Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant)/Penod XIV

← Penod XIII

Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant) gan Isaac Foulkes

Penod XV →

PENOD XIV.

GWAWRIODD yr ail ddiwrnod, ac nid oedd argoel dialgarwch ar lun byddin yn dyfod o Gaer yn nghyfeiriad y Wyddgrug, er fod gan Reinhallt ddynion yn cadw y wyliadwriaeth ddyfalaf ddydd a nos. Er hyny, nid oedd anmheuaeth yn meddyliau pobl y Twr, nad crynhoi yr ydoedd, ac mai trymaf oll a fyddai pan y delai. Yr oedd amlder a lluosogrwydd y minteioedd porthmyn a gyrchent i'r ffair, a'r oll yn dyfod yn uniongyrchol o Gaer, yn beth digon rhyfedd, er na chymerasai neb sylw o'r peth oddieithr Bondigrybwyll. Ni ddiangai yr un amgylchiad na digwyddiad ei sylw treiddgar ef. Chwiliai a difynai bobpeth i'w ansoddion; a chyda'r hyn a elwir drwgdybiaeth sydd mor naturiol i feddyliau o'r fath, lluniai a dyfalai ddamcanion a ddeuent yn lled fynych i ben. Cadwodd gyfrinach ei feddwl iddo ei hun, heb yngan gair hyd yn nod wrth ei feistr, er i'n harwr sylwi fod tu fewn Robin yn faes rhyw ymryson annghyffredin, ac iddo ofyn am y rheswm. Cadwai ei gyfrinach hyd oni ddadblygid rhyw amgylchiad a wnelai ei ddyfalion yn sicrach. Tua deg o'r gloch, aeth am dro gan belled a'r dref, a rhodiai yn hamddenol ar hyd yr heolydd, er mwyn gweled y porthmyn wyneb yn wyneb. Taflai gipedrychiad diofal arnynt, a deallodd yn fuan nad oeddynt yn fynychwyr ffeiriau Gwyddgrug, ac anmheuai os oeddynt yn borthmyn o gwbl. Meddyliai ei fod wedi gweled rhai o honynt o'r blaen mewn lle ac mewn cymeriad arall. Adwaenodd Ddic Alis yn y fan; ac efe yn llechwraidd ddireidus a roddes bigiad i "Seren" yn ei pharth gorllewinol a barodd iddi ruthro mor anesboniadwy (i'w pherchenog) yn mlaen, nes y bu agos i'w chyrn ymgyfarchwel â chalon y Sais. Wrth gwrs, cerddodd Robin i ffwrdd yn gwbl ddidaro. Cafodd gipolwg hefyd ar Robert Brown yn un pathew boliog, trwyngoch, a'i lygaid trythyll ar neidio o'i ben gan lidiowgrwydd, a'i ddanedd yn crensian, a'i wefusau halog yn myn'd ac yn myn'd fel pe buasai mewn rhyw ymgom bwysig âg ef ei hun. Yr oedd yntau wedi ymwisgo yn niwyg porthmon, a rholyn o borthmon rhyfedd ydoedd. Gwelai un arall hefyd a adwaenai yn dda-amnaid siriol oedd yr unig foesgyfarchiad a gymerth le rhyngddynt; deallent eu gilydd.

Robin yn gweled a welai, ni bu ymarhous yn dychwelyd adref.

"Reinhallt!" ebai ef, "paid colli eiliad o amser; mae'r dieiflgwn ar ein gwarthaf. Mae Gwyddgrug yn llawn o honynt."

Yna datguddiodd i'w arglwydd yr ystryw borthmonol, a thraethodd ar fyr eiriau ei farn mai dyfais ddieflig ydoedd i yspeilio a lladd.

Udganwyd corn y gad yn isel ond treiddiol, ac mewn ufudd-dod i'w sain, daeth y gwyr yn ebrwydd yn nghyd i'r buarth. Yr oedd y rhianod, fel y gallesid meddwl, yn fyw o ddyddordeb am wybod gan Robin pa beth oedd yn bod; ac yntau mor ryfeddol o brysur gyda'r darpariadau, fel mai ychydig o reswm a allai roddi iddynt, a hyny mewn brawddegau drylliog. Sisialodd rywbeth am Goronwy yn nghlust Morfudd; ond ni ddeallodd hi ond ei fod ef yn y ffair yn ngwisg porthmon; a tharanai Reinhallt yn ddigon ffyrnig mewn cwr arall mai gelyn, lleidr, a llofrudd, pob porthmon oedd yn y Wyddgrug y bore hwnw. Parodd hyn i'w chalon guro'n gyflymach nag o'r blaen. Yr oedd Gwenllian yn arafaidd fel arferol, ac yn meddianu ei hun yn dda, er nad yn anystyriol o'r perygl. Ffwdanai Sion fel un ar ddarfod am dano;—y mae yn syndod fod natur tra yn llunio teuluoedd o ran pryd a gwedd yn dra thebyg i'w gilydd, yn ffurfio eu meddyliai mor dra annhebyg y naill i'r llall.

Mewn byr amser, yr oedd gwyr Broncoed tan arfau, ac yn barod i'r ymgyrch; a rhagdrefniadau y cadlywydd hefyd yn gyflawn. Parodd i'r Cadben Ifan gymeryd ugain o wyr a myned yn gwmpasog ar hyd godreu Gwern y Mynydd i Faes y Dref, a thrwy hyny gallai gael cefn y gelynion tra byddai ef a'i wyr yn ymosod arnynt yn eu hwyneb. Cadben Ifan a'i wyr a wnaethant yn ol y gorchymyn, ac a gyrhaeddasant Faes y Dref yn iach ddiangol. Ymdeithiodd Reinhallt a'i gatrawd yn arafaidd modd y cai yr adran arall amser i gyrhaedd eu cyrchfa yn brydlawn.

Dyn yn dyfeisio yn erbyn dyn ydoedd. Ni ddaethai gwyr Caer oddicartref i segura, a dechreuasant ar eu hanfadwaith o ddifrif wedi dwyn eu cynlluniau dipyn i ben. Lledasant eu hunain allan fel rhwyd, modd y gallent ysgubo pobpeth yn llwyr o'u blaenau.

Ac erbyn i Reinhallt gyrhaedd y dref, yr oedd y lladron wedi ymdaith tua chwarter milltir allan ohoni, hyd at Bont Arwyl, pentref bychan a dynwyd mewn rhan i lawr er mwyn cael lle i adeiladu gorsaf y reilffordd arno, a'r lle y ganwyd y bardd coeth a melusber Blackwell (Alun), man genedigol yr hwn, fel y mae goreu, sydd yn mhlith yr ychydig dai a arbedwyd.

Parodd y ffaith fod y Caerwyson wedi cyrhaedd allan o'r drefn dipyn o ddyryswch yn rhag-gynlluniau Reinhallt, gan mai yno y darparasai efe at eu cyfarfod. Modd bynag, nid oedd ond gwneyd y goreu o'r amgylchiadau. Archodd ymlid ar eu holau, a gyru gair at fintai Maes y Dref i brysuro yn mlaen. Yr oedd yno gynhwrf a dychryn mawr fel y gallesid disgwyl, yn yr heolydd tra yr elai'r fyddin ymlidiol trwyddynt. Gwelid dau neu dri o gyrph meirw, ac yr oedd yn hawdd gwybod pwy a'u lladdes. Ond nid oedd hamdden i ymholi dim. Cerddediad trwm y gwyr arfog hyn i frwydr a foddai ochenaid wan y trueiniaid ar fin trengu. Goddiweddwyd y gelynion cyn iddynt gyrhaedd Bryn Ellyllon, ac ar y rhiw hwnw aeth yn frwydr waedlyd mewn eiliad. Trodd y Saeson ar eu sawdl i dderbyn eu hymlidwyr; a dygasant allan arfau a fuasai yn nghêl hyd yn hyn tan y wisg borthmonol. Ni bu y Cymry erioed mewn gwell tymher ymladd, canys yr oedd eu hachos yn dda; ac o'r tu arall, ni welwyd porthmyn erioed yn ymladd cystal, canys milwyr profiadol ydoedd amrai o honynt, a godreuon chwerwon cymdeithas oedd y gweddill. A thra yroedd y creaduriaid direswm yn defnyddio eu seibiant i bigo y glaswellt oddiar ochr y clawdd, syrthiai y creaduriaid "rhesymol" ar eu gilydd fel gwaedgwn. Brwydr ymdrechol, boeth, hirfaith, ydoedd, canys yr oedd o Saeson yn erbyn y Cymry ddau yn mhen un. Lladdwyd Dic Alis yn yr ymdrech gyntaf gan ergyd câdfwyall. Yr oedd yn ceisio tori trwy renciau'r Cymry, fel y gallai dalu pwyth culfa Caer i Reinhallt, a than falu poer cynddaredd yn pwyo ac yn dyrnodio pawb oedd ar ei ffordd yn arswydus. O'r diwedd, cyfarfu â'i feistr; bachgen o Gilcen o'r enw Goronwy ab Gredifel, nad oedd gwyr Reinhallt yn ei adnabod ond oherwydd ei weled, a redodd yn mlaen oddiwrth Robin o gae gerllaw lle y safai'r ddau yn gwylio'r ymdrafod,—llencyn cadarn cyhyrog, —rhedodd yn mlaen, a tharawodd Dic Alis yn ei benglog nes ei hollti'n ddau, fel yr hyllt cigydd ben molltyn. Ocheneidiodd ei anadl olaf ar aden rheg; ac yno ar ochr y ffordd y gadawyd ei gelain fawr farw gan ei gyfeillion yn niwedd y frwydr.

Am yspaid cadwai Robert Brown yn y dirgel, fel un na fynai i neb wybod ei fod yno; ond wrth ganfod ei wyr yn cwympo o'i ddeutu, ac yn enwedig Dic Alis, daeth yn bwys arno i ddewis un o ddau lwybr—naill ai ffoi, yr hyn a fuasai yn wir warthus; neu ddyfod i'r gwyneb a thrwy air a gweithred anog ei wyr i adnewyddiad egni a phybyrwch. Dewisodd yr olaf, gan ruthro yn mlaen, ac atolygu ar i'w ddynion ei ddilyn.

"Dacw ellyll ieuancy Twr," ebai ef, gan unioni at ein harwr; "lladdwn ef; dacw'r lleidr pen ffordd a yspeiliodd fy nhŷ, holltaf ei ben fel yr holltwyd pen Richard Ayles druan. Darniwch a rhwygwch ef yn ddarnau!"

"Gadewch iddo ddyfod," ebe Reinhallt, "na rwystrwch ef; nid oes arnaf rithyn o'i ofn."

Agorodd y Cymry adwy, fel y caffai Robert Brown ei ewyllys. Rhoddes y ddau arweinydd eu hunain mewn trefn i frwydr lawlaw; bu ysgarmes rhyngddynt, ond ni pharhaodd ond ychydig; diarfogwyd y Cynfaer; a Reinhallt a'i gwnaeth yn garcharor. Ar hyn trodd gwyr Caer eu gwegil. Ffoisant, ambell un yn sionc ac ysgafndroed, eraill yn gyndyn a hwyrdrwm; canys nid yw troi gwegil mewn câd yn anianawd y Sais. Diangodd y rhai blaenaf trwy nerth eu traed; ymlidiwyd a goddiweddwyd y lleill, ac amryw o honynt a syrthiasant trwy fin y cleddyf.

Dychwelodd Reinhallt a'i wyr i'r dref yn fuddugoliaethus; a'r anifeiliaid yspeiliedig ganddynt, y rhai, prin y rhaid hysbysu, a roddwyd yn ol i'w gwahanol berchenogion. Ni bu y fath oraian a llawenydd yn y Wyddgrug er dyddiau Garmon a Lupus, pan y dyrwygid ei hawyr gan y floedd orfoleddus "Aleliwia." Cyhwfenid banerau, cenid clychau, ac yr oedd crechwen a chân yn diaspedain trwy'r lle. Yr unig gwmwl ar y sirioldeb ydoedd y meirw diniwaid, yn enwedig y rhai a laddwyd mor greulon a diachos yn y ffair. Yn mysg y rhai hyn yr oedd Gredifel, yr hen wladwr o Gilcen, perchenog "Seren," a Dic Alis a'i trywanodd, a chan dynu ei gleddyf yn wlyb gan waed o fynwes Gredifel, planodd hi yn nesaf yn ystlys y fuwch ddiniwaid. Yr oedd Goronwy ab Gredifel yn llygad—dyst o hyn, a thyngodd y mynai ddial gwaed ei dad. Llethodd ei dymher ar y pryd rhag neidio ar y llofrudd yn y fan; gan fod yn sicr yn ei feddwl na byddai raid iddo ddisgwyl yn hir am ei gyfleu. Felly Goronwy a ddisgwyliodd am ei gyfleu ac a'i cafodd.

Cludwyd Reinhallt yn fuddugoliaethus ar ysgwyddau dynion cryfion trwy brif heolydd y dref yn nghanol llawenydd diderfyn; a gosgorddwyd ef yr holl ffordd i'r Twr yn sain y bloeddiadau mwyaf gorfoleddus. Yr oedd Gwyddgrug ar i fyny'r diwrnod hwnw. Reinhallt oedd eulun y dydd; ond yr oedd yno eraill a fwynhaent ran o'r mawl a'r anrhydedd; nid amgen Goronwy ab Gredifel a Robert Tudur (Bondigrybwyll). Perchid Goronwy o herwydd iddo ladd bwystfil y gelyn, fel y lladdes Sant Sior y ddraig, neu y lladdodd Syr John y Bodiau o Leweni y bych. Wrth ganfod ei fedr a'i eondra, ac ystyried y gwasanaeth pwysig a gyflawnodd i'w achos ef yn Nghaerlleon o'r blaen, ac yn y frwydr y diwrnod hwnw, agorodd dôr serch Reinhallt yn llydan agored i'r llencyn o Gilcen, er ei fod yn gwybod mai un o wyr y Rhosyn Gwyn ydoedd. Rhoes wahoddiad taer a chynes iddo i'r Twr, yr hwn a dderbyniasid yn llawen yn y fan oni buasai fod ganddo ddyledswydd brudd o'i flaen o ofalu am gorph marw ei dad.

"Yr wyf yn atolygu arnat," ebai Reinhallt, "ar ol dy ddiwrnod caled, na wnelot ond gweled dy riant marw; ac na archollot dy deimladau gyda threfniadau ei gludiad adref. Gad hyny i Ifan y cadben. Dyred gyda mi i'r Twr."

Gwelai Goronwy reswm y cynygiad, er fod ei deimladau yn gwingo braidd; ond pan ddaeth y syniad i bwyso arno fod un o ddigwyddiadau dedwyddaf ei fywyd ar gael ei sylweddoli—ymweliad â'r Twr ar wahoddiad ac yn nghymdeithas brawd enwog ei ddyweddi, cydsyniodd gydag ochenaid.

"Twt! paid och'neidio fel yna; mi ofala Ianto fod pobpeth yn iawn; ni cheir y melys heb y chwerw, bondigrybwyll," ebai Robin.

Cerddai Reinhallt a Goronwy fraich yn mraich i fyny'r cae oedd yn arwain at y palas; rhedodd Morfudd yn ol ei harfer dwym i gyfarfod ei brawd, i'w roesawu adref; a rhoddes ei breichiau ar unwaith am yddfau'r ddau, a chusanodd Reinhallt a chusanodd Oronwy. Rhyfeddai ei brawd at eangder ei serch, ond dyma Gwenllian yn mlaen ar hyn, ac yn llongyfarch ei brawd yn ei dull dilys arferol, ac wedy'n yn cyfarch ei gydymaith mewn dull mor gartrefol nes y gofynodd Reinhallt

Ho! chwi a welsoch eich gilydd o'r blaen, felly?"

"Ein tarpar frawd-yn-nghyfraith, Reginald," ebai Gwen, "beth feddyli di o hono? onid yw yn llencyn dewr?"

Pe cawsai Morfudd ei dewis o naill ai taro Gwenllian, ynte suddo o'r golwg i dwll yn y ddaear, buasai yn anhawdd gwybod pa un a wnelsai. Ond gan nad oedd yr un o'r ddau yn ddichonadwy, nid oedd ganddi ond gwrido gymaint fyth ag a fedrai, a sisial rhywbeth am ddigywilydd-dra Gweni, a throi'r stori trwy ddweyd y buasai yn llawer gweddusach ynddi ddyfod a Ionofal fach amddifad yn mlaen i roesawu ei "hewythr" o faes y frwydr. Digon hurt yr edrychai Goronwy hefyd; ac yn wir nid oedd Reinhallt nemawr gwell; ond daeth y faethferch fechan yn mlaen a'i gwên ddiniwaid ar ei genau, ac arwr y dydd a'i cusanodd yn serchus.

Hyn oll ar ddychweliad buddugoliaethus o frwydr. Y mae hynawsedd greddfol natur dda yn nawsio allan yn nghanol y digwyddiadau mwyaf cynhyrfus.