Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant)/Penod VIII
| ← Penod VII | Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant) gan Isaac Foulkes |
Penod IX → |
PENOD VIII.
TRA y mae pethau yn prysur aeddfedu i rhyw derfyniad pwysig yn Nghaerlleon, beth fyddai i ni daflu cipolwg pa fodd y maent hwy yn dyfod yn mlaen yn y Twr. Yr oedd Sion ab Gruffydd yn fwy ffwdanus nag erioed, ac fel pobl ffwdanus yn gyffredin, yn siarad llawer âg ef ei hun. Yr oedd Sion, beth bynag a fo, yn credu yn gryf mewn croen iach; ac er fod Reinhallt ac yntau yn frodyr undad unfam, o "waed coch cyfan," fel y dywedir; yn hyny o beth yr oeddynt yn berthynasau tra phell. Nid oedd ychwaith haner mor gartrefol hefo Lewis, ar ol deall mai Lewis oedd achosydd yr ymgyrch beryglus hwn o eiddo ei frawd. Yr oedd Lewis yntau yn llawn penbleth, fel y gallesid disgwyl-methu yn glir faes a ffrwyno ei ddarfelydd bywiog rhag prancio yn nghanol digwyddiadau tebygol Caerlleon y nos hono. Yr oedd ei feistr nwyd digofaint wedi ei lwyr orchfygu ar y pryd gan deimlad cryfach o bryder am ddiogelwch y fintai aethai allan mewn gwirionedd i ymladd ei frwydr bersonol ef. Yr oedd Morfudd yn bryderus iawn yn nghylch ei brawd, ac efallai nad oedd ei phryder nemawr llai parth un arall a gymerai ran, yn ol pob tebyg, yn yr ymdrafod; ond tra yn ofni'r gwaethaf, gobeithiai 'r goreu; a darfu i ofn a gobaith yn eu tro yr hwyr hwnw lanw ei llygaid â dagrau amryw weithiau. A welsoch chwi ardd flodeu dan gafod o wlaw cynes?-dyna Morfudd. Nodwedd Gwenllian ydoedd dwysderni ddeuai cynhyrfiadau ei chalon hi i'r golwg ond rhyw unwaith neu ddwy mewn oes.
Gyda'r gwahanol deimladau hyn, y dynesodd y pedwar crybwylledig i fwrw heibio amser hwyr- drwm ei gam am orig neu ddwy wrth y tân; ac wedi i Lewis eu hadgoffa "fod gobaith o ryfel ond nid o fedd," cymerodd yr ymddyddan agwedd dipyn siriolach. Dechreuodd Morfudd adrodd adgofion digrif am rai o gampau direidus Reinhallt pan yn blentyn.
"Wrth feddwl," ebai 'r bardd, "Morfudd, yn mha le y cafodd dy frawd ei ddysg? canys dysg ei wala yn ddiau sydd ganddo."
"I ddechreu," ebai'r rhian deg, gan fy mam wirion, sydd er's blynyddau yn y bedd—hyhi a ddysgodd iddo ddweyd ei bader, cyfrif ei baderau, ac ymgroesi. Yna, ei hebrwng a gafodd i fynachlog Basing, er ymgydnabod â defodau crefydd a dysgu Lladin, a'i athraw yno ydoedd Ieuan Offeiriad, rholyn o fynach boddlon yn saim o'i goryn i'w sawdl."
"Ac yn meddwl mwy am ferched teg," ebai Sion, "ac am gwrw, nag am grefydd a defodaeth." "Adwaen y gwr yn dda," ebai'r bardd, "ond ewch chwi yn mlaen."
Parhaodd Morfudd, "Wedi treulio blwyddyn yn Basing, yn benaf yn perffeithio ei ddireidi bachgenaidd, bu am rai misoedd yn Nghaerlleon gyda marsiandwr yn dysgu Saesneg."
"Daw ei Saesneg a'i hyddysgrwydd o ddaearyddiaeth Caerlleon o wasanaeth iddo heno, mae yn dra thebyg," ebai Lewis.
"Bwriadai ein tad wneud offeiriad neu farsiandwr o hono," meddai Morfudd.
"Ond trech natur nag arfer," ebai Gwenllian.
Hwyrhaodd yr hwyr tan chwedleua am y naill beth a'r llall; Lewis yn "ymddarostwng" i gyfarfod ansawdd meddyliau y tri arall, a hwythau yn ymddyrchafu goreu gallent i gyfarfod chwaeth yr arwydd-fardd; nes o'r diwedd y dechreuid meddwl fod cwsg yn felusach nag ymddyddan. Ond dyna siriad yn y gegin, llef baban yn crio, a swn troed a llais neb amgen y Bondigrybwyll yn dyfod ar frys at yr ystafell yr eisteddent ynddi. Daeth i fewn a chanddo enethig fach anwydog tua theirblwydd oed ar ei fraich.
"O b'le y daethost, Robin?" ebai Sion, "a pha le y cefaist y plentyn yna sydd ar dy fraich." "Bondigrybwyll, o Gaer, ac ar Forfa Caer, mewn ffos clawdd, y cefais y plentyn. Dyna i chwi blentyn iawn i'w gael ar lawr."
"Welaist ti Reinhallt a'r fintai?"
"Bondigrybwyll, gwelais hwynt; y maent yn groeniach ddiangol oddifewn i furiau Caerlleon. Trwy gydgyfarfyddiad hapus callineb, ystryw, a damwain, cawsant borth yn lled ddidrafferth a digolled oddigerth braich Rodri o Dreuddyn, yr hon a archollwyd yn dost. Wedi iddynt fyned i mewn, minau a lithrais yn lladradaidd allan, modd y dygwn y newydd i chwi y gwyddwn oedd yn bryderus am dano. Cymerais un o'r meirch danaf, carlamais yn chwyrn, clywais lefain plentyn, pigais berchen rhynllyd y llef i fynu, a dyma'r plentyn, a dyma finau."
"Mawrglod a diolch it," ebynt oll yn unllais, "y mae Robin yn dyfod i'r golwg bob amser y bo ei eisiau."
"Ond pa beth a wnawn ni â'r plentyn hwn?" ebai Sion ab Gruffydd.
"Ei fagu," ebai Morfudd, "beth arall a wnawn â chreadur ddanfonodd y Forwyn Sanctaidd atom megys o bwrpas i'w feithrin a'i ymgeleddu."
"A fynit ti i Robin ei gymeryd yn ol i ffos y clawdd!" ebai Gwenllian.
"Na fynwn, na fynwn i," ebai Sion.
A bu ymryson rhwng y ddwy chwaer galongynes pa un a gai ddangos ei charedigrwydd gyntaf a chryfaf i'r caffaeliad gwirion. Ni chymerai 'r prydydd ond ychydig sylw o'r plentyn na'r ymddyddan yn ei gylch; ymddangosai fel pe wedi llwyr ymgolli mewn myfyrdod dwys ar y newydd a glywsai am Reinhallt a'r fintai. Pa fodd yr ymdarawent gyda'u gelynion? ac a ddeuent byth allan yn fyw o ganol giwed mor fileinig? oeddynt ymholiadau a lyncasent ei feddwl yn gyfangwbl. Ac yr oedd y rhianod mor ddedwydd yn yr hyn a glywsent am eu brawd, ac mor brysur yn cynesu, yn diwygio, ac yn anwylo, y bod bychan, ac yn dotio arni yn parablu ymadroddion byrion plentyn, a Robin yntau mor brysur yn ymgyfarchwel â'i ymborth, fel y cafodd Lewis egwyl hapus i ddilyn ei fyfyrdodau. Pa fodd bynag, daeth ychydig gyfnewidiad tros yr olygfa, trwy i gawod drom o genllysg ddisgyn. Disgynent yn unionsyth ar eu penau trwy dwll y mwg fel pe tarewsid hwy a phys mawrion, a bu raid iddynt oll encilio oddiwrth y tân, a gadael rhwng y ddwy elfen a'u gilydd. Canys er fod palas y Twr neu Broncoed o oes i oes yn eiddo boneddwr ucheldras, nid oedd haiach llwybr mwg na thwll crwn yn y tô. Ganrif yn ddiweddarach y daeth simddeuau i arferiad, hyd yn nod yn mhalasau boneddigion; ac nid yw'r Gymraeg yn y 19eg ganrif wedi ei chynysgaeddu âg amgen gair am lwybr geuol mwg na'r llygriad musgrell simddeu.
Yn nghynwrf y symud ystolion o gyrhaedd y gafod genllysg drom, daeth cenad i'r ystafell yn hysbysu fod dynes druanaidd ei gwedd a'i diwyg wrth y porth yn deisyf siarad gair â Morfudd, os nad oedd hyny yn ormod cymwynas i'w gofyn ar y fath awr o'r nos. Nac oedd ddim; ymaith â hi, a chafodd y druanes yn pwyso ar ystlysbost y drws mewn haner llewyg. Gwelai yn union ei bod yn wrthddrych arbenig trugaredd; gwahoddodd a chynorthwyodd hi i'r gegin. Yr oedd dagrau, chwys, a chenllusg, wedi ei gwneud yn wlyb dyferol; a dygai yn ei chorph nodau amlwg adfyd a chaledi. Trwy ymdrech y gallai dynu ei hanadl boenus; ac yr oedd mor neillduol o wan, fel mai prin y gallai yngan ei chais a'i dymuniad.
"Morfudd," ebai hi, "nid wyt yn fy adwaen, (ac yr oedd hyny yn eithaf gwir,) mam y plentyn yna ydwyf; a genedlwyd trwy drais, ac a ymddygwyd mewn gofid mawr; ac a fagwyd hyd yn hyn mewn dygn drallod a chaledfyd, Robert Brown, maer Caer pan anwyd y lodes fach ydyw'r ; a pharodd tan fygythiad o'm lladd ei boddi yn yr afon Ddyfrdwy. Fedrwn i ddim! fedrwn i ddim," ebai hi gan wasgu ei dwylaw yn nghyd yn ngwasgfa ei henaid. "O! rian deg a hawddgar," ebai hi drachefn, "tosturia wrth Gymraes dlawd yn min marw;—-nodda fy mhlentyn!"
A chyda'r gair syrthiodd yn farw ar lawr y gegin. Yr oedd yn amlwg ei bod gerllaw yn gwylio 'r plentyn; a phan gododd Robin ef i fyny, rhedodd ar ei ol gyda chyflymdra ac yni a ddychwel weithiau i gyfansoddiad yn dadfeilio, fel fflam ddiweddol canwyll, yn enwedig pan chwythir yr adfywiad gan angerddoldeb cariad mam.