Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant)/Penod I
| ← Rhagymadrodd | Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant) gan Isaac Foulkes |
Penod II → |
RHEINALLT AB GRUFFYDD.
PENOD Ι.
BRYDNAWN drycinog o fis Chweroer, yn y flwyddyn o oed Cred a Bedydd 1465, gallesid gweled dyn canol oedran yn dringo'r rhiw sydd yn ymgodi 'n raddol rhwng Morfa Caerlleon Gawr ar Ddyfrdwy, a'r Wyddgrug, yn sir Fflint. Yr oedd yn amlwg o hirbell ei fod yn dwyn llwyth o ofidiau, heblaw ysgrepan ledr o gryn bwys a maintioli. Cerddai yn anwadal—weithiau 'n frysiog, a phryd arall yn ymarhous a hwyrdrwm ei gam. Chwelid cudynau ei farf hirllaes, a llywethau ei wallt brithwyn, gan y rhew-wynt, yr hwn hefyd a dreiddiai trwy ei wisg lom, rydyllog, a thenau. Ond, yn ol pob ymddangosiad, ychydig sylw a dalai ef ar y pryd i hinon na huan. Fel y dynesai, gwelid ar gipedrychiad nad dyn cyffredin mo hono, canys yr oedd myfyrdod wedi dodi ei nodau diamwys arno, a meddwl noeth fel pe buasai yn tremio trwy blisg ei lygaid gleision, rhadlon yn naturiol. Ond yr oedd y llygaid hyny yn awr yn adlewyrchu calon ddigllawn ac ysbryd cythruddedig. Tynai lipryn o femrwn allan o'r ysgrepan yn awr ac eilwaith, ac ysgrifenai rywbeth arno; ac er croesed ei dymher, neidiai gwên foddhaus yn ddiarwybod a damweiniol i'w wyneb, yr hon a giliai drachefn i roddi lle i'r nwyd a'i llywodraethai ar y pryd—difrifoldeb diragrith a dialgarwch anfaddeuol. Rhoddai'r llipryn memrwn yn ol yn yr ysgrepan, a thaflai hono 'n ddibris draws ei ysgwydd, cauai ei ddyrnau, cerddai yn drwm gan ddyrnu ei draed yn y llawr, fflachiai tan o'i lygaid, a siaradai rhyw ddryll ymadroddion ag ef ei hun:
Gymru dlawd, anffodus," ebai ef, "a rwygir gan ei phlant ei hun, ac a ddyfethir gan eillion anwar! 'Pryf Germania' y galwai Myrddin Ddewin y Saeson mileinig;-llygod ffreinig gwrthun, llyffaint dafadenog, a nadrodd gwenwyrig, ydyw pob un sydd yn parablu eu bastarddiaith garpiog. Mall a melldith arnynt oll o gryd i fedd! Ac fel y mae graddau yn mhlith ellyllon gwae, onid oes raddau cyffelyb yn mhlith yr ellyllon hyn? Gwyr Caerlleon ydynt y genfaint waethaf o'r holl genedl anhymig hon. P'odd y tyfodd lili mor brydferth a Doli ar domen mor halog? Pa blaened flin a'm dodes inaü yn nghylch swynlath ei serch. Ac eto dieifl coll a gwae a gosbasent ddyn am briodi ei gariadferch. Gwaeau a phläau a'u hysgubo! Ab Gruffydd gadarn. Y Gaer grach a'i gwyr a gryn.'"
Wrth ymdaith fel hyn o lech i lwyn, daeth yn nos arno, a chododd lloer garedig i ddangos iddo ei lwybr—heibio twmpathau eithin a llwyni grug a orchuddient yn yr oes hono y tir gwyllt y rhodiai drosto; ond parhau yr oedd efe o hyd i ymgolli mewn myfyrdod, i chwerthin yn ddiarwybod, i ysgrifenu ar y llipryn memrwn a'i ddodi yn ol yn y cwdyn lledr, ac ymollwng drachefn i raffu tafod drwg. Ond yn sydyn, dyma ddyn yn ei gyfarfod—dyn bychan sionc—cyfarchasant well i'w gilydd, a da oedd gan y naill a'r llall mai Cymro a gyfarchai Gymro. Meiddiodd yr ymdeithydd Cyntaf ofyn i'r ail am y pellder i Dwr Broncoed.
"Broncoed, bondigrybwyll," ebai'r Ail, "ehed iad bran, un filltir; cyfaill ar farch, all rydio'r Alun yn nghauaf, dwy filltir; cyfaill ar draed, tair milltir; gelyn ar draed neu ar farch, pellder anfesurol—trwy afon angau! Rheinallt y Twr, dewraf o blant gwragedd. Merched Twr y Broncoed, —tecaf er dyddiau Branwen ferch Llyr. Gruffydd, eu tad, llas yn Maes Blawrhith; Marged, eu mam, marw o dor calon! Rhywbeth arall hoffit wybod, Gymro?"
"Dim," ebai'r Ymdeithydd Cyntaf, braidd yn ddychrynedig gan sydynrwydd ymddangosiad y llefarydd, llithrigrwydd ei ymadroddion, a'i ddull gwyllt a rhigil o'u traddodi; a phan glybu hynoted lle ydoedd y Twr, unionodd ei gamrau tua Gwyddgrug yn nghyntaf, ac oddiyno i gyrchfa ei daith hwyrol ac annisgwyliadwy—pellder milltir "cyfaill ar draed." Yr oedd "Nos dawch" galonog, a deufraich o gywydd cyfaddas i'r amgylchiad, yn drwydded ddigonol iddo heibio i'r porthorion; ac yn fuan ceid yr Ymdeithydd lluddedig yn mwynhau rhadlonrwydd croesaw gwir Gymreig, heb raid wrth na hwda na chymer, canys pwy cynesach eu croesaw yn mhob oes na bonedd a gwreng Cymru? pwy fwy eu croesaw ganddynt na'u beirdd? pa fardd enwocach yn y bumthegfed ganrif na Lewys Glyn Cothi?