Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant)/Penod IX
| ← Penod VIII | Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant) gan Isaac Foulkes |
Penod X → |
PENOD IX.
"Y MAE Cwn Caer yn cysgu yn rhagorol," ebai Reinhallt "na thorwch ar eu breuddwydion."
Cerddasant yn mlaen yn wyliadwrus, a buont yn dra ffodus yn eu hymgyrch, gan iddynt gyrhaedd ty Robert Brown heb i ddim neillduol ddigwydd ond dal trwy gynllwyn ambell i wyliwr, a'i drosglwyddo yn ddiogel at ei frodyr i dyrau y porth. Fel y dywedasai Glyn Cothi; bu gwybodaeth flaenorol Reinhallt o heolydd y ddinas o gryn wasanaeth iddo, a Chadi Gyfarwydd ydoedd gyfarwydd iawn yn y pwnc—- parth yr heolydd doethaf i'w hymdaith. Cyrhaeddasant balas Brown yn mhen tuag awr ar ol eu dyfodiad o fewn y caerau. Ymosodasant arno o'r tu cefn. Neidiodd Cadben Ifan i ben mur uchel, a disgynodd yn lwmp i ystafell y cogyddion, gan eu dychrynu yn ddirfawr, a pheri codi gwaedd yn eu plith uwch adwaedd. Ffoisant am eu bywydau, gan haner gredu fod y nefoedd yn dechreu gwlawio am eu penau wyr arfog. Yr oedd y ty cyn pen ychydig fynudau yn gynhwrf drwyddo o ben bwy gilydd. Rhuthrai y naill heibio'r llall yn chwyrn, heb gymeryd amser i holi eu gilydd pa beth a barasai y fath gythryfwl. Y syniad cyffredin ydoedd mai lladron oedd wedi ymosod ar y ty; ac mewn amser, casglwyd yn nghyd y bwa-saethau a'r cleddyfau. Gan belled ag y gellir casglu oddiwrth lyfrau hanes Caerlleon, a dinasoedd cyffelyb, prin y rhifai palasau y boneddigion penaf mewn dinas ragor na chwech ystafell. Nid oedd palasau y 15fed ganrif ond bythynod o'u cyferbynu ag aneddau eang a heirdd uwchradd yr oes hon.
Cadwodd y Cadben Ifan ei hunan-feddiant yn rhagorol. Agorodd ddrws y cefn a daeth y gwyr yn llifeiriant i mewn. Yr oedd portread wedi ei roddi iddynt gan yr hen ddewines pa le y cedwid eiddo gwerthfawrocaf Lewis; a chyrchasant tuag yno. Pa fodd bynag, yr oedd drysau cedyrn cauedig yn eu rhwystro, a thu cefn i'r rhai hyny, yn ol pob tebyg, wyr arfog bellach yn eu gwarchod. Petrusent pa beth i'w wneuthur, ond deallai Reinhallt fod pob mynud yn treblu eu perygl.
"Rhuthrwch ar y drysau âg un ymdrech egniol," ebai ef, "a bwriwch hwynt i lawr fel magwyr geryg gandryll."
Rhuthrasant felly, a bwriasant y dorau o haiarn a'u fframiau bendramwnwgl am benau eu gwarchodwyr, a dau o'r rhai hyny a laddwyd yn farw gelain yn y fan. Y gweddill a ffoisant yn annhrefnus o'r tu ol i ddorau cyffelyb eraill. Ond nid oedd angen eu hymlid gan fod y grisiau bellach yn rhydd, ac mai yn y llofft yr oedd yr eiddo atafaeledig i'w cael. Arweiniodd Reinhallt chwech o wyr i'r ystafell hono,ac yn ddiymaros bwriasant i lawr lestria rian, creirau gwerthfawr, a thwysged o lyfrau gwerthfawrocach fyth, yn cynwys hanesiaeth, achyddiaeth, barddoniaeth, &c, gyda gorchymyn ar i'r oll o'r cyfryw gael eu dwyn ymaith ar frys gwyllt at y Porth.
Nid oedd y gelynion yn y cyfamser yn segur. Safai'r ystafell lle cynelid y wledd tua chan' llath oddiwrth y ty-gan nad oedd yn y ty yr un ddigon o faintioli. Danfonwyd cenad frysiog at Brown i'w hysbysu fod lladron yn ei balas, a'u bod wedi lladd a chlwyfo amryw o'i weision; ac er fod y loddest wedi cerdded yn mhell, y cynnulliad wedi teneuo trwy fod amryw wedi ymadael, a'r sawl oedd yn aros fwy neu lai tan ddylanwad swyngyfareddus diod gadarn, parodd y newydd i'r gweddill neidio ar eu traed, a sefyll goreu gallent mewn pensyfyrdandod.
"Daliwn, dialwn!" ebynt oll gydag un llais, a rhedasant goreu gallent tuag at y ty yspeiliedig. Tra yr oedd swn eu traed hwy i'w glywed yn nesu at ffrynt y ty, yr oedd swn traed y sawl a gludent eiddo yr arwydd-fardd yn pellhau oddiwrth gefn y ty. Ond yr oedd Reinhallt a deuddeg o'i wyr eto yn aros—yn aros i chwilio os oedd ychwaneg o'r meddianau atafaeledig yn gorwedd yn rhywle oddeutu. Daeth y ddwyblaid, modd bynag, yn fuan wyneb-yn-wyneb a'u gilydd, ac aeth yn daro ffyrnig rhag blaen. Fflachiai tân o ddur y cleddyfau, a suai saethau ar eu hediad dinystriol; ond gan fod maes yr ymladdfa yn gyfyng, nis gallai ond ychydig nifer o bobtu gymeryd llaw ynddi. Daliai'r Cymry eu tir yn ddewr, er fod dau o'r deuddeg wedi eu harcholli yn dost. Syrthiodd amryw o'r Saeson. Neidiodd Brown fel teigr i boethder y frwydr. "Gweithiwn ein ffordd trwyddynt," ebai Reinhallt.
"Dyma ddifyrwch braf sydd gan foneddigion y Wyddgrug," ebai'r cyn-faer Robert, "tori tai a lladrata."
"Tydi ydyw'r lleidr, Brown," ebai'r Cymro'n yr un iaith ag ef, " y lleidr duaf, mwyaf ysger yn mhlith lladron Caerlleon."
"Pa beth!" ebai Brown, galw dyn yn lleidr yn ei dŷ ei hun, "lladdwch y Geifr gwylltion!" "Lladdwch y Cwn cynddeiriog," ebai Reinhallt, a'i gleddyf yn chwirlio yn ddibaid, er ceisio tori adwy at yr archleidr; ac ofnid y buasai poethder ei dymher yn peryglu ei hoedl."
Yn ngwyneb dewrder ffyrnig Reinhallt, a'r symbyliad a roddai hyny i'w ychydig wyr, y Saeson a giliasant yn ol, a chauasant y drws ar eu holau fel y gallent ail-drefnu eu rhengau. Erbyn hyn, yr oedd eu nifer yn cynyddu'n gyflym, a rhai o'r Cymry a anogent eu llywydd penderfynol i fanteisio ar yr egwyl, ac encilio gynted gallent. Ond yr oedd gwaed y Cymro ieuanc wedi poethi, a'i ateb ydoedd,
"Ewch chwi ymaith. Mi a ddaliaf y bwlch hwn yn erbyn mil o lyfrgwn gwagsaw."
Ar hyn, agorodd y Saeson y drws eilwaith, a'r cyntaf i ruthro trwyddo ydoedd Dic Alis, rhemwth cethin o Sais bloedd-fawr, hacred ei bryd ag un o ellyllon y fagddu fawr, tyngwr arswydus, fel pe buasai ei dafod wedi ei bedyddio yn nhân uffern ar yr enw "Rheg;" penrhuswr a phrif ymladdwr gornest Caer a'r wlad o'i hamgylch; tynwr cleddyf dihafal, dibris o'i hoedl ei hun a llawer llai o fywyd cyd-ddyn. Rhuthrodd y rhydor iselfoes hwn yn mlaen fel dywalgi gwaedlyd a sugnasai fronau arthes. Chwifiai gleddyf hirlafn yn ei law aswy (canys adyn llawchwith ydoedd) â'r hwn yr anelodd ergyd farwol at ben y Cymro a safai mor ddigryn a delw o'i flaen. Reinhallt yn fedrus a ataliodd ymgais cleddyf ei elyn â chefn ei gleddyf ei hun. Edrychasant felly am fynud ar eu gilydd, a dialedd yn gwreichioni o'u llygaid, fel y melltena gwefrdan odditan ael cymylau bygythiol. Ymladdfa cewri ydoedd; o ran nerth a medr cyffelyb i un o ornestau dynion-dduwiau ffugdraith yr hen Roegiaid. Neu, a benthyca cydmariaeth yn nes adref, o faes toreithiog ein ffugdraith ein hunain, nid annhebyg ydoedd i ornest Arthur Gawr a Medrawd Fradwr.
Clecian arfau gwreichionllyd y buwyd am encyd hir; yr oedd y ddau mor hylaw gyda'r gwaith, fel y parhaodd yr ymdrech amser maith. O'r diwedd, gwylltiodd Dic Alis, a rhuthrodd yn anmhwyll yn mlaen, gyda'r amcan o drywanu ei wrthwynebydd yn farwol yn ei fynwes. Rhoddes hyn fasgal i Reinhallt i gyrhaedd iddo yntau ergyd dychrynllyd ar ei ben; a Dic a syrthiodd yn drwm ar ei hyd-gyd yn y lobi gul a droisid fel hyn mor sydyn yn faes ymladdfa. Meddyliodd y Saeson fod eu gwron wedi ei ladd yn farw gelain; ond mewn llesmair yr ydoedd, fel y profai'r amryfal regfeydd a ebychai yn awr ac eilwaith. Ei gyfeillion a'i llusgasant o'r fan gynted gallent; a thra y cymerai yr oruchwyliaeth hono le, safai Reinhallt a'i ddwylaw yn mhleth gan edrych arnynt yn berffaith ddifraw.
Wedi symud y corph archolledig o'r llwybr, dyma wneud rhuthr gan bump neu chwech ar unwaith ar ein harwr, a phe lloriasai y rhai hyny, yr oedd digon drachefn yn ngweddill i gymeryd eu lle; fel y darfuasai am dano yn ol pob golwg, oni bai ddyfod o Gymro yn mlaen â geiriau a glywsai y noson hono yn llosgi yn ei fynwes. Canys beth yw un, bydded mor bybyr ag y bo, i ymgais yn erbyn lluaws tref?
"Lladdwch, sathrwch a chwarterwch y filain," ebai Robert Brown, ond cyn fod y geiriau yn gwbl o'i enau cyrhaeddodd Reinhallt ergyd iddo yntau a barodd iddo hel ei lygaid. Ond fel y dywedir am rai o'r creaduriaid israddol, po fwyaf leddir o honynt lluosocaf oll yr ant tan y driniaeth, Yn y cyfwng peryglus hwn, dyma y llanc crybwylledig, swyddog milwrol a Rhosyn Gwyn yn ei gap, yn neidio yn mlaen.
"Chwareu teg hefyd," ebai ef, "un yn mhen un; mi a'i cymeraf yn awr mewn llaw." Ac estynodd ei law noeth agored i Reinhallt, yn arwydd nad oedd am daro. Ciliodd y Saeson yn ol gan ddisgwyl gornest law-law arall. Amneidiodd y Cymro ar i Reinhallt gilio yn ol; nas gellid ymladd yn iawn mewn lle cyfyng felly. Ac wrth gilio yn ol at y gegin, y swyddog a wisgai'r Rhosyn Gwyn a fwriodd i lawr yn fwriadol y lamp fechan a fuasai hyd yn hyn yn taflu ei llewyrch gwanaidd i'r ymladdwyr; a thrwy hyny, gadawyd y ddwyblaid i ymbalfalu am eu gilydd yn y tywyllwch. A thra yr oedd y Saeson yn ymdeimlo am y gelyn ac am eu gwron newydd, sisialai llais isel yn nghlust Reinhallt:
Myfi yw Goronwy ab Gredifel o Gilcen; ffo am dy einioes; os wyt yn caru dy hoedl dy hun, cysur dy deulu, a dy wlad."
Eithr ni fynai yntau wrando ar y cynghor. Ffoi oedd y peth diweddaf y meddyliai am dano un amser; ac yr oedd syniad am gysur ei anwyliaid hyd yn nod wedi ei alltudio ar y pryd o'i fynwes. Bygythiodd anffodion Dic Alis a Robert Brown ar ben Goronwy os anogai ef drachefn i ymddwyn mor anfad.
"Ni waeth i ti heb fy nharo i," ebai Goronwy, "ni thynaf fi gleddyf byth yn erbyn cydwladwr." Enillodd geiriau mor wladgar dipyn o sylw a serch Reinhallt; ac er cryfed ydoedd, ac er mor wrthwynebus i'w natur ydoedd cilio yn fyw o'r fan, yr oedd ei gyfaill hefyd yn gryf, ac er ei waethaf gwthiodd ef o'i flaen at y drws. Cauodd a bolltiodd hwnw yn ddyogel ar ei ol, gan adael Reinhallt a'i wyr yn ddiangol oddiallan, a Chadi Gyfarwydd yn eu plith yn llongyfarch ei heilun ar ei oruchafiaeth ac yn ei anog i fyned ar frys gwyllt at y porth rhag fod ei wyr yno mewn perygl.
Er fod rheswm y Gyfarwydd yn un amserol iawn, ni fynai ef ar y cyntaf gydsynio, ond pan oerodd ei dymherau, gwelodd nerth y peth ac ymaith ag ef.
Goronwy pan ddychwelodd at ei gyfeillion a ymesgusododd drwy ddyweyd ei fod ef wedi colli y gelyn yn y tywyllwch anffodus a ddigwyddasai. Hwythau yn amheu y ffoisai efe trwy y cefn, diangfa na feddyliasent hwy yn eu ffwdan am dani cyn hyny, a redasant, a chyrhaeddasant y fan pan oedd swn traed Reinhallt a'i wyr yn darfod yn y pellder. Erbyn eu dyfod, nid oedd yno neb ond yr hen ddewines ei hunan, yn llercian oddeutu fel pe buasai yn meddwl fod ychwaneg o'r Cymry yn y ty, ac yn ymdroi o gylch y lle fel y gallai fod o rhyw gymhorth iddynt. Ond daeth y Saeson ffyrnig-wyllt yn mlaen, ac yn cael ond yr hen Gymraes yn unig yno, tywalltasant arni holl gynddaredd eu digofaint; milwr a'i trywanodd yn ei chalon, a hi a syrthiodd yn farw heb gymaint ag anadlu ochenaid.