Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant)/Penod XXIII

← Penod XXII

Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant) gan Isaac Foulkes

→

PENOD XXIII.

Yn ystod yr egwyl hon ar boenau ein harwr, dyma'r cerbyd a gynwysai'r pâr ieuanc a Gwenllian yn cyrhaedd y dreflan, tan osgordd gref o filwyr y Twr, a phob un yn llawn bywyd a gobaith gweddaidd i ddiwrnod o'r fath. Cyfarchodd hwynt oll yn gynes a siriol, ond canfu llygaid craff y rhianod fod rhywbeth pwysig arno. Ceisiai yntau chwerthin ymaith eu ymholion pryderus; ond nid oedd wiw gwadu, rhaid oedd dadblygu'r holl helynt. Collodd y llysiau llesol yn fuan eu heffaith, a dychwelodd y pangfeydd yn fwy arteithiol nag o'r blaen, ac fel y cynyddent o awr i awr, erfyniwyd mor daer arno fyned i'w wely, fel y cydsyniodd o'r diwedd. Teimlai ef bellach, a gwelai pawb oddeutu fod digwyddiad pwysig gerllaw; darllenwyd ei ollyngdod yn ol ffurf yr Eglwys Sefydledig ar y pryd gan offeiriad a ddaethai i Landderfel y diwrnod hwnw i ddarllen y gwasanaeth priodas; ysgydwodd law yn garedig a Goronwy, gan ddiolch am y gwasanaeth a wnaeth iddo, a hyderu y gwenai Rhagluniaeth ar Forfudd ac yntau; Morfudd nis gallai ddal yr olygfa, ac enciliodd i ystafell arall; Gwenllian a sychai y chwys oer oddiar ei dalcen hardd, ac a wlychai ei wefusau seriedig âg ychydig win—ar ei gais hi a'i cusanodd yn serchus; yna efe a sisialodd yn floesg, "Cofiwch i gyd am blentyn y gelyn Ionofal fach!" Canodd yn iach i'r gosgorddlu un ac oll-dynion haiarnaidd amryw o honynta fuasent gyda'u penaeth yn Nghaer a manau eraill—nis gallent hwythau ddal yr olygfa. Yr oedd Robin, druan, wedi rhwystro yn lân, yn llefain fel plentyn, ac yn ymgreimio hyd lawr. Dymunodd y claf ar i Wenllian droi ei wyneb tua chartref, a chan edrych trwy'r ffenestr agored ar lechweddau gleision yr ardal brydferth o'i flaen, llonyddodd y llygaid dysglaer hyny yn araf deg, daeth yr anadl yn ferach, ferach, ac nid oedd yn aros o'r dyn hardd, dewr, a da, Reinhallt ab Gruffydd o'r Twr ond y llwch teg i ddychwelyd yn llwch eilwaith. Dygwyd y llwch hwnw yn barchus i'w gladdu yn Macpela'r teulu yn Nyffryn Alun; a'r oedran cerfiedig ar gauad ei arch ydoedd 28ain oed. Efe a fu farw'n ieuanc, er iddo fyw yn hir.

Y mae fy ngwaith i bellach fel ysgrifenydd rhamant "Reinhallt ab Gruffydd o'r Twr" ar ben. Gair arall am dreigliad rhai o gymeriadau blaenllaw y chwedl:

Wedi bwrw amser gweddus galar heibio, Goronwy a Morfudd a briodwyd, ac enw y bachgen cyntaf a seliodd eu hundeb oedd Reinhallt; parhaodd yr undeb hwnw yn hir a digwmwl, fel y gallai Ionofal dystio yn hen wraig foddlon ar fin ei 80ain oed, wedi eu treulio yn hapus yn eu gwasanaeth. Gwenllian a arweddodd fywyd crefyddol mynaches, ac felly yr oedd yn Wenllian mewn mwy nag un ystyr; Sion a briododd ar ei hen sodlau, ac y mae ei wehelyth yn mhlith rhai o deuluoedd urddasol sir y Flint.

Y mae yn digwydd yn fynych fod y synwyr cryfaf a'r teimlad dwysaf wedi eu huno gyda'u gilydd; ac yr oedd ein hen gyfaill Robert Tudur (Bondigrybwyll), yn feddiannol ar y naill a'r llall. Treuliodd weddill ei oes yn ei hen gynefin oddeutu'r Twr, a phrudd bleser ei einioes ydoedd adgofio amryfal wrhydri a rhagoriaethau ein diweddar arwr, a'i ddymuniad penaf ydoedd cael ei gladdu tan yr un dywarchen a Reinhallt; ac ni ddiystyrwyd dymuniad mor gysegredig hen greadur mor ffyddlawn.