Robert Dafydd, Brynengan ei Hanes a'i Hynodion/Pennod I
| ← Cynwysiad | Robert Dafydd, Brynengan ei Hanes a'i Hynodion gan Henry Hughes, Bryncir |
Pennod II → |
ROBERT DAFYDD, BRYNENGAN.
PENNOD Ι.
Sylwadau arweiniol.—Ei ddyn oddiallan.— Ei ddarlun.—Treulio ei oes cyn dechreu dirwest.—Lle ac amser ei enedigaeth.—Ei rieni.—Ei ieuenctid.—Troedigaeth trwy Sion Robert Lewis, Caergybi.—Robert Jones, Rhoslan, yn Meddgelert.—Cyrchu i Frynengan it wrando yr Efengyl.— Yr enwogion a welodd ac a glywodd yno.
ROBERT DAFYDD, Brynengan,—dyna enw sydd yn mynu byw er gwaethaf treigliad blynyddau lawer. Pa fodd y mae cyfrif am hyny nid yw mor hawdd gwybod; ond dyna'r ffaith. Pan y mae enwau, a fu unwaith mewn mwy o fri, yn colli a diflanu, y mae yr enw yma yn aros. Nid oedd Robert Dafydd ond tipyn o gynghorwr a hen wehydd wedi eu cylymu yn nghyd. Ac yr oedd yn byw mewn ardal neillduedig iawn. Ond eto, er gwaethaf yr holl anfanteision hyn, fe dyfodd yn gymeriad gwreiddiol, cryf, gonest, a hollol ar ei ben ei hun. Rhoddi ychydig o'i hanes a'i nodweddion fydd amcan y llyfr hwn. Hwyrach y bydd hyny yn rhoddi cyfrif i ryw raddau am fod ei enw yn aros.
O ran ei ddyn oddiallan yr oedd yn llawn dwy lath o daldra, neu ychwaneg. Ac yr oedd yn ogyhyd ei esgeiriau; ei holl aelodau yn fawrion ac yn gryfion; corph nodedig o gryf, pen mawr, a gwyneb llydan. Gadawai i'w wallt dyfu yn llaes dros ei ysgwyddau, yr hwn oedd yn rhanedig ar ei dalcen, rhywbeth yn debyg i'r diweddar Barch. Joseph Thomas, Carno, ac yr ydoedd yn wyn fel gwlân er's tua deng mlynedd ar hugain cyn ei farw. Yr oedd golwg hollol dywysogaidd arno. Mae yn meddiant teulu y diweddar Mr. Richard Griffith, Gwalia House, Bangor, ddarlun ohono. Yr oedd Mr. Griffith yn adnabod yr hen bregethwr yn dda, a dywedai fod y darlun yn wir ddelw ohono. Yr oedd yn meddwl llawer o'r darlun, ac ni flinai yn edrych arno, ac yn traethu mor dywysogaidd a mawreddog yr olwg arno ydoedd yr hen bregethwr. Awdwr y darlun oedd y gwr talentog hwnw, Hugh Hughes (Cristion), mab yn nghyfraith y Parch. David Charles, Caerfyrddin,—a llenor o gryn fri yn ei amser. Digwyddai Mr. Hughes fod yn aros yn hen gartref Mrs. Griffith, yn Nghaernarfon, a chan fod y teulu yn arfer lletya pregethwyr, daeth Robert Dafydd yno yn ei dro. Gwelai Mr. Hughes rywbeth mor nodedig yn ffurf wyneb ac yn holl agweddiad Robert Dafydd fel y bu raid iddo eistedd am ei ddarlun, yr hyn a wnaeth, er yn lled anfoddog. Ac y mae y darlun fel y cyfeiriwyd yn—aros hyd heddyw yn nheulu Mr. Griffith. Cymerodd hyn le yn y flwyddyn 1814, tuag ugain mlynedd cyn marwolaeth Robert Dafydd. Dyma y darlun sydd yn nechreu y llyfr hwn.
Treuliodd ei oes faith i'r pen cyn i ddirwest wawrio ar Gymru. Ryw flwyddyn neu ddwy ar ol ei farwolaeth y dechreuodd y gymdeithas ddaionus hono yn ein gwlad. Yr ydoedd felly yn byw mewn adeg pan nad oedd yfed y diodydd meddwol yn cael edrych arno mewn un modd yn amharchus. Ni waherddid hwy i bregethwyr cyn esgyn i'r pwlpud, nac wedi disgyn ohono. Ac felly yr oedd y tô hwnw o bregethwyr yr oedd Robert Dafydd yn perthyn iddo yn rhai oedd wedi ymarfer â'r diodydd hyn. Yr oeddynt yn gyffredin yn wŷr corphol, pwyntus, a golwg raenus arnynt. A pherthyn i'r dosbarth yma yr oedd Robert Dafydd. Ni wyddai beth oedd ymatal oddiwrth y diodydd hyn er mwyn cydwybod, nac er mwyn y brawd gwan. Ond gadawai i natur gael ei ffordd, ac yn fynych yfai yn lled helaeth, er nad i ormodedd. Trwy ei fod yn ddyn cryf yfai yn fynych ddigon i feddwi rhai gweiniaid, a heb i hyny fènu dim arno ef. Daeth cwyn ato unwaith fod brawd yn eglwys Brynengan wedi meddwi. Pan darawodd arno yn ffair Fourcrosses, galwodd ef o'r neilldu i ystafell neillduedig mewn tafarndy, er mwyn ei geryddu. Wedi eistedd i lawr galwasant am lasiad o gwrw bob un. fel yr oedd yr ymddiddan yn myn'd yn mlaen, galwai y ddau am ychwaneg. Ond cyn hir gwelai Robert Dafydd fod y ddiod yn effeithio ar ei gyfaill, a bod ei lygaid yn dechreu llonyddu, pan nad oedd un argoel o hyny arno ef, ac meddai wrtho: "Yr hen g[i]âth, ai hyna ddali di?" Swniai efe yr c a'r g fel pobl Sir Feirionydd, gan mai un oddiyno ydoedd o'i ddechreuad.
Ganwyd ef yn y flwyddyn 1747, mewn lle o'r enw Cwmbychan, yn ardal Nantmor, ger Beddgelert, rhwng Pont Aberglaslyn a chapel Peniel. Enw ei dad oedd Dafydd Prichard, gwehydd, yr hwn a fu farw pan nad oedd efe ond plentyn blwydd oed. Bu gyda'i fam nes yr oedd tua 12 neu 13 oed; ar ol hyny aeth at ewythr iddo frawd ei dad. Ac yn gwasanaethu gyda'i ewythr y bu, hyd nes y bu raid iddo ymadael, gan y gwrthwynebiad a deimlid at ei grefydd. Ni chafodd ddim manteision crefyddol yn ei ieuenctid. Nid oedd pregethu yr Efengyl yn yr holl fro. Nid oedd llan y plwyf, Beddgelert, yn mhell oddiwrtho; ond nid oedd hyfrydlais yr Efengyl byth yn seinio ynddi. Tyfodd i fyny yn hollol dywyll am bethau crefydd, ac yn hollol anystyriol am ei fater tragwyddol. Ymroddai i chwareuon a champau ofer a llygredig ei oes, ac ni cheisiai neb ei atal na'i hyfforddi mewn pethau gwell.
Pan oedd tuag 21 mlwydd oed, daeth gradd o gyfnewidiad ar ei feddwl mewn perthynas i grefydd. Yr un a fu yn foddion yr ysgogiad hwn oedd Sion Robert Lewis, yr Hen Almanaciwr o Gaergybi, yr hwn a fu am dymor o'i fywyd yn pregethu gyda'r Methodistiaid, er nad oedd felly i'w ddiwedd. Trwy bregeth y gwr hwnw, daeth i ddechreu meddwl fod rhyw wahaniaeth rhyngddo a'r anifail a ddifethir, a bod ganddo achos rhyngddo â Duw fel creadur cyfrifol. Tua'r un adeg daeth Robert Jones, Rhoslan, i gadw un o ysgolion Madam Bevan i Feddgelert. Parhad oedd yr ysgolion hyn o ysgolion yr enwog Barchedig Griffith Jones, Llanddowror. Yr oedd y gwr mawr hwnw wedi darparu Catecism helaeth iawn ar holl athrawiaethau crefydd, yr hwn oedd i gael ei holi bob dydd yn ei holl ysgolion gan yr athrawon. Gwnai Robert Jones hyn, gellid meddwl, gydag arddeliad. Clywodd Robert Dafydd am yr holwyddori, a chododd awydd ynddo i fyned i wrando, er mwyn deall a chofio rhywbeth am y cyfryw bethau. Newydd a dieithr oedd egwyddorion cyntaf crefydd iddo, a difyr oedd ganddo glywed Robert Jones yn holi o'r Catecism yn ei ddull hapus a buddiol ei hun. Ond cyn hir daeth y pethau yn rhywbeth mwy na difyrwch iddo. Daeth i ddeall fod a wnelai y gwirioneddau a glywai âg ef ei hun. Bu hyn yn foddion i'w ddwyn i weled graddau o'i bechaduruswydd a'i berygl, ac i'w argyhoeddi o'i sefyllfa euog a pheryglus. Daeth i deimlo trwy brofiad beth oedd trallod ac ing enaid. "Gofidiau uffern a'i daliasant; ing a blinder a gafodd." Yr oedd trallod ei feddwl yn fawr iawn Dymunai fod yn gythraul yn lle bod yn ddyn, gan dybied y buasai ei boenau yn uffern yn llai. Daeth cyfnewidiad amlwg yn ei wedd, yn ei eiriau, ac yn ei holl ymddygiadau. Pan welodd hen wragedd yr ardal y cyfnewidiad oedd arno, a'i fod yn troi ei gefn ar ei hen gampau a'i hen gyfeillion, aethant i regi Robert Jones am yru Robert Dafydd o'i gôf. Ond diwedd y gofidiau, y trallod, a'r ing, fu iddo ffoi at Grist am ei fywyd, ac ymgysegru iddo o hyny allan.
Yr oedd ei awydd bellach i wrando yr Efengyl yn ddifesur. Nid oedd eto ddim pregethu gan y Methodistiaid yn Meddgelert, a rhaid oedd i'r neb a fynai wrando fyned i ardaloedd ereill i gael hyny. Ond nid esgeulusai efe yr un odfa a fyddai yn ei gyrhaedd; a rhaid oedd iddo gerdded yn mhell yn fynych, gan mor ychydig o bregethu oedd yn agos i'w gartref. Nid oedd nemawr o bregethu cyson yn nes iddo na'r Waenfawr ar y naill law, neu Frynengan ar y llaw arall. Ac i'r lle olaf yr arferai fyned gan amlaf, am fod yr eglwys yno yn fwy blodeuog, a'i manteision crefyddol yn lliosocach mae yn debyg. Yr oedd y ffordd i Frynengan yn mhellach, a'r llwybr y pryd hwnw yn fwy garw ac anhygyrch, gan ei fod yn arwain dros y mynyddoedd. Yr oedd ganddo o ddeuddeg i bymtheng milldir o ffordd arw i fyned i Frynengan. Llawer a wrandawodd ar hen bregethwyr Lleyn yno, sef Hugh Thomas, "yr hen ddyrnwr," Griffith Prichard, Siarl Marc—yr hwn a fu y gwr pwysicaf mewn cysylltiad â Methodistiaeth sir Gaernarfon am lawer blwyddyn, —Robert Williams, Drewen, ac ereill. Tra y bu Robert Jones, Rhoslan, yn cadw ysgol yn Meddgelert, bu o fantais fawr i Robert Dafydd i gael gwybod pa le i gael clywed yr Efengyl. Os digwyddai fod rhywun i bregethu yn rhywle o fewn cyrhaedd, fe fyddai hyny yn hysbys mae yn bur sier i Robert Jones, ac arferai yntau hysbysu i Robert Dafydd, trwy anfon cenadwri ar bapyr iddo. Ai Robert Dafydd gan hyny i wrando, yn mhell ac yn agos. Yr oedd ganddo gyfaill y pryd hwnw o'r enw Owen Thomas. Byddai y ddau yn myned gyda'u gilydd i Frynengan i wrando, a dychwelent ar hyd y llwybr anhygyrch, ar hyd y nos. Ond yr oedd hyny yn fwy nag a allai ei ewythr a'i deulu ei oddef, a bu raid iddo ymadael oddiwrthynt. Mewn canlyniad i hyny fe aeth i ardal Brynengan i fyw, ac yno y bu o hyny allan; ac aeth Owen Thomas hefyd i Foni aros. Ryw bryd tua'r adeg yma, pan yr oedd trallod ei feddwl yn parhau, a'r ymosodiad arno oddiallan yn fawr, y gwelodd y nefoedd yn dda ddryllio ei lyffetheiriau a chwalu ei ofnau. Y gŵr a ddefnyddiwyd yn foddion i hyn oedd y pregethwr nerthol hwnw, Dafydd Morris, Lledrod, Sir Aberteifi. Testyn y gŵr enwog oedd y gair hwnw, "Dygwch allan y wisg oreu, a gwisgwch am dano ef," &c. Gollyngwyd ei enaid yn rhydd trwy yr odfa hon, a rhoddwyd yn ei "enau ganiad newydd o foliant i'n Duw ni." Mae yn bur debyg i hyn gymeryd lle yn y flwyddyn 1771. Bu Dafydd Morris ar daith yn sir Gaernarfon yn y flwyddyn hono, a phregethodd ar y daith hono yn Mrynengan ac yn Mrynygadfa, lle arall heb fod yn mhell o Frynengan yn nghyfeiriad Llanaelhaiarn. Yn Mrynengan y treuliodd Robert Dafydd y gweddill o'i oes, yr hyn oedd oddeutu tair blynedd a thriugain. Bu yn dyst o lawer o bethau rhyfedd yn y llanerch gysegredig hon, yn ystod y tymhor hirfaith hwnw. Clywodd enwogion penaf Cymru yn pregethu yno,—megis Daniel Rowland; Williams, Pantycelyn; Peter Williams; Jones, Llangan; Mr. Charles, y Bala; Robert Roberts, Clynog; Dafydd ac Ebenezer Morris; John Jones, Edeyrn; John Elias; Henry Rees; John Jones, Talsarn; a lliaws mawr o enwogion ereill. Bu yn yr un eglwys yma am dymor gyda rhai o ddynion goreu Cymru. Bu yma gyda'r seraff tanllyd hwnw, Robert Roberts, Clynnog, am tua phymtheng mlynedd. Efallai iddo sylwi ar y llencyn difrifol, John Elias, yr hwn a ddeuai yma yn fynych, ac a yfai ei ysbrydoliaeth o awyrgylch grefyddol y lle. Yr oedd yma cyn geni Richard Jones, y Wern, a gwelodd ef yn tyfu nes myned yn gedrwydden gref, a llawenychai yn ei gynydd. Yr oedd yn gyfaill mawr iddo. Bu yma am dymor gyda Robert Jones, Rhoslan; John Pierce, Llanidloes; John Roberts, Llangwm; Evan Richardson, Caernarfon; Moses Jones, a rhai pregethwyr ereill. Gwelodd Dewi Wyn yn gwrando yn y lle lawer gwaith. Digon tebyg mai efe a dderbyniodd Pedr Fardd yn aelod eglwysig, ac yn ddiweddarach na hyny, Nicander, a John Owen, Ty'nllwyn. O na buasai ryw binysgrifenydd buan wedi ysgrifenu ei adgofion i lawr. Buasent yn werth eu hargraffu gyda llythrenau o aur.