Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant)/Penod X
| ← Penod IX | Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant) gan Isaac Foulkes |
Penod XI → |
PENOD X.
PAN gyrhaeddodd Reinhallt y Porth, ac nid heb gryn lawer o groeslwybro y gwnaeth efe a'i wyr hyny, cafodd eiddo Lewis yn ddyogel yn nghadwraeth y rhai yr ymddiriedasai efe hyny o orchwyl iddynt; a bod y porthorion hefyd yn ddyogel yn y tyrau y gosodasai ef hwynt o'u mewn deirawr yn nghynt. Mae'n wir nad oeddynt wedi treulio y teirawr crybwylledig yn gwbl foddlon, a'u bod fwy nag unwaith wedi bygwth tori trwy yr angenrhaid a ddodwyd arnynt; ond yr oedd cleddyfau noethion eu gwarchodwyr yn cadw pob ymgais o'u heiddo tanodd.
"Os ydym oll yn barod," ebai 'r penaeth, gwnawn y goreu o'n ffordd a'n hamser; dodwch yr eiddo o'ch blaenau bob un ar war ei farch; a rhybuddiwch yr adar ysglyfaethus cawellog yna, os agorant eu pigau am haner awr y byddant yn fwyd braf i gwn crwydrol y Morfa yma cyn codiad haul."
Neidiasant ar eu meirch: Rodri o Dreuddyn, yr unig un a dderbyniodd niwaid o bwys, yn wrthddrych eu gofal arbenig; a charlamwyd ymaith. Yn mhen pum' munud wedi iddynt hwy adael y Porth, wele genfaint Brown yn cyrhaedd y lle, ac er fod yn eu plith erbyn hyn amryw filwyr, teimlent un ac oll eu gwaed yn rhedeg gryn lawer rhwyddach pan ddeallasant fod y Cymry wedi ymadael, canys o bawb yr erlidiedig oedd y rhai olaf y dymunent eu goddiweddyd. Cymerodd beth amser iddynt ollwng eu cyfeillion carcharedig yn rhyddion, ac yna udasant wchw fawr am ymlid ar ol y gelyn a'i ddal os oedd y fath beth yn alluadwy heb fyned yn rhy agos ato. Ond yr oedd gwyr y Wyddgrug bellach wedi tori cryn dipyn o gwt eu ffordd gartref. Gollyngasant eu brodyr carcharedig yn rhydd, a chodwyd wchw fawr i ymlid ar ol y gelyn a'i ddal os oedd y fath beth yn alluadwy (heb fyned yn rhy agos ato.) Ond rhoddai y Cymry y cam goreu yn mlaen; nid oeddynt heb eu hofnau; canys pe cawsent eu goddiweddyd, dichon y collasent holl ffrwyth eu llafur a'u peryglon. Wedi cyrhaedd tua milldir o'r ddinas, troisant ar eu dehau, gan gymeryd y ffordd oedd yn arwain tua Fflint, a dewis croesffyrdd yn hytrach na'r brif-ffordd fel y llwybr tebycaf i'w hymlidwyr golli trewydd arnynt.
Nid arosodd Robin nemawr amser yn y Twr ar ol traddodi ei genadwri a chael tamaid o fwyd; brysiodd yn ol tua Chaer rhag y byddai o ryw wasanaeth yno; ond oherwydd i'w gyfeillion gymeryd y drofa grybwylledig, ni chyfarfyddodd hwynt yn ol ei ddisgwyliad. Bu amryw o honynt hwythau yn nghwrs eu hymddyddan ar eu taith yn holi, yn dyfalu, ac yn rhyfeddu pa beth a ddaethai o Robin; nid oeddynt wedi ei weled yn fyw nac yn farw er pan ymrithiasai mor annisgwyliadwy a drychiolaeth yn mhorth y ddinas ar eu mynediad gyntaf o'i mewn. Yr oedd rhywbeth mor anesboniadwy o ddyeithr yn hyn i Reinhallt, fel yr ocheneidiodd yn hyglyw fwy nag unwaith. Pa fodd bynag, yn anffodus iawn, daeth Robin yn bwtsh anmharod i gwrdd mintai ddrygnaws y gelyn, pan y disgwyliai gyfarfod cyfeillion. Yr oedd wedi gadael ei geffyl yn mhen draw y Morfa; a da iddo hyny, onide buasai amheuon y Saeson yn ddigon cryfion i benderfynu ar unwaith ei fod yn gyfranog â gwyr y Wyddgrug, fel na chawsai ond byr amser i ddyweyd ei bader a gwneyd ei ewyllys. Fel yr ydoedd, dodasant ddwylaw yn ebrwydd arno gan ei hawlio fel carcharor, a gofynasant iddo yn sarug os y cyfarfyddasai a'r archleidr hwnw o'r Twr, a hanai mewn llinell unionsyth o Gain ab Adda. Profedigaeth chwerw i Robin ydoedd gwrando ar ei feistr yn cael ei ddifenwi, ond "cofiodd mai da cael dant i atal tafod," a brathodd yr aelod olaf yn dra ffyrnig.
"Os gweli di yn dda," ebai milwr coeglyd, "mi a ddodaf y cyffion hyn am dy arddyrnau."
Medrai Bondigrybwyll oddef yn lled dawel gryn lawer o gerydd ac o ddigofaint; ond yr oedd coegni iddo yn halen ar gig noeth; a chan nad oedd dwy res ei ddannedd yn hollol ddifwlch, daeth yr aelod peryglus yn rhydd, a rhoddes fod i ymadrodd o anufudd-dod pendant i oruchwyliaeth y cyffion. Yr oedd y milwr dywededig yn fawr ac yn gryf, a Robin er yn fychan yn ddewr, ac aeth yn gythryfwl rhyngddynt mewn munud, yr hyn a derfynodd trwy i ddau neu dri ymuno â'r milwr, a dodi'r cyffion yn sicr yn eu lle bwriadedig.
"Gwell i chwi ddodi llyffetheiriau eto am fy fferau," ebai ef, "canys ni symudaf fèr o'r fan mwy na phe dodasech lwyth o haiarn wrth fy nhraed."
"Aie, felly," ebai'r Saeson, "hwyrach y chwenychet gael dy gludo wrth ysgil un o honom?"
"Mi a 'spardynaf ddwy balfais y march hwnw yn gyrbibion," ebai'r dyn bychan digofus, "cofiwch mai Cymro ydwy' i."
Ac yr oedd Robin mor ryfeddol o gyffrous ac anystywallt fel y torodd y Saeson allan i chwerthin am ei ben, a chwerthin y buont hyd oni archwyd iddynt gan rywun a alwai ei hun yn gadben, frysio, onide mai ofer iddynt ymlid yn mhellach.
"Un yn mhen un; dyn dwylath yn mhen dyn dwylath, ac mi a ymladdaf hyd y dyferyn olaf o waed sydd yn fy nghalon," ebai Robin.
"Twt, lol! ffwrdd a hi," a chipiodd rhyw Sais dibris ef gan ei osod o'i flaen ar ei farch, a charlamodd yr ymlidwyr ymaith.
Nid oedd Robin yn haner boddlon ar ei gyflwr; yspardynai grimogau ei gaethgludwr, a hwnw am yspaid yn dyoddef tan ryw haner chwerthin a chyrhaedd bonclust iddo yn awr ac eilwaith. Ond, aeth y crimogau o dipyn i beth yn ddolurus, a chan nad oedd goruchwyliaeth y bonclustio yn cael ei heffaith ddyladwy i beri llonyddu'r pedion, traws-symudodd ef o'r tu cefn-i'w ysgil. Yn yr ysgil, rhoes y Chwerwyn ei fygythiad blaenorol ar lawn waith, trwy yspardynu y march â'i holl egni. Gwylltiodd yr anifail, a charlamodd ymaith fel pe am ei fywyd yn mhell bell o flaen y rhelyw o'r fintai; yr hyn a ddychrynodd y caethgludwr i lesmair bron, rhag yr ysgubid ef fel hyn i ganol y gelynion. Daliai Robin, pa fodd bynag, i yspardynu'n galed, er gwaethaf rhegfeydd ei gydfarchog, a'i ymgais barhaus i'w fwrw i lawr. Yr oedd yn amlwg hefyd fod Robin yn well marchogwr na'r Sais, oblegyd yr oedd dwy fraich yr olaf er's meityn am wddf y ceffyl, a thusw o'i fwng rhwng ei ddanedd; a phan ddeallodd nad oedd drwy hagr yn tycio i lonyddu ei sodlau, mwngiai ei gais trwy deg. Gan i'r fintai Gymreig gymeryd y drofa hono, ni ddarfu i Robin a'i gydymaith eu goddiweddyd; a phan ddeallodd gwyr Caer hefyd eu bod oddiar y trewydd, rhoddasant eu penderfyniad pendant o "ymlidiwn, goddiweddwn, lladdwn," i fyny yn ddiochenaid.
Dechreuodd Robin ag ymloni bellach:
"Caseg ydyw'r ceffyl yma, dywed?" ebai ef, "ydach ch'i yn caru y'ch dau?"
"O! paid, Gymro anwyl; mi a ddatodaf dy gyffion, ac a'th wnaf yn wr rhydd, os y peidi."
"Ceffyl iawn am fyn'd ydyw hwn," ebai Robin, tan gyrhaedd yspardyniad arall.
"Hoedel, hoedel," ebai'r Sais.
*** Parhaodd y fintai ddysyml Gymreig i gyflymu yn mlaen; ac uwchaf y dringant y rhiw tuag at Benarddlag, rhwyddaf yr anadlent mewn mwy nag un ystyr; ac erbyn iddynt ddyfod i grib y gefnen sydd yn gwarchod y rhan hono o Ddyffryn Alun y saif y Wyddgrug arni rhag deifwynt dwyreiniol, yr oedd y wawrddydd ar ei haden yn tywallt goleuni ar fryn a phant, a'r tywyllwch yn ffoi o'i flaen yn mhellach i'r gorllewin, i gael ei ymlid oddiyno drachefn yn nghwrs yr oriau. Ac felly y parhant o oes i oes, y naill yn ymlid y llall; weithiau goleuni fydd drechaf, weithiau tywyllwch, ond yn dal i ymryson am yr oruchafiaeth yn awr fel y funud gyntaf y neidiodd goleuni allan o'r gorchymyn, "Bydded goleuni.' A chyffelyb ydyw yn y byd moesol, cyfnodau o gaddug dudew, a chyfnodau o oleuni llachar y naill yn dilyn y llall.
*** "Er mwyn y Gwr sydd uwchben, aros, Gymro," ebai'r marchogwr yn ei annghaffael flin, "neu ni laddwn y ceffyl."
"Difyr gwaith fyddai darllen yr offeren angladdol uwch dy ben di ac yntau yr un pryd. Gresyn fyddai i angau ysgaru dau sydd yn edrych mor anwyl o'u gilydd. Dod gusan arall iddo am gael rhoddi dy ddwylaw am ei wddf."
"Mwrdwr! mwrdwr!" ebai'r truan tan fustachu, ac yn rhoddi ambell i droediad anfwriadol yn ei gyni i Robin.
"Holo!" ebai Bondigrybwyll, " y mae'n gywilydd i ful farchogaeth ceffyl," a chyda'r gair, cododd dipyn ar droed y marchogwr trwstan nes oedd ei hyd hir yn mesur y ddaear oer. Wedi myned encyd yn mlaen, troes drach ei gefn, a gwelai ei hen elyn yn gorwedd yn llonydd; disgynodd i lawr ac aeth ato; ysgydwodd ef yn dda, a chafodd ei fod yn fyw, ac yn ddianaf ond oddiwrth effeithiau dychryn. Trwy ychydig o drafferth, gwnaeth Robin iddo ddatod y cyffion oddiam ei arddyrnau ef ei hun; ac yna, yn bur ddidaro, rhoes hwynt am arddyrnau y Sais. Hysbysodd hefyd mai ei garcharor ef ydoedd bellach, ac os mynai y gallai esgyn ar gefn y march. Erfyniodd y carcharor yn daer am ryddid; ond bygythiai Robin os soniai am y fath beth eilwaith, y byddai yno ddyn drachefn wrth ei ysgil. Felly'r ymdeithiasant yn chwimwth tuag adref heibio 'r Hob, a chyrhaeddasant y Twr bron yr un pryd a Reinhallt a'i wyr; ac felly y treuliodd Robin Bondigrybwyll un o nosweithiau hynotaf ei fywyd.