Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant)/Penod VI
| ← Penod V | Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant) gan Isaac Foulkes |
Penod VII → |
PENOD VI.
YN mrig yr un hwyr, cyfarfu dau ddyn ar un o heolydd Caerlleon. Dau Gymro oeddynt, ac oddiwrth ddull cynes eu cydgyfarchiad, hawdd canfod fod cydnabyddiaeth flaenorol rhyngddynt. Gwladwr gwledig ei ddiwyg oedd y cyntaf, a thipyn o lygad croes ganddo, gwridgoch, byr a llydan o gorph, byrbwyll a sydyn o osodiad; a'r ail ydoedd filwr ieuanc o swyddog gwisgi, tal, unionsyth, rhadlon, deallgar, a Rhosyn Gwyn yn ei gap.
"Bondigrybwyll," ebai'r gwladwr, tan ysgwyd llaw ei gyfaill, "llaw yn llaw, calon wrth galon. Goronwy, beth sydd yn y gwynt?"
"Baner Iorwerth frenhin sydd yn y gwynt," ebai'r swyddog, "a phen moel Harri'r Chweched sydd yn y gwynt; a'r nifer luosocaf o'i Castriaid[1] wedi myned allan o fyd y gwynt, i wlad tyrchod daear. Aethant yno o faes rhyfel Hexham, yr wythnos ddiweddaf. Glywaist ti mo'r hanes Robin?"
"Na chlywais," ebai Robin, "er cynted y teithia newydd drwg, cymerodd hwn yna wythnos i gyrhaedd fy nghlustiau i. Bondigrybwyll, breuddwyd gwrach yn ol ei hewyllys, mae'n debyg, Goronwy?"
"Uchenaid gwrach ar ol ei huwd, Robin bach," ebai Goronwy, "ni waeth i ti beidio ceisio dileu sylwedd caled, y mae'n ffaith anwadadwy fod Harri bellach yn ffoadur truenus yn ngwisg bugail, o gynefin i gynefin y dydd, ac o ogof i ogof y nos; ac y mae Robert Brown, cynfaer y ddinas yma, yn dathlu'r fuddugoliaeth heno mewn gwledd. Adwaenit ti Robert Brown?"
"Bondigrybwyll, ffwl a chythraul mewn croen llo," ebai Robin, "ac y mae'n debyg y byddi dithau yn ei wledd? Adar o'r unlliw ehedant i'r unlle!"
"Yr wyf yn un o'r gwahoddedigion," ebai'r milwr, "ond nid yw'r dyddiau drwgdybus hyn yn caniatau i ddau Gymro ymddyddan yn hir ar yr heol. Ymneillduwn am gorniad o fetheglin i Westy'r Baril."
Cerddasant yn araf at dafarndy a safai ar gwr gorllewinol y ddinas gaerog, ac un o'r tai talaf ydoedd yn Nghaerlleon, a llechweddau dwyreiniol swydd Flint i'w gweled yn amlwg o hono ar dywydd clir, yn enwedig o'i ystafellau uwchaf. I un o'r goruwch-ystafelloedd hyn y dringodd y ddau, modd y caent lonydd a thawelwch oddiwrth y genfaint feddw a heigient waelod y gwestty. Goruwch y niwl a ddechreuai ymgodi oddiar y Ddyfrdwy tremiai y milwr yn edmygus ar ei wlad enedigol; tra yr oedd Robin yn cadw ei lygad yn ddibaid ar allt yr Hob; i ba beth, nis gwyddai ei gyfaill. Yna cymerasant edefyn eu hymddyddan blaenorol i fyny.
"Y mae yn ddrwg genyf dros Harri," ebai Goronwy, "er mai chwelan penfeddal ydyw."
"Duw helpo pob dyn sydd yn wrthddrych tosturi Brogiad,"[2] ebai Robin.
"Duw helpo pob dyn sydd yn wrthddrych tosturi dyn," ebai'r milwr, tan ocheneidio.
"Ond beth am dosturi merch? beth am y merched?" ebai Robin.
"Gwaeth fyth," ebai Goronwy, "gwaeth fyth!" "Gwell genyf inau fod yn wrthddrych serch pob lodes lân a welais erioed na'i thosturi. Glywaist di, Frogiad, fod Morfudd yn myned i'w phriodi?" "Morfudd! priodi! pwy! na chlywaisi," ebai'r swyddog, mewn mawr syndod.
"Chlywais inau ddim," atebai Robin, gan ail osod ei olwg drachefn i orphwys ar allt yr Hob. "Ond pwy ydyw'r darpar gwr?"
"Ei chariad," ebai'r cellweirddyn yn bur dawel, "mae'r merched Castriaidd yn arfer priodi eu cariadon; hyny ydyw, os bydd eu brodyr yn foddlawn; os na byddant yn foddlawn, wel, nis oes dim i'w wneyd ond priodi cariadon eu brodyr; neu, yr hyn sydd yn waeth fyth, peidio priodi o gwbl." Edrychodd Goronwy yn ddychrynllyd o ddifrifol. "Eglura dy hun, yr haner pan cellweirus," ebai ef, pe gallwn gredu am eiliad fod Morfudd yn anffyddlawn i'w gair, myn y Gwr sydd uwchben, byddwn inau yn anffyddlawn i'm bywyd fy hun; mi a drown y deml o gnawd hon sydd am danaf y tu gwrthwyneb allan."
Ond er gwaethaf yr apeliad nerthol hwn a wnai y milwr ar ran ei deimladau, daliai y gwladwr i ymdderu:—
"Y mae Reinhallt mor anhawdd ei blygu â derwen; ac yn dal bob amser fod Rhosyn Coch pybyrwch yn paru yn dda hefo Rhosyn Coch prydferthwch. Yn wir, y mae yn erbyn cymysgu lliwiau."
"Oes sicrwydd mai dyna ydyw ei syniad?"
"Cyn sicred a bod dwfr y Ddyfrdwy bob amser yn rhedeg i'r mor."
"Aros di Robin, yr hen walch! nid yw'r Ddyfrdwy yn rhedeg i'r môr ar ddistyll llanw."
"Ei bai hi yw hyny," ebai Robin, yn sych ryfeddol.
Ar hyn, canodd cloch y cyfnos, yn rhybuddio dinaswyr Caerlleon i roddi eu tanau allan; ac yn gorchymyn pawb i brysuro o tan eu cronglwydydd eu hunain. A chan nad oedd nemawr faeth ar esgyrn ymadroddion Robin, dymunodd Goronwy "Nos dda," gan ddweyd fod yn llawn bryd iddo ef fod yn y wledd.
Ond yn lle myned yn syth. i'r wledd, trodd i lawr at yr afon, a thrwy y naill heol ar ol y llall hyd oni ddaeth at fwthyn isel ei fondo, ac afler ei ddiwyg. Agorodd y drws mor sydyn, fel y dychrynodd unig breswylydd y bwthyn—hen wrach gibog, yr hon oedd ar y pryd yn pendwmpian uwchben y marwor, a'r hon a neidiodd i fynu gan ofyn mewn llais cras, fel crawciad cigfran wedi crygu, ac mewn Cymraeg glan gloyw, yn enw y Goruchaf pwy a pha beth oedd yno?
"Tro i'th lyfr, Cadi Gyfarwydd," ebai'r milwr, a chei weled nad oes yma neb amgen cydwladwr gonest, o'r enw Goronwy ab Gredifel, a fynai wybod genyt ei dynged."
"Ira fy llaw," ebai'r wrach.
Nid oedd y llanc yn deall yr ymadrodd.
"Mèn wichlyd ydyw mèn heb ei hiro," ebai'r ddewines.
Meddyliai Goronwy fod mawr a dwfn wybodaeth y ddewines wedi dyrysu ei synwyrau. Wyt ti yn ynfydu, dywed?" ebai ef.
"Welaist ti ynfyd erioed a wrthodai weithio cyn cael tâl. Myn holl swynwyr yr Aipht, ac astronomyddion Caldea, a phrophwydi Baal duw Ecron, nid agoraf fy mhig i ateb gofyniad arall o'r eiddot, oni theli imi aur ar fy llaw. A chofia di, filwr, na wna rhyw farciau Castriaidd diwerth sydd ar led gwlad y dyddiau hyn mo'r tro i mi. Aur, aur treigliadwy, neu ni waeth i ti anerch Moel y Fenlli ar lafar na minau."
"Nid oes genyf aur; ond dyma i ti ddarn o arian;—y mae arian gan Gymro cystal ag ydyw aur gan Sais."
Ac yr oedd yn amlwg ddigon y credai yr hen wrach fod arian mewn llaw yn well nag aur ar dafod. "Pa beth a fynit ti â'r, oraclau, filwr?" ebai hi.
"Mi a fynwn wybod a rydd tynged i mi y ferch a garaf."
Goleuodd Cadi ganwyll frwynen, er mwyn ymgynghori a'i llyfrau; ac os oedd yn bosibl perffeitho yr ymgnawdoliad hwnw o grasineb trwy ychwanegu at grasineb y llais a lefarai fel oracl yn y tywyllwch, yr oedd y cyfryw chwanegiad mae yn ddiau i'w gael yn ymddangosiad garw yr hen Gymraes hirben tre yn troi y naill ddalen o femrwn ar ol y llall wrth oleuni gwan y frwynen. Trodd luaws o ddalenau yn olynol, ond ni chredai Goronwy ei bod yn darllen dim; yn wir yr oedd yn amheus iawn ganddo a allai hi ddarllen o gwbl. Llygadrythai yn hir ar rai o'r arwyddluniau cyfrin a frithent y dail. Pesychai hefyd gryn lawer fel un yn teimlo pwysigrwydd ei swydd. Ac wedi enyd hir o ddystawrwydd mynwentaidd, llefarai rhywbeth tebyg i gigfran o grombil yr hen ddewines:
"Y mae yn arferiad yn ein plith ni." ebai hi (cyfres o besychiadau), "ddarlunio gwrthddrychau eu serch i'r sawl a ymgynghorant â ni. A fyni dithau ddysgrifiad o Forfudd y Twr?"
"Nid i ymofyn dysgrifiad o Forfudd y daethum atat ar yr awr anamserol yma o'r nos, Cadi; y mae ei darlun eisioes yn ddwfn ar lech gysegredig fy nghalon; ond i ymholi os yw'r duwiau yn foddlawn."
"Ydynt," ebai'r ddewines, "un ffordd; nag ydynt, ffordd arall."
"Eglura," ebai Goronwy.
" Y mae i Forfudd frawd, ewyllys yr hwn sydd mor anhyblyg a thynged ei hunan. Rhaid iti naill ai plygu yr ewyllys hono neu enill ei serch. Plygu ei ewyllys nis gelli."
"Ond pa fodd yr enillaf ei serch, ynte?"
"Trwy arbed ei fywyd," ebai'r ddewines."
"Pa le, pa fodd, pa pryd, y caiff Goronwy ab Gredifel gyfleustra i arbed bywyd Reinhallt ab Gruffydd o'r Twr?"
"Yn nghynt nagy disgwyli. Hwyrach mai mewn breuddwyd heno; cadw dy lygaid yn agored, a'th gledd yn finiog. Nos dda it', filwr. Dos," ebai Cadi, gan ddiffodd y frwynen, agoryd y drws, a thrwy ei hymddygiad cystal a phe rhoisai droediad i'w hymwelydd tros y rhiniog allan i'r heol gul, a chauodd y drws yn ddigon difoes yn ei wyneb.
"Nos dda it', ellylles, neu brophwydes, pa un bynag ydwyt; 'does neb fawr ddoethach nelo hyny glywo genyt ti a'th fath," ebai'r milwr wrtho ei hun, gan ddychwelyd yn brysur, ac edrych ar dde ac aswy, rhag fod rhywun yn ei weled yn ymdaith felly gefn trymedd y nos yn y fath le. A thra yr oedd ef yn hunan-sibrwd ar ei lwybr, "Pethau rhyfedd ydyw dewiniaid," yr oedd hithau yn chwerthin yn ei llawes ac yn dweyd, "Dyna un pleidiwr i ymgyrch Reinhallt heno, beth bynag."
Fel yr oedd Goronwy yn brysio yn mlaen, daeth dyn (gan belled ag y gallai ef farnu yn y tywyllwch) yn bwtsh i'w gyfarfod; a chiliodd yr un mor sydyn yn ei ol. Pwy a pha beth ydoedd nis gwyddai; bu yn dyfalu am ychydig beth ydoedd; ac os dyn, pwy? Ond llithrodd ei fyfyrdodau yn fuan at y neithior— ei bod weithian wedi dechreu, a goreu po cyntaf y lluniai rhyw esgusawd dros ei anmhrydlondeb. Cyrhaeddodd yno, a chafodd y floddest eisioes wedi dechreu; a'r gwest ar ei draed yn anerch (mor rigil ag y caniatai ei dafod bloesg) ei westeion. Cyfeiriai at fuddugoliaeth yr Yorciaid ar faes Hexham; ac wrth ei ddull pendant yn prophwydo llwyr ddinystr y Lancastriaid, meddyliai Goronwy fod Brown a Chadi Gyfarwydd yn darllen yr un llyfrau. Odid yr agorai un o Saeson Caerlleon ei big yn yr oes hono heb roddi lach i'r Cymry. Ebai ef:—
"Y mae'r Cymry yn Gastriaid i gyd; ond fe laddwyd canoedd o honynt yn Hexham; diolch i Dduw am hyny. Draen yn ystlys Lloegr ydyw'r genedl fechan, ddinod, droednoeth hon er y dydd y glaniodd Hengist, ein tad ni oll, gyntaf yn Mhrydain: a goreu bo'r cyntaf y diwreiddier y ddraen, wreiddyn a changen. (Gan droi at y gwasanaethyddion,)-Dygwch y llestri arian yna a gymerais i a'r penceisbwl ddoe oddiar y prydydd Cymreig gwirionffol hwnw a feiddiodd droseddu un o'n cyfreithiau gonest ni trwy briodi gweddw un o'n dinasyddion, sef yw hono Dolly Cheshire. Dyma nhw. Yfwch win o honynt i lwyddiant Yorciaid, a dinystr eu gwrthwynebwyr, yn enwedig pob Cymro yn mhlith ein gelynion."
Prin y gallai Goronwy gynwys ei hun yn ei groen wrth wrando ar y cabledd iselfoes hwn. Cychwynodd unwaith tuag allan, ond barnodd wed'yn mai rhoddi pwysigrwydd ar beth a ddylai fod islaw sylw a wnai hyny. "Ffwl meddw fel hyn yn siarad," ebai, "nad oes ganddo yr un teithi rhagorol ar ei elw ond gwynebgaledwch; llyfrgi a ffoai am ei fywyd oddiar ffordd cyw ceiliogwydd. A dyma lestri r prydydd, druan, ysgatfydd nad yn meddiant yr archleidr hwn yr arosant; ni chair mo honynt o fachau y Carn-Sais ysgeler hwn mwy nag y ceir caws o ganol corgi."
Aeth y wledd yn mlaen am oriau, cyfeddach ddylesid ddweyd, oblegyd yr oedd dynion yr oes hono wedi dechreu troi nos yn ddydd; ond gan na ddywedwyd dim yn gyhoeddus ynddi ond yn yspryd gwantan Robert Brown, a phob llefarwr yn yr un cyflwr glwth ag yntau; ni a'u gadawn man y maent, er mwyn dychwelyd at hanes eraill sydd yn dal cysylltiad a'r rhamant.
Beth ddaeth o Robin? Wel, bondigrybwyll, efe oedd y sypyn du hwnw o ddynoliaeth a ddaeth yn bwtsh i gyfarfod Goronwy yn yr heol gul; a chan fod ganddo lygaid, yn ol barn lluaws, a welent cystal mewn tywyllwch dudew ag yn ngwyneb haul a llygad goleuni, adwaenodd ei ddyn, a chiliodd gynted gallai oddiar ei lwybr.
"Go lew," ebai Robin, ar ol i'r milwr ddiflanu o'r golwg, "beth a wna Goronwy, tybed, mewn lle fel hyn? Deunydd crafiad arno eto."
Ac wedi cael y llwybr yn rhydd, hwyliodd ei gamrau mor ysgafndroed fyth ag y medrai, gan y buasai yn enbyd iawn arno pe cawsid ef yn yr heol yr amser hono ar y nos. Ac i ba le yr aeth, a drws pwy a agorodd ond drws Cadi Gyfarwydd. Hi a adwaenai swn ei droed, a'i ddull yn codi'r glicied; ac o ganlyniad, ni chynhyrfwyd hi megys gan ei hymwelydd blaenorol.
"Pwy feddyliet ti fu yma yn cael darllen ei dynged ond Tarpar Morfudd uch Gruffydd o'r Twr. Bachgen hardd glandeg ydyw Goronwy; Duw a'i helpo! yn nghorbwll serch at ei glustiau?"
"Yr oedd yn hawdd iawn i ti ddweyd ffortun y brawd yna, Cadi;" ebai Robin, "oblegyd yr oeddit yn gwybod ei holl hanes eisioes."
"Mi a ddywedais wrtho, ac mi ddywedais hefyd nad oes iddo fawr o sail gobaith am law Morfudd, ond trwy arbed bywyd ei brawd. Wyt ti yn gwel'd peth fel yna, Bondi?"
"Dipyn," ebai Robin, "dipyn."
"Pa le mae dy lanciau y soniet am danynt?" ebai ef.
"Yn y penty draw yn gloywi eu cleddyfau wrth oleu'r ser. Deuddeg, Robin, o fechgyn o'r un wlad ag Owen Glyndwr a Llewelyn. Welaist neu glywaist ti rywbeth oddiwrth bobl y Wyddgrug?"
"Gwelais o groglofft y Baril yr arwydd; ac ni ryfeddwn i na byddant oddiallan i'r muriau cyn y gwaedda'r gwylwyr haner nos."
"Rhaid rhybuddio'r llanciau i fod yn barod i wneud rhuthr ar y porthorion oddifewn y foment y byddo Reinhallt yn ymosod oddiallan."
"Rhagorol iawn," ebai Robin. "Y mae dy ben di yn ddigon hir i fod ar ysgwyddau cadlywydd."
Yfai'r hen ddewines eiriau'r canmolwr, fel yr yf ych sychedig ddyfroedd peraidd, a gwenodd nes haner ymlid ymaith yr hacrwch a'i nodweddai.
"Rhyfedd iawn ydyw serch, Robin," ebai hi.
"Rhyfedd iawn," ebai Robin.
"Deimlaist ti oddiwrtho erioed?י
"Dim, o drugaredd," oedd yr ateb.
"Fel pob llencyn serchnwyfus, mynai Goronwy godi'r llen oddiar lwybr tynged. Fe dyr ei galon wirion cyn pen nemawr amser os na chaiff gyfleusdra i arbed bywyd brawd ei ddyweddi."
"Poed felly y bo," ebai Robin.