis Evan. Enwyd swm go fawr, llawer mwy na'i werth; ond wedi hir siarad, cytunwyd am dano, rhoddwyd ernes arno, a chafodd Lewis Evan y gweithredoedd gydag ef i'w gartref. Bellach, ni chafwyd un rhwystr i drosglwyddo y lle i ymddiriedolwyr at achos y cyfundeb.
Gwnaeth y boneddwr bob ymdrech a allai i gael y tŷ oddiar Lewis Evan, ac nid oes amheuaeth na allasai elwa llawer ar y pryniad a wnaeth; ond hyn ni fynasai ei wneyd ar un cyfrif, gan y golygai hyny yn dwyll o'r fath adgasaf. Y mae y ffaith yn adnabyddus ddigon, pa gyfrif bynag a roddir am dani, fod y gŵr a'i prynodd gyntaf, er elwa ar y lle, wedi myned yn dlawd, a'r gwr a'i prynodd ddiweddaf, gan wrthod gwobr anghyfiawnder, wedi aros mewn cyfrif a dylanwad, o ran meddiannau bydol, a phroffes grefyddol, hyd heddyw.
Pan glywodd y gŵr boneddig fod y Methodistiaid wedi sicrhau eu meddiant yn y darn tir, efe a deimlodd i'r byw, ac a ffromodd yn aruthr, gan fygwth, "Os codant gapel yn y lle, mi a fyddaf yn waeth wrthynt na chi cynddeiriog." Yr oedd y boneddwr, tybygid, wedi gosod ei galon ar gael y plwyf yr oedd ef yn byw ynddo yn gwbl rydd oddiwrth ymneillduaeth, ac na fyddai yr un capel, gan blaid yn y byd, o'i fewn. Gofynodd lawer gwaith i Mr. Lewis Williams, pregethwr yn y cyfundeb, yr hwn sydd yn awr yn byw yn yr ardal, ai ni wnai y Methodistiaid ddim gwerthu y darn tir drachefn iddo ef. I hyn yr atebid bob amser, nad oedd obaith am hyny, oddieithr i'r gŵr boneddig roddi darn arall o dir yn ei le, a hyny mewn llanerch gyfleus i drigolion yr ardal.
"Gan bwy," gofynai yntau, "y mae yr hawl i benderfynu yr achos hwn?" "Nid yw yr hawl yn llaw yr un dyn unigol," oedd yr ateb.—Gofynai drachefn,
"Ai nid yw Mr. Charles, neu Mr. Lloyd, o'r Bala, ddim yn ben arnynt ?" "Nac ydynt, ond y maent yn weinidogion o barch a dylanwad mawr yn y cyfundeb."
"Pa fodd," gofynai y boneddwr drachefn, " y gallaf gael cynyg ar brynu y darn tir?"
"Mae gan y Methodistiaid, Syr R," ebe Lewis Williams, "gyfarfod bob mis, yn rhyw fan neu gilydd yn y sir, yn yr hwn y penderfynir pob achos o'r fath."
"Pa fodd, ynte," ebe y boneddwr eilwaith, " y byddai oreu i mi wneyd cais at brynu y lle?"
"Trwy anfon cenad, Syr R{bar|2}}, ir cyfarfod misol."
Y genad a anfonwyd, sef John Dafydd, Dol-y-clochydd, yr hwn oedd ŵr o denant iddo, ac yn aelod o'r cyfarfod misol. Efe a osododd ei neges yn ffyddlawn o flaen y cwrdd misol; ond y brodyr a gytunasant na werthent y tir, ond y newidient ef am un arall mewn lle a fyddai yn gyfleus i'r bobl, eithr yn mhellach oddiwrth lan y plwyf, os mwy dewisol fyddai hyny gan y gŵr boneddig. I'r cynyg hwn yr oedd y genad wedi ei ddysgu eisoes i ateb, na wnai ei feistr ddim newidiad—mai ei farn sefydlog ydoedd, nad oedd eisieu yr un capel yn y plwyf, ond bod yr eglwys yn ddigon. Rhoddwyd ar Mr. Lloyd, o'r Bala, i ysgrifenu llythyr at y gŵr boneddig, i'w gyfarch yn barchus, ac i hysbysu iddo benderfyniad y cyfarfod misol. Ni wnaeth y boneddwr ar ol hyn un cais ar brynu y lle. Rhoes ryw rai a fynent dduo y Methodistiaid y gair allan ei fod wedi cydsynio, ar ol hyn, i wneuthur cyfnewid am le arall; ond y gwirionedd ydyw, na fu dim o'r fath beth, eithr chwedl ddisail hollol ydoedd, wedi ei dyfeisio er mwyn cyfiawnhau y gwr mawr yn yr erlidigaeth a ddylynodd, a difrio y crefyddwyr.
Aeth yr hen dŷ a brynasid yn fuan yn rhy fychan, ac yn rhy adfeiliedig i ymgynull ynddo: ac yr oedd dirfawr angen am legwell. Ond pa fodd y dechreuid adeiladu?—gan fod y gŵr boneddig yn penderfynu y câi pob un a wnai ddim tuag ato, neu a âi iddo i addoli ar ol ei godi, deimlo pwys ei ddialedd, os digwyddai ei fod mewn un modd yn dibynu ar y gŵr boneddig;—mawr oedd y benbleth yn y gymydogaeth, ac yn wir yn mhlith y brodyr yn y cyfarfod misol. Ni fynent ar un cyfrif fod yn anffyddlawn i achos crefydd yn yr ardal hòno, ar y naill law, a theimlent yn bryderus, ar y llaw arall, rhag y byddent yn achlysuro colledion, a chyfyngder trwm, ar drueiniaid tyner eu cydwybodau, a fwynhaent eu bywiolaeth dan aden y gŵr boneddig. Bernid, pa fodd bynag, fod yn rhaid ufyddhau i Dduw yn fwy nag i ddynion," ac mai eu dyledswydd oedd ysgogi yn mlaen, gan adael y canlyniadau i ddoeth ragluniaeth Duw.
Ymddangosodd rhwystr arall yn fuan. Pa le y ceid cerig i adeiladu y capel? Yr oedd gan y boneddwr, mae'n wir, gloddfa gyfleus, lle yr oedd digonedd i'w cael, ond ni cheid careg oddiyno, er gofyn yn ostyngedig iddo. Yr oedd gŵr arall yn perchen tir yn y gymydogaeth, a cherig yn y tir, heb fod yn mhell. Gofynwyd caniatâd gan y gŵr hwn i godi cerig, a chydsyniodd yntau, ac mewn canlyniad codwyd llawer o gerig yn barod i'w cludo i'r lle priodol, ond trwy ddylanwad y barwnig gyda'r perchenog, tynodd ei gydsyniad yn ol, ac ni cheid codi ychwaneg o gerig o'r gloddfa, na chludo y rhai a godasid eisoes. Bellach yr oedd yn gyfyng iawn ar y bobl. Yr oedd yr hen dŷ yn ymollwng, a'r gynulleidfa yn galw am le helaethach a gwell, ond nid oedd defnyddiau i'w cael, gan yr arferai y boneddwr ei holl ddylanwad a'i allu i rwystro codi capel yn y plwyf. Yn y benbleth flin hon, aeth rhai o'r brodyr i'r Bala, i adrodd eu helynt wrth Mr. Charles, ac i ofyn ei gyfarwyddyd. Bwriedid, weithiau, adeiladu y capel o goed i gyd; ac yn ystod yr ymddyddan â Mr. Charles, yr oedd y bwriad hwn ymron wedi esgor ar benderfyniad hollol, sef i wneyd yr adeilad o goed. Ond yr oedd Mrs. Charles yn clywed yr ymddyddan, a gofynai, " A oedd gwir eisiau capel yn Llanfachreth?" Atebwyd, "Nad oedd un amheuaeth am yr angen am dano." "Wel," ebe hithau, "Os yw yr Arglwydd yn ewyllysio ei gael yno, y mae yno gerig i'w adeiladu." Ac er nad oedd dim tebygolrwydd eto pa le y ceid hwy, annogai Mrs. Charles iddynt dynu yr hen dŷ i lawr, a dechreu ar yr adeilad gyda'r defnyddiau a fyddent yn y lle.
Dychwelodd y brodyr adref gyda'r penderfyniad o wneyd fel yr annogwyd hwy; a dechreuasant chwalu yr hen adeilad, a chloddio sylfaen i'r adeilad newydd. Ac wrth dori y sylfaen, torodd gwawr gobaith arnynt;—deallasant yn fuan fod yno ddigon, a mwy na digon, o gerig yn y tir, nid yn unig i adeiladu y capel, ond tŷ hefyd i berthyn iddo. Trwy yr amgylchiad hwn, gwaredwyd y trueiniaid o'u penbleth, a siomwyd eu gwrthwynebwyr yn ddirfawr; ac nid hyny yn unig, ond effeithiodd yn rhyfeddol ar yr ardal. Edrychai y trigolion ar yr amgylchiad fel arwydd amlwg o amddiffyniad yr Arglwydd ar ei achos ei hun.
Bellach nid oedd rhwystr i ddygiad yr adeilad yn mlaen, yr hyn a wnaed dan arolygiad y brawd ffyddlawn Mr. Edward Richard o Ddolgellau. Ond pa beth a wna y barwnig? oedd bellach yr ymofyniad pryderus;—a ddyry efe ei fygythion mewn grym? Os gwna, pa brofiad tanllyd fydd hyny i'r tyddynwyr a'r gweithwyr ag oeddynt dan ei awdurdod? Ond nid hir y cadwyd hwy mewn petrusder ac amheuaeth. Oblegid nid oedodd y boneddwr hysbysu, nad oedd neb o'i denantiaid ef, na'u gwragedd, na'u plant, ïe, na'u gweinidogion chwaith, hyd y gallai y meistriaid eu llesteirio, i fyned o fewn y capel newydd, dan berygl golli eu tyddynod. Ac nid bygythiad yn unig a fu hyn, ond fe safodd y gŵr mawr at ei benderfyniad; ac mor fuan ag y goddefai cyfraith iddo, bwriodd allan yr anufyddion o'u tai a'u tiroedd. Dangosodd llawer un yn yr amgylchiad chwerw hwn, pa mor dyner oedd eu cydwybodau i Dduw, a pha mor gryf oedd eu cariad at yr efengyl a'i hordinhadau. Cymerasant eu hysbeilio a'u colledu o'r pethau oedd ganddynt, yn hytrach na llychwino eu cydwybodau, trwy werthu eu rhyddid a'u breintiau, i ryngu bodd dynion.
Yr oedd rhai, mae'n wir, dan ruthr y brofedigaeth, yn ymgadw dros dymhor o'r capel, rhag tynu arnynt ddialedd y boneddwr, gan ddysgwyl y lliniarai ei ddigofaint ef yn raddol, ac y caent eu rhyddid i fyned neu beidio, fel y dewisent. Teimlent, ar yr un pryd, mai gorthrymder annheg a chreulawn a osodid arnynt, ac ocheneidient am eu rhyddid. Cyn hir o amser ar ol agoriad y capel, torodd diwygiad neu adfywiad grymus yn Llanfachreth. Parodd hyn at-dyniad cryf i sugno y bobl yno, a methodd llawer ymattal; ac i'r capel yr aethant. Llithrai plant rhai eraill yno, ac ymddangosai fod yr anhawsder i lethu yr achos bychan yn Llanfachreth yn myned fwy-fwy, a gobaith y boneddwr i gael yr oruchafiaeth arno yn myned lai-lai. Yn y cyfamser, bu gorfod ar rai plant ymadael â'u rhieni, am na fynent werthu eu breintiau; rhybuddid a bygythid rhai eraill; ond nid oedd waeth beth a wneid, cynyddu ac ymwreiddio yn ddyfnach yr oedd yr achos dan bob ymosodiad.
Yr oedd gŵr a gwraig wedi myned mewn gwth o oedran, yn byw mewn tŷ bychan, nid nepell o Lanfachreth, ac yn derbyn elusen y plwyf. Edrychid ar yr hen wraig yn neillduol o grefyddol, a chedwid cyfarfodydd gweddio yn achlysurol yn ei bwthyn. Clybu y gŵr mawr fod cyfarfodydd crefyddol yn cael eu cynal yn y tŷ, ac anfonodd yn y fan at y warden, gan orchymyn iddo symud yr hen bobl o'r tŷ lle yr oeddynt, a'u gosod gyda theulu mewn rhyw dŷ arall, gan ddweyd, "Ni allaf oddef pregethu mewn un tŷ y mae genyf fi un awdurdod arno." Y canlyniad a fu eu troi o'u bwthyn; eto gofalodd rhagluniaeth am danynt, trwy drefnu iddynt eu trigfa yn ymyl moddion gras. Nid oes amheuaeth na fu yn edifar gan y gŵr boneddig lawer gwaith gymeryd y gorchwyl peryglus o ymyraeth â rhyddid crefyddol ei ddeiliaid, a chaethiwo eu cydwybodau. Un tro pan oedd rhyw gyfyngder yn ei deulu, dywedai gŵr wrtho,—ïe, gŵr nad oedd ganddo fwy o serch at y crefyddwyr nag oedd ganddo yntau, "Oni adewch lonydd i Israel Duw yn Llanfachreth, gellwch ddysgwyl i holl bläau yr Aifft ddisgyn arnoch." Deallodd yntau ei hun mai gwaith caled oedd darostwng cydwybod un dyn i fympwy dyn arall, Yr oedd blinder yn codi yn rhyw gwr yn ddiddarfod. Yr oedd rhyw un yn troseddu ei orchymyn beunydd a byth, ïe, achwynid iddo ar ddynion oedd hoff ganddo, eu bod yn awr ac eilwaith yn llithro i'r addoldy gwaharddedig. Da fuasai ganddo, ond odid, lawer gwaith gael llonydd ei hun, a rhoddi llonyddwch i eraill, ond yr oedd yn anhawdd bellach iddo gael y naill, na chaniatâu y llall; oblegyd yr oedd dynion prysur yn y gymydogaeth yn gwylio ar eu cymydogion, ac yn prysuro i ddwyn y cwbl a glywent neu a welent, i glustiau Syr R, nes oedd y gŵr boneddig, o'r diwedd, wedi glân flino arnynt. Mynych hefyd y twyllid ef gan y cyfryw chwedlau, ac yr arweinid ef i ddweyd neu wneuthur yr hyn ni fynasai, erbyn i'r gwirionedd ddod i'r amlwg.
Yr oedd gwraig grefyddol, o'r enw Mrs. Lewis, yn byw yn Nolgellau, yr hon a fuasai gynt yn weinidog i'r barwnig, ac i'r hon yr oedd ganddo lawer o barch, ar gyfrif ei hymddygiad teilwng ac addas, tra yn ei wasanaeth, ac ar ol hyny. Yr oedd y wraig hon yn arfer lletya pregethwyr dyeithr a ddeuai i Ddolgellau. Un tro ar amser adfywiad grymus ar grefydd, pan oedd pregethwr yn cadw addoliad teuluaidd yn ei thŷ, ac yn mwynhau graddau helaeth o hwyl nefolaidd ar ei ysbryd, torodd y bobl oedd yn y tŷ allan i orfoleddu a moliannu, nes peri siarad am hyny yn y dref. Cafodd rhyw un prysur ar ei galon achwyn i'r gŵr boneddig fod Mrs. Lewis yn achlesu pregethu yn ei thŷ. Yr oedd y tŷ yn eiddo y boneddwr; a phan gly wodd y chwedl, galwodd am dani, a mynegodd iddi fod achwyniadau arni o dderbyn pregethu i'w thŷ. "Nid yw hyny, Syr R," ebe hithau, "yn wir. Ond y mae yn wir fod fy nhŷ yn dy gweddi; a gwell genyf fod heb dŷ oll, na bod fy nhŷ heb weddi ynddo." Yn raddol, bu yr amgylchiad hwn, a llawer eraill, yn foddion i agoryd llygaid y gŵr boneddwr, nad oedd nemawr goel i'w roddi ar y chwedlau a ddygid iddo, ac i liniaru gradd ar ei ddygasedd at y crefyddwyr.
Yr oedd yn y gymydogaeth ddau frawd, gwŷr yr oedd gan y boneddwr lawer o barch iddynt, ac ymddiried ynddynt. Dan ryw amgylchiad, yr oedd un o'r brodyr hyn yn ymadael a'i dyddyn, yr hwn oedd eiddo Syr R. Galwodd y gŵr boneddig ar y brawd arall, ac a ofynodd iddo, a fynai efe gael y tyddyn a adewid gan ei frawd? I hyn yr atebodd, y byddai yn dda ganddo ei gael, "Chwi a'i cewch," ebe y boneddwr, "ar yr ammod i chwi rwystro eich gwraig i fyned i gapel Llanfachreth, a rhoddi ceffyl iddi i fyned i le arall i addoli."
"Ni allaf ei rhwystro," ebe y tyddynwr, "oblegyd y mae yn gosod ei bryd ar fyned, ac y mae yn rhy wael ei hiechyd i fyned i un man arall."
"Wel," ebe y boneddwr, gan dybied mai ofer oedd ymgyndynu, "chwi a gewch y tir. Ond gwell a fuasai genyf, pe buasai y wraig yn peidio myned i'r capel." Pa fodd bynag, i'r capel y daeth y wraig, a'r gŵr hefyd. Eraill o'r cymydogion, wrth weled fod y gŵr hwn yn cael ei ryddid, a anturiasant ddyfod hefyd.
Wrth adrodd yr amgylchiadau uchod, nid yr amcan ydyw difrio coffadwriaeth y boneddwr, yr hwn sydd bellach er ys blynyddau wedi ei ddodi yn yr ystafell " y mae yr annuwiolion yn peidio a'u cyffro, ac y gorphwys y rhai lluddedig: lle y mae bychan a mawr, a'r gwas wedi ei ryddhau oddiwrth ei feistr." Yr oedd Syr R yn wr boneddig a llawer o rinweddau canmoladwy yn perthyn iddo, ac oni bai yr un peth hwn, disgynasai ei goffadwriaeth gyda mwy o berarogledd i genedlaethau dyfodol. Nid oes amheuaeth, chwaith, nad oedd rhai eraill yn fwy eu bai nag ef. Yr oedd dynion athrodgar ac enllibus yn ei syfrdanu â chwedlau ffol a chelwyddog. Nid oedd ef ei hun yn gwybod cymaint am Fethodistiaeth, ond trwy glywed son; ac yr oedd o'i amgylch ddynion a gymerent ofal na ddeuai dim i'w glyw am y crefyddwyr, ond a fyddai yn cyffroi ei anwydau, ac yn cryfhau ei ragfarn. Diamheu hefyd, fod ganddo sel fawr dros yr eglwys sefydledig, a'i fod yn edrych ar bawb eraill naill ai yn hereticiaid câs, neu yn ymyrwyr penchwiban.
Teg yw dweyd nad oedd y boneddwr yn dangos cymaint o anfoddlonrwydd am fod deiliaid ei dŷ, neu ei dyddynwyr, yn myned i gapelau y Methodistiaid mewn cymydogaethau eraill; ond ymddengys iddo osod ei fryd ar gadw ei blwyf ei hun yn rhydd oddiwrth ymneillduaeth. Eto, bu fyw i gredu, nad oedd y crefyddwyr hyn yn haeddu eu gorthrymu; cyn diwedd ei oes yr oedd wedi lliniaru llawer ar ei wrthwynebiad, er na chymodwyd ef byth â chapel Llanfachreth. Cawn rhai esamplau yn profi iddo, cyn diwedd ei dymhor, gwbl gredu mai cyfiawnach oedd y crefyddwyr, na'r rhai a achwynai arnynt wrtho, a chaent lai o groesaw ganddo nag a ddysgwylient, pan y dygent eu chwedlau i'w glyw. Un tro, fe ddychwelodd adref yn annysgwyliadwy;—pryd nad oedd neb yn y teulu yn dysgwyl am dano. Y noson hòno hefyd, yr oedd pregeth yn y capel. Yr oedd y brif forwyn yn yr oedfa, ac eraill o'r is-wasanaethyddion hefyd, fel nad oedd wrth y tŷ ar y pryd weinidogion i'w dderbyn, fel y byddid arferol. Ond yr oedd yno ryw un yn barod i'w cyhuddo, yr hwn a aeth at y boneddwr, a chyda thafod athrodgar a ddywedodd, "Maent hwy, Syr R, wedi myned i'r bregeth:"—gan ddysgwyl yn ddiamheu, yr edrychid yn uchel arno ef ei hun am ei ragoriaeth;—ond yr ateb a gafodd oedd yn ddiflas iawn:
"Oh! nid oes ynot ti gymaint o ddaioni a hyny!"