Rhwng Rhyfeloedd/Goleu ar y môr

← Yr ymwelydd

Rhwng Rhyfeloedd gan Edward Morgan Humphreys

D'alton yn clywed am dynged Carrier →

PENNOD VIII.
GOLEU AR Y MOR.

ERBYN yr adeg y cyrhaeddodd Capten Gruffydd a'r Ffrancwr i Goed y Plas yr oedd John Ambros wedi glanio ger y fan lle yr oedd Alun Tomos a Huw Anwyl yn aros, yn llawn pryder, amdano.

Gŵr fel pe wedi ei wneuthur ar gyfer y bywyd a arweiniai oedd John Ambros. Yr oedd yn dalach na'r cyffredin, ond yr oedd ei ysgwyddau cyn lleted, a'i gorff mor gydnerth drwyddo fel nad ymddangosai yn eithriadol o dal ar yr olwg gyntaf. Gwisgai fel llongwr, ond yr oedd ei wisg bob amser yn dda ac yn daclus. Yr oedd ganddo wyneb a weddai i'w gorff, wyneb mawr, llydan, gên benderfynol, trwyn cribog, a llygaid llwydion yn llawn gwroldeb a phenderfyniad. Gwisgai heno gap wedi ei dynnu i lawr hyd at ei aeliau, ond pe tynnai hwnnw gwelai yr edrychydd dalcen llydan ond isel, a'r gwallt crych yn cyrlio arno. Bu'r gwallt hwnnw yn ddu fel y frân, ond erbyn hyn yr oedd yn britho'n brysur, canys yr oedd y blynyddoedd yn gosod eu llaw ar John Ambros.

Edrychai fel dyn yn meddu awdurdod arno ei hun ac ar eraill. Yr oedd yn ddyn anghyffredin yr olwg arno ac ymhob ystyr arall. Ni wyddai neb ddim o'i hanes. Yr oedd ei gychwyniad a'i deulu yn ddirgelwch. Dywedai sibrwd y wlad ei fod yn hanu o un o deuluoedd mwyaf adnabyddus Cymru, a'i fod wedi cael addysg dda. Hyn sydd sicr; meddai nodweddion heb fod yn perthyn i'r dosbarth yr oedd yn awr yn troi yn eu plith, a medrai siarad Sbaeneg a Ffrangeg cystal a Saesneg a Chymraeg.

Dywedid ystorïau rhyfedd am ei garedigrwydd, ei feiddgarwch, a'r peryglon y bu ynddynt o dro i dro. Yr oedd ei enw wedi mynd yn fath o draddodiad ar hyd a lled y wlad, ac y mae'n debyg fod llawer stori wedi tyfu o'i amgylch fel y tyf traddodiadau bob amser o amgylch dynion sydd wedi cyffwrdd dychymyg y werin.

Byr fu ei gyfarch i Alun Tomos y noswaith hon.

"Yn lle mae y dyn?" meddai, wedi dywedyd ychydig eiriau. "Rhaid i mi ei gael i'r llong ar unwaith, canys yr wyf wedi aros llawn cyn hired ag sydd ddiogel i mi. O, dyma fo. I'r cwch, fy machgen i."

Aeth Huw i'r cwch ar unwaith. Yr oedd rhywbeth yn null John Ambros yn galw am ufudd-dod parod ar ran y rhai fyddai gydag ef. Prin y cafodd Huw amser i chwifio ei law mewn ffarwel i'r hen ŵr ar y traeth. Yr oedd y cychwyr yn tynnu'n brysur tua'r scwner, tra John Ambros yn gafael yn y llyw.

Wedi cyrraedd y llong, gwelodd Huw fod popeth yno yn barod. Trowyd yr hwyliau i'r gwynt, a chyn pen y chwarter awr ar ol gadael tir yr oedd y scwner yn hwylio ymaith. Nid oedd olwg am y lan, canys yr oedd hi eto yn nos.

"Dos i lawr i'r caban," meddai y capten wrth Huw, "mi ddof i lawr atat cyn gynted ag y byddaf wedi gorffen rhoddi pethau mewn trefn yma."

Aeth Huw fel y cyfarwyddwyd ef. Teimlai braidd yn chwith wrth feddwl am yr hyn a adawodd, ac eto yr oedd yr anturiaeth newydd yn apelio rhyw gymaint ato hefyd. Eisteddodd yn y caban bychan hyd nes y daeth John Ambros ato.

Pan ddaeth y capten i lawr tynnodd ei got fawr a'i gap, a thaflodd hwy o'r neilltu. Yna eisteddodd ar gyfer Huw ac edrychodd yn graff arno. "Yn awr," meddai, "dywed yr holl helynt, i ni gael gweld a oes modd dyfod allan o'r dryswch."

Dechreuodd Huw adrodd y stori o'r dechreu, gan sôn am elyniaeth Capten Gruffydd tuag ato, ac esbonio paham y ffôdd i'r ogof. Dywedodd fel y daeth o hyd i gorff y dyn dieithr ac am y lleisiau a glywodd yn yr hwylfa. Yna aeth ymlaen i sôn yn gynnil am awydd Alun Tomos am ei gael o'r wlad. Nid oedd wedi bwriadu dywedyd fawr am hyn, ond rywfodd neu gilydd tynnodd John Ambros ef allan, a chafodd ei fod wedi mynegi ei holl ofnau a'i amheuon wrth y dyn meistrolgar a eisteddai o'i flaen.

"A oeddit ti yn 'nabod y lleisiau?" meddai Ambros cyn hir.

"Y lleisiau a glywais yn yr hwylfa?"

"Ie."

"Nac oeddwn."

"Tybed na fuaset ti yn 'nabod llais Alun Tomos, os efe oedd yno?"

"Ni feddyliais am hynny," meddai Huw. "Y mae'n sicr y buaswn yn 'nabod ei lais ef. Yr oeddwn yn meddwl fod yna rywbeth adnabyddus i mi yn. un o'r lleisiau."

"Ond nid oeddit yn deall beth?"

"Nac oeddwn."

"A glywaist ti rai geiriau?"

"Dim i fedru deall dim. Credwn eu bod yn siarad yn rhy isel ac yn rhy gyflym."

"A fedri di Saesneg?

"Ychydig iawn," meddai Huw.

"Wel, a fedri di ddigon i wybod y gwahaniaeth rhwng Saesneg a rhyw iaith arall?"

"Medraf, 'rwy'n meddwl."

"Wel, p'run ai Cymraeg ai Saesneg a siaredid yn yr hwylfa y noswaith honno? "

"Meddyliodd Huw cyn ateb. "Yr oedd yn anodd dweyd," meddai. "Nid oeddwn yn clywed y geiriau, fel y dywedais, ond yr oedd y sŵn yn debycach i Gymraeg nag i Saesneg. Ond yr oedd y ddau yn siarad yn gyflym ofnadwy."

"Wel, a fedrai Carrier Gymraeg?"

'Na fedrai, mae'n siwr. Barn y pentref oedd mai Sais oedd, canys bob tro y clywid Capten Gruffydd ac yntau yn siarad, Saesneg oedd eu hiaith."

"Y mae'n debyg na fedri di ddim Ffrangeg?" "Na, dim un gair."

Wel, mi ddywedaf i ti un peth. Gelli fod yn hollol sicr fod Alun Tomos yn ddieuog. Gan dy fod yn credu mai Cymraeg a siaradai y ddau ddyn yn yr hwylfa, a chan dy fod yn meddwl—ac yn wir yr wyf yn digwydd gwybod dy fod yn iawn—na fedrai Carrier ddim Cymraeg, y mae'n sicr mai Ffrangeg oedd yr iaith. Yn awr, a fedr Alun Tomos Ffrangeg?'

"Chwarddodd Huw. "Dim un gair," meddai.

"Yn hollol felly. Wel, ti weli os mai Ffrangeg a siaradai y ddau ddyn yma nad Alun Tomos oedd un ohonynt. Am ei bryder o am dy gael di o'r wlad, y mae hwnnw yn hawdd iawn ei esbonio. Gwyddai, os oedd Capten Gruffydd wedi penderfynu tadogi y lofruddiaeth arnat ti fod tystiolaeth y gyllell yn ddigon i dy grogi. Y mae yn llawer diogelach i ti fod yma hyd nes y medrwn ni ddangos mai rhywun arall oedd y llofrudd. Ac yr wyf yn meddwl na bydd hynny ddim yn hir iawn."

Edrychodd Huw mewn syndod ar y dyn tawel o'i flaen.

"Tybed—a ydych chwi yn gwybod?" gofynnai.

"Nac ydwyf—ddim yn gwybod i sicrwydd. Ond y mae rhoddi dau a dau wrth ei gilydd yn gymorth i ddyn wneuthur pedwar, wyddost. Ac y mae gennyf beth arall hefyd. Yr oedd gen i Ffrancwr ar fwrdd y scwner yma, ac mi laniodd hwnnw yn Llanwennol heno. Yr wyf yn digwydd gwybod ei neges o—na hidia sut—a mi wn na bydd yn dda iawn gan dy gyfaill Capten Gruffydd ei weld o. Paid a phryderu, fy marn i ydyw y daw popeth yn iawn eto. Ond y mae'n rhaid i mi gael amser i ystyried pethau ac i feddwl beth i'w wneud."

"Ond," meddai Huw, "pwy oedd y llofrudd yn eich meddwl chi?"

Trôdd John Ambros i edrych ar Huw, gyda rhyw hanner gwên ar ei wyneb.

"'Dwyt ti ddim wedi meddwl am hynny eto?" meddai.

"Naddo."

"Ond Capten Gruffydd, wrth gwrs," meddai John Ambros.

Edrychodd Huw mewn syndod ar John Ambros. Credai am foment fod y llongwr o'i go', ond yna daeth i'w feddwl lu o bethau a ystyriodd ef, pan ddigwyddasant, yn ddigon dibwys. Ond yn awr yr oedd ystyr newydd i bob un ohonynt. Credai Huw ei fod yn gweld goleuni.

"Capten Gruffydd!" meddai. "Capten Gruffydd yn llofrudd! Ond beth oedd ei amcan? Yr oedd Carrier yn gyfaill iddo ac yn aros gydag ef."

"'Dywed ei fod yn aros gydag ef, 'machgen i," meddai Ambros gyda gwen, a phaid a sôn am fod yn gyfaill iddo. Ffrancwr oedd Carrier."

"Ond beth oedd ei neges yn y Plas?"

"Ha! dyna'r cwestiwn. Ond mi wn i rywbeth am hynny hefyd. Mi ddywedodd y Ffrancwr arall yna, D'Alton, dipyn, ac mi gesglais innau fwy. Pe cawsai cyfraith Prydain siw neu miw am yr hyn ydi Capten Gruffydd, fe'i crogid yfory, heb sôn am ladd Carrier."

"Beth!" meddai Huw, mewn syndod. "Beth y mae o wedi ei wneud?

"Y mae'n hawdd dweyd hynny ar fyr eiriau," meddai Ambros. "I ddechreu, y mae o cyn dloted â llygoden eglwys, ac mewn dyled ymhob man. Peth arall, y mae o wedi dyfod i feddiant, y nefoedd fawr a ŵyr sut, o rai o gynlluniau y Llywodraeth Brydeinig ynglŷn â'r rhyfel. Wel, dyna i ti ddyn tlawd a chanddo rywbeth gwerthfawr i'w werthu. A weli di y sefyllfa, 'rwan?'

Ysgydwodd Huw ei ben.

"Wel, dyma i ti ychwaneg o oleuni ynteu," ebe Ambros. "Yn ystod y rhyfel daeth y Capten rhagorol i gyffyrddiad â rhai o'r swyddogion Ffrengig. Rywfodd neu gilydd daethant hwy i ddeall fod ganddo rywbeth gwerth ei gael yn ei feddiant, a chynygiwyd pum mil o bunnau iddo am y gyfrinach. Dyna oedd neges Carrier. Gallaswn dybio, oddiwrth yr hyn a glywais, fod y Capten naill ai yn gofyn am ragor o arian, neu yn teimlo oddiwrth bigiadau ei gydwybod. P'run bynnag, nid oedd y pethau yn mynd cyn gyflymed ag y disgwylid gan y Ffrancod, a'r tebyg ydyw fod Carrier wedi dechreu bygwth y Capten, a'i fod yntau mewn congl, yn methu a gwybod beth i'w wneuthur. Gwn, fel mater o ffaith, fod gan D'Alton rai llythyrau oddiwrtho fuasai yn ddigon i brofi ei euogrwydd unrhyw ddydd. Fy marn i ydyw fod Capten Gruffydd yn meddwl mai gan Carrier yr oedd y rhai hynny, ac iddo ei ladd er mwyn cael gafael arnynt. Dyna i ti'r stori. Y mae peth ohoni yn sicr, ac y mae'r gweddill, 'rwy'n barnu, er mai tybiaeth ydyw, yn bur debyg i'r gwir."

"Ond beth am y Ffrancwr arall yna?" meddai Huw.

"D'Alton? O, dyna lle mae dy iachawdwriaeth di. Yr oedd y Ffrancod yn gweld Carrier yn hir, ac wedi dechreu meddwl fod yna ryw ddrwg yn y caws yn rhywle. A dyna nhw yn anfon D'Alton i wneud ymchwiliad. Ac os iawn yr adwaen i D'Alton, mi wnaiff ymchwiliad trwyadl hefyd. Fuaswn i ddim yn hidio am fod yn lle dy Gapten Gruffydd di heno. Mi fydd ganddo lawer o waith esbonio."

Chwarddodd John Ambros yn ddistaw, fel petai'r chwerthiniad i lawr yn ei frest yn rhywle. Yr oedd y chwerthiniad yna yn un o nodweddion y dyn. Nid oedd ei lais na dim o'i gwmpas yn uchel nac yn drystfawr, ond yr oedd rhywbeth yn ei ddistawrwydd yn peri mwy o fraw i'r rhai yr oedd yn ymwneud â hwy na sŵn pobl eraill.

Rywfodd neu gilydd llwyddai John Ambros i wybod llawer iawn o bethau y byddai yn well gan bobl iddo beidio eu gwybod. Dywedid weithiau na phetrusai ddefnyddio ei wybodaeth i fynnu ei ffordd pan yn delio ag ambell un. Ond beth bynnag am hynny, dyna'r fath ddyn oedd,—dyn distaw, gwyliadwrus, yn gwybod mwy na'r cyffredin. Yr oedd Huw eisoes yn dechreu meddwl nad oedd waeth iddo ef heb geisio celu dim rhagddo.

Pan oedd Huw ar fin dywedyd rhywbeth am y dadleniadau rhyfedd a glywodd, daeth un o'r llongwyr i ben grisiau'r caban, a gofynnodd a ddeuai'r Capten ar y dec.

"Be' sy'n bod, Watkin?" meddai John Ambros. "Y mae yna oleu o'n blaen," meddai'r llongwr. "Goleu? Goleu beth?"

"Dyna sy'n anodd ei wybod, Capten," meddai Watkin. "Fy marn i ydi mai goleu llong ydyw."

"O'r goreu," meddai Ambros, "mi ddof yna 'rwan. 'Does dim yn rhy ofalus i ni fod," ychwanegai, gan droi at Huw. "Tyd i fyny."

Aeth y ddau i fyny ar y dec. Yr oedd hi eto yn nos, ac yn bur dywyll, er fod yr awyr yn dechreu llwydo ychydig tua'r dwyrain. Yr oedd y llongwyr yn sefyll wrth un ochr i'r llong, gan edrych yn bryderus i un cyfeiriad.

"Lle mae'r goleu yma?" meddai John Ambros.

"Acw, Capten," meddai'r llongwr a siaradodd o'r blaen. "Y mae i'w weld yn gliriach yn awr."

"Ataliwch y llong, a rhiffiwch yr hwyl fawr," meddai Ambros, ac yna neshaodd at yr ochr a chraffodd i'r tywyllwch. Gwnaeth Huw yr un modd.

"A weli di rywbeth?" meddai'r Capten.

"Gwelaf," meddai Huw, "mae yna oleu draw acw rhyw hanner milltir i'r gorllewin, gallwn dybio."

"Ie, mi welaf," meddai'r Capten. "Goleu beth ydyw, yn dy farn di?"

"Y mae'n rhy isel i fod yn oleu llong," oedd ateb Huw, "ac nid ydym yn agos at y lan. Rhaid felly mai goleu mewn cwch ydi o."

"Ond beth a wna neb mewn cwch cyn belled oddiwrth y lan a hyn?"

"Yn hollol felly," meddai Ambros, "y mae'n ddirgelwch, ond y mae'n rhaid i mi gael goleuni arno. 'Does yna fawr o berygl oddiwrth un cwch, beth bynnag. Yr ydym yn tynnu tuag ato, ac mi gawn weld yn y man."

Yr oedd y scwner yn hwylio yn arafach yn awr, ond eto llithrai drwy'r dŵr yn weddol gyflym i gyfeiriad y goleu. Edrychodd Huw gyda chryn ddiddordeb arno. Ymddangosai iddo ef fod yr annisgwyliadwy yn digwydd o hyd yn awr, ac ni ryfeddai at ddim. Credai ei fod yn ddiogel oddiwrth ei erlidwyr, os oedd ganddo erlidwyr hefyd, a chan fod Ambros wedi rhoddi gobaith iddo y gallai ei glirio ei hun yn llwyr yn y man, yr oedd yn teimlo ei galon yn llawer iawn ysgafnach. Yr oedd yn barod i fwynhau dipyn ar y bywyd newydd.

Scwner ahoi! "

"Helo," meddai John Ambros, "dyna lais o'r cwch. Mi treiwn o yn Gymraeg." Yna gosododd ei law wrth ei geg a gwaeddodd, " Pwy sydd yn y cwch yna?"

Daeth yr ateb yn ol mewn iaith na ddeallai Huw ddim ohoni.

"Ffrancwr eto, myn cebyst!" meddai John Ambros. Ydi'r môr yma yn heidio efo Ffrancod mewn cychod deydwch?

Yna gwaeddodd yn Ffrangeg, "Oes arnoch chi eisiau dyfod ar fwrdd y llong?"

"Oes," meddai'r llais, a sylwodd Huw yn awr ei fod yn bur wannaidd, megis llais dyn bron a diffygio.

"O'r goreu," meddai John Ambros, a chyn pen dau funud yr oedd y scwner wrth ymyl y cwch, a gwelwyd dyn yn ceisio codi ar ei draed ynddo, a bron a chwympo wrth geisio.