Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant)/Penod XXII
| ← Penod XXI | Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant) gan Isaac Foulkes |
Penod XXIII → |
PENOD XXII.
FEL y rhagddywedasai Reinhallt, cododd yr haul dranoeth i ddyfodiad Robert Tudur, ac wele Gastell Harlech yn warchaedig gan lu mawr o Yorciaid tan gadlywyddiaeth Syr Gwilym Herbert. Ond yr oedd cryn bellder (i elyn) rhwng oddiallan ac oddifewn Castell Harlech. Codwyd y grogbont a groesai'r ffos ddofn ar du dwyreiniol y gaer, gollyngwyd y ddringddor, ac yr oedd y gwarchaedig mor ddyogel a phe buasai eu gelynion fil o filltiroedd oddiwrthynt. Ni feddai yr oes hono yr un peiriant rhyfel ar ei helw allai ddryllio'r muriau cedyrn. Tra yr oedd y gwarchaewyr yn agored i ruthriadau sydyn, ac i aneliadau annisgwyliadwy eu gelynion, yr oedd y gwarchaedig mor ddyogel ag y dichon dynion fod yn ngwirionedd yr hen ddiareb "gair gwr o gastell." Ond aed ati yn union i geisio gwneud rhywbeth, canys nid gwr esgeulus o'i orchwyl oedd y Barwnig Herbert. Trefnwyd y llu yn gylch o gwmpas y gaer, heb annghofio yr ochr serth orllewinol, fel pe gallasai rhyw greadur ond perchen aden ddyfod yn fyw o'r lle y ffordd hono. Gwnaed arddangosiad aruthrol hefyd o allu ac o benderfyniad i newynu y fintai amddiffynol cyn y codid y gwarchae. Gyrodd Syr Gwilym genadwri at D. ab Einion, yn galw arno yn enw'r brenin roddi'r castell i fynu iddo ef. Y mae atebiad Dafydd yn un o frawddegau mwyaf poblogaidd hanesyddiaeth Gymreig. 'Dychwelwch a dywedwch wrth Syr Gwilym ddarfod imi warchae castell yn Ffrainc nes oedd holl hen wragedd Cymru yn son am hyny; ac yr amddiffynaf y castell hwn nes y bo holl hen wragedd Ffrainc yn son am hyn hefyd."
Elai y naill ddiwrnod ar ol y llall heibio heb i ddim o bwys ddigwydd. Gwylid holl fynedfeydd a dyfodfeydd y castell gyda'r dyfalwch mwyaf; ond yr oedd digon o fwyd oddifewn am rai misoedd, ac ni feddyliasai Gwilym, fel y darfu i'w frawd Risiart ar ol hyny, am droi oddiar ei gwely arferol y ffrwd ddwfr siriol a redai trwy'r castell i ddisychedu ei breswylwyr. Ac yn nghwrs amser, daeth yn bryd i Reinhallt hwylio at gyflawni ei adduned. Canmolai y llywydd yr egwyddor a gynhyrfai ei gyfaill i gyflawni addewid mor gysegredig; er yr ofnai fod yr antur o dori trwy rengau'r gelyn yn un beryglus, Reinhallt yntau ni fynai wrando am ei berygl ei hun; ofnai yn hytrach y byddai i'w fynediad ef ymaith wanychu'r amddiffyniad.
"Fy nghyfaill dewr," ebai Ab Einion, "na foed pryder genyt am hyny. Gallai Reinhallt neu D. ab Einion oddifewn i Harlech herio'r holl deyrnas oddiallan. Dymuna i'r par ieuanc fy nymuniadau goreu; a chofia fi yn garedig at fy angel gwarcheidiol Gwenllian."
"Heno am dani hi, ynte," ebai Reinhallt, "Ai gwiw genyt adael i'm cyfaill Sion Hanmer ddyfod gyda mi."
"Gwiw genyf; ewch eich deuoedd; a Duw'n rhwydd i chwi."
Yr oedd arwyddion trwy lumanau wedi eu dodi yn ystod y dydd ar un o'r pigdyrau am i gwch o'r fintai a nofient yn barhaus wyneb y dyfnder o flaen y castell i fod yn barod wrth y lan am wyth o'r gloch y nos hono. Felly, cychwynasant yn dri, sef Reinhallt, Hanmer, a Robin; a D. ab Einion yn eu hebrwng; i ddechreu i lawr i'r ddaeargell, a thrwy ogof gul drachefn am gryn ysbaid o ffordd nes y daethant at ddrws oedd yn agor i'r awyr agored. Dadgloasant hwnw yn arafaidd, ac wele codasai yn sydyn dymhestl fawr o fellt a tharanau. Argoelai hyn yn dda iddynt, ond yr oedd gan dywylled fel nas gallent weled eu dwylaw. Pa fodd bynag, yn ngoleuni mellten canfyddent fod y cychwyr yn brydlawn; ac yn swn taranau dyruol agorasant yr hen ddor wichlyd, a gwelent fod gwyldanau y gwarchaewyr wedi eu diffodd gan y gwlaw trwm. D. ab Einion wedi eu hebrwng hyd y ddôr, a safodd yno fel y gallai eu derbyn yn ol drachefn os caent yn eu llwybr tua'r môr mai doethach iddynt ddychwelyd; a da hyny i Hanmer; canys yr un goleuni ag a ddangosodd ý bâd iddynt hwy, a'u dangosodd hwythau i'r gelyn, yr hwn a gododd waedd yn ei wersyll eu bod yn dianc o'r Castell; ac yr oedd pump neu chwech o wyr arfog yn ebrwydd yn nghyfarfod ein cyfeillion. Dychwelodd Hanmer yn y tywyllwch yn ol tua'r Castell, gan dybied y gwnelsai ei ddau gydymaith yr un modd. Ond hyrddiai dewrder Reinhallt ef yn mlaen ar lwybr ei benderfyniad ar draws pob rhwystr, a gafaelai ei was ffyddlawn yn dyn yn ei lawes. Tynodd ei gleddyf, ac ergydiai ar dde ac aswy, gan ymwthio yn mlaen at y dwfr; ac yna y trodd yn sydyn o'r naill ochr, a theimlai ei draed yn y môr, ond gan faint y tywyllwch nis gwyddai ond ar amcan pa le yr oedd y cwch. Pa fodd bynag, yr oedd y gelynion yn crynhoi yn gyflym i'r fan, a'u saethau damweiniol yn suo o amgylch, fel y tybiodd ein harwr mai gwell i Robin ac yntau gymeryd y dwfr a nofio, gan y gallent felly hwyrach daro wrth y cwch. Ychydig fynudau, a dyna fe, codwyd hwynt iddo yn wlybion dyferol—Robin nemawr gwaeth o herwydd ei drochiad anamserol, ond Reinhallt a saeth wenwynig wedi ei phlanu yn ei fraich. Tynwyd hi oddi yno yn ddiymaros, a'r gwas ffyddlawn a sugnodd y gwenwyn o'r archoll, gan ei boeri allan drachefn. Er hyny, dal i ferwino yr oedd y briw. Rhwyfai'r cychwyr yn mlaen yn brysur yn ol cyfarwyddyd ein harwr yn nghyfeiriad Abermaw; gyda'r làn gan mwyaf, oddieithr fod crigyll i'w ysgoi; ciliodd y dymhestl i fwrw ei llid ar rhyw gwr arall o'r wlad; daeth y lloer a'r ser o'u llochesfeydd i loni gwyneb y ffurfafen eilwaith; ond dal yn anesmwyth yr oedd y fraich. Ceisiai Robin gysuro ei feistr trwy ddweyd nad oedd y gwayw ond effaith y pigiad yn unig; dyrchai y badwyr gân ysgafnllon er mwyn tynu sylw yr archolledig oddiwrth ei archoll; ond dal i frifo'n ferwinllyd yr oedd yr aelod. Amcanai y dyoddefydd ei hunan hefyd hudo ei feddwl i ymdroi yn mhlith adgofion bore oes, a phortreadu y mwynder a dderbyniai o gyfarfod ei anwyliaid ar adeg mor ddedwydd; ond erbyn iddynt gyrhaedd gyferbyn â'r Ganllwyd ar yr afon Mawddach tybed ei fod yn wir sylweddol!-yr oedd y fraich yn dechreu chwyddo. Er hyny, credodd yn y fan mai dychymyg pryderus yn effeithio arno fel ffaith oedd y cwbl, a thaflodd bob rhagofal i'r gwynt. Glaniasant yn Llyn y Penmaen, ychydig islaw Dolgellau, ac arosai y cychwyr hyd dranoeth i'w cymeryd yn ol: gan y dywedai Reinhallt, "Os nad allaf ddychwelyd i'r Castell, gallaf fod o rhyw wasanaeth i'm plaid yn yr ardal oddiallan." Cafwyd meirch i'w cludo yn ddioed tua phen eu taith. Cyrhaeddasant Ddrws y Nant; yr oedd y fraich ddolurus yn hawlio sylw drachefn; ac erbyn cyrhaedd pen uwchaf y rhiw tuhwnt i hyny, teimlai'r dyoddefydd lwybr yr anadl yn culhau,—arwydd fod y gwddf hefyd yn chwyddo. Oddiyno i'r Bala, ychydig mewn cydmariaeth a gafodd y boen o'i sylw; yr oedd yn arogli cartref byth er pan welsai yr afon Ddyfrdwy fabanaidd yn chwareu hefo'r blodeu grug a dyfent ar erchwyn ei gwely. Ond erbyn cyrhaedd Llandderfel, yr oedd ei anhwylder wedi cynyddu yr fawr arno—prin y gallai sefyll ar ei draed; a da ydoedd ganddo na chyrhaeddasai ei gyfeillion ato a'i gael ef mor llesg. Nolwyd ato physigwr gwlad medrus oedd yn yr ardal, a rhoes hwnw rhyw lysiau rhinweddol ar y briw a liniarodd y boen, ac a barodd i'r claf hybu eilwaith; a lledodd bywyd ac iechyd eu cwrlidau dymunol drachefn o'i flaen. Ond y mae yn weddus i ni hysbysu, Pa faint bynag a ddyoddefodd ein harwr yn ei gorph ar y daith hono, ac yr oedd ei allu i ddyoddef yn fawr a'i bangfeydd yn aruthrol, nid oedd poen meddwl Robert Tudur ei was ychwaith nemawr llai-yr oedd ei ben wedi poethi fel ffwrn, a'i deimladau drylliog bron a'i ddyrysu.