Siôn Gymro (llyfr)/Yr Esboniwr a'r Ysgolhaig Beiblaidd
| ← Ar Lan Taf | Siôn Gymro (llyfr) gan Ben Davies, Pant-teg |
John Davies fel Ieithydd → |
PENNOD IV
YR ESBONIWR A'R YSGOLHAIG BEIBLAIDD
WRTH ddyfod ohonom at waith John Davies, rhaid i ni addef anhawster delio ag ef gyda'r llwyredd a ddymunem, a hynny oherwydd bod llawer ohono wedi myned ar goll, a rhannau pwysig eraill wedi eu rhoddi i bersonau yn breifat gan berthynasau yr Awdur. Mor ddiweddar â'r flwyddyn 1933 y cyflwynwyd rhai pethau pwysig i'r Llyfrgell Genedlaethol gan un o or- ŵyrion John Davies. Cywir fuasai dweud mai ar gael eu dadlennu a'u dwyn i feddiant y cyhoedd y mae rhyw bethau pwysig o'i eiddo, h.y., rhai cynyrchion sydd yn eiddo preifat hyd yn hyn i ryw bersonau, ond a drosglwyddir mewn ffurf hylaw a gwerthfawr i'r cyhoedd yn fuan, ni a hyderwn. Er hynny y mae gwaith gorau John Davies wedi ei argraffu, a digon ohono i roddi i ni olwg ar ei alluoedd amryddawn a'i wrtaith diamheuol.
FEL YSGOLHAIG BEIBLAIDD y daw ei ragoriaeth i'r golwg yn anad dim. Gwelsom eisoes ei fod yn y Coleg wedi rhagori yn yr ieithoedd, ac nid pethau i'w gadael yn yr Athrofa fu'r rhai hyn iddo, ond yn hytrach i'w arwain i feysydd toreithiog wedi sefydlu ohono yn y weinidogaeth. Cawn ef ar ddechrau ei waith yng Nglandŵr yn ymgysegru fel efrydydd, gan dynnu allan raglen o lafur, ac yn arwyddair iddi y frawddeg Ladin "Iuva me Deus". Ysgrifennodd hefyd yn yr un iaith. weddi o ymgysegriad sydd ar gael eto yn rhywle, ond y methasom hyd yn hyn ei chael. A rhan o'r gwaith mawr hwn yw ei esboniad ar
"Y PROFFWYDI BYRION." Dechreuwyd ar y gwaith hwn, fel y nodwyd eisoes, yn 1836, a chyhoeddodd ef yn y flwyddyn 1881. Yn rhifynnau y daeth allan gyntaf— bump ohonynt, ond gwnaed hwy yn un llyfr yn argraffdy D. W. a G. Jones, Post Office, Llandeilo, yn ôl y copi ohono sydd o'n blaen. Gellir dwyn mwy nag un dystiolaeth werthfawr gan ysgolheigion i ddiwylliant a gwerth y gwaith hwn, ond cyn eu codi ceisiwn sylwi ar rai o nodweddion y gwaith.
Nodweddir ef gan dri pheth,—
[a] Yr Aralleiriad. Perthyn i hwn lawer o ragoriaethau y mae'r iaith yn syml a byw, ac yn teilyngu edmygedd ar gyfrif ei ffyddlondeb i'r gwreiddiol. Nid yw yn dwyn llawer o gyfnewidiadau neu welliantau i mewn i gorff yr arall—eiriad, ond fe wna hynny mewn ambell fan pan fyddo'r cyfnewidiad yn hollol angenrheidiol. Felly yr hyn sydd newydd yn y Cyfieithiad yw nid y sylwedd yn gymaint â ffresni a newydd-deb ymadrodd ynghyd â'i ffyddlondeb i'r Hebraeg.
[b] Nodiadau. Nid yw'r rhain ar y cyfan yn faith, ond y maent yn gynhwysfawr, ac yn wreiddiol iawn. mewn ambell fan, ac yn ymarferol iawn. Rhydd yr awdur swm a sylwedd yr adnod dan sylw mewn ychydig eiriau, a hynny'n aml gyda gwreiddioldeb mawr. Rhydd y Prifathro T. Lewis, M.A., B.D., Aberhonddu, nifer ohonynt i ni yn ei esboniad meistrolgar ar Lyfr y Proffwyd Amos, a gyhoeddwyd dan nawdd Undeb Ysgolion Sabothol yr Annibynwyr Cymreig yn 1909. Rhoddwn ychydig enghreifftiau o'r gwreiddioldeb yma. yn ôl detholiad y Prifathro: [1] " Am iddo losgi esgyrn brenhin Edom yn galch" (Amos ii, 1). (Amos ii, 1). "Yr oedd llosgi esgyrn dyn marw yn dangos dialgarwch enbyd; nis gallesid ei faeddu pan oedd yn byw, yna mynnid dial arno wedi iddo farw" (J.D.); [2] " Canys ni wna yr Arglwydd ddim ar nas dangoso ei gyfrinach i'w weision y prophwydi " (Amos iii, 7). "Mae Duw yn rhybuddio er mwyn rhoddi amser i edifarhau a diwygio. Diolched pechaduriaid am rybuddion." (J.D.); [3] "A myned i'r tŷ a phwyso ei law ar y pared, a'i frathu o sarph" (Amos v, 19). "Siaradai yr Iddewon yn gywirach na'r Cymry am ddull y sarph o niweidio dyn. Cnoi meddent hwy, a brathu meddwn ninnau. Cnoi y mae, ac nid yw ei cholyn ag a ddychmygir sydd yn brathu ond yn unig ei thafod, yn ei deuddant tyllog y mae y niwaid, ac nid yn ei thafod. Da pe buasai tafod llawer dyn mor ddiniwaid ". (J.D.): [4] "Ni oddiwes drwg ni, ac ni achub ein blaen " (Amos ix, 10),—yn hytrach "ni ddaw drwg yn agos, ac ni saif o'n blaen" ("neu ni wyneba arnom,"—J.D.).
Gellir dweud am y nodiadau eu bod o werth mawr i'r pregethwr a'r efrydydd gweinidogaethol.
[c] Cyfieithiadau ymyl y ddalen. Yn ddiau y peth mwyaf newydd ynddo, a'r mwyaf gwerthfawr i'r efrydydd yw'r cyfeiriadau hyn ar ymyl y ddalen at y Cyfieithiadau Groeg, Lladin a Syriaeg. Wrth graffu ar y rhai hyn sylweddolir ar unwaith fod gwahaniaethau am a phwysig rhwng y cyfieithiadau hyn a'r Hebraeg. Pan ddigwydd fod anhawster ynglŷn â'r darlleniad sydd yn yr Hebraeg, fel y bydd yn aml, ceir goleuni yn fynych. drwy ymgynghori â'r hyn a geir ar ymyl y ddalen. Dengys yr agwedd hon ar y gwaith fod yr awdur yn ysgolor gwych, a'i fod wedi rhoddi llafur ac amynedd difesur ymron yn y gwaith. Fe roddwn ychydig enghreifftiau er dangos hyn: [1] Joel ii, 23: yn ôl y darlleniad cyffredin fe ddiwedda'r adnod gyda'r ymadrodd—"Yn y mis cyntaf". Cyfieithiad John Davies yw "fel cynt". Hwn yn ddiau sydd gywir, ac, fel y dengys efe, yn seiliedig ar y Groeg a'r Syriaeg. Ceir yr un peth ar ymyl tudalen y C.D.—"at the first". Nid yw'r cyfnewidiad o bosibl yn bwysig, ond dengys gynllun yr awdur. [2] Hosea viii, 10: "Canys tristânt ychydig, oherwydd baich brenhin y tywysogion " yw y C.A. Cyfieithia John Davies,—" Ac ymofidiant ychydig am y baich, yn frenin, yn dywysogion." Y C.D. yw "And they begin to be minished by reason of the burden of the King, of princes", ac ar ymyl y tudalen "Shall sorrow a little by reason of the burden of the King of princes". Gwelir bod John Davies yn unfarn â'r olaf. Ar ymyl y tudalen dywed mai'r Lladin yw,—am faich brenin, tywysogion". Y mae hwn yn debyg i'w aralleiriad ef. Dywed mai'r Syriaeg yw gorphwysant ychydig rhag baich brenhinoedd a thywysogion". Yn olaf dywed fod y Groeg yn darllen,—"am eneinio brenin a thywysogion". Dengys i ni mor amrywiol yw'r cyfieithiadau. Dywed John Davies ei fod wedi dewis ei eiddo ef am mai "y baich" oedd y dreth a roes brenin Assuria ar y wlad ".
[3] Hosea xi, 12 (xii, 1 yn yr Hebraeg). Y mae'r rhan olaf o'r adnod hon yn ansicr iawn. Nid anturia John
.jpg)
IETWEN
Davies ar gyfieithiad o'i eiddo'i hun, ond rhydd dri gwahanol o eiddo eraill. Y C.A. o'r hanner olaf yw,— "Ond y mae Judah eto yn llywodraethu gyd â Duw, ac yn ffyddlon gyda'r saint." Felly y C.D., ond ar ymyl y ddalen rhydd yr olaf "And Judah is yet unsteadfast with God, and with the Holy One who is faithful". Rhoddir Judah yma mewn goleuni hollol wahanol. Hwn yw'r anhawster. Dywed John Davies mai'r Lladin yn unig sydd yn ffafriol i Judah. Gesyd y Groeg a'r Syriaeg Israel a Judah ar yr un tir. Dywed yr awdur ymhellach pe baem yn gwneud cyfnewidiad bychan yn yr Hebraeg gan dybied mai רד ac nid דר oedd yn ysgrif y proffwyd, y caem destun a gymerai ei gyfieithu fel hyn,—"A Judah yn aros eto gyda Duw ac yn ffyddlon gyda'r santaidd." Tebyg i hyn yw barn. Harper, ein hesboniwr gorau a mwyaf diweddar ar y cymal.
[4] Amos iv, 3; Yn y C.A. darllenir yma "A chwi a'u teflwch hwynt i'r palas." Yn y C.D. ceir " And ye shall cast yourselves into Harmon ". Y mae'r gair yn Hebraeg yn ansicr iawn. Dengys John Davies mor amrywiol yw'r cyfieithiadau. Rhydd nifer ohonynt fel hyn Lladin—"i Armon "; Groeg—" i'r mynydd Rhaman "; Syriaeg" Mynydd Armeni ". Yna ceir Cyfieithiad Newcome "mi a'i llwyr ddinistriaf," ac eraill," i'r palas a thua yr Harem". Unwaith eto dywedwn nad oes gan esboniadau diweddar lawer i'w ychwanegu at hyn.
[5] Amos v, 25—26; Dwy adnod anodd iawn yw'r rhai hyn. Yn adnod 25 y mae John Davies yn dilyn y C.A. a'r C.D., "A offrymasoch chwi aberthau ac offrymau bwyd i mi yn y diffaethwch ddeugain mlynedd tŷ Israel?" Gallasai alw sylw at aralleiriad arall (fel Harper)" Ai aberthau ac offrymau yn unig" etc. Yn ôl y cyntaf ni offrymasant aberthau o gwbl, ac yn ôl yr ail gwnaethant hynny, ond gwnaethant rywbeth arall yn ogystal. Y mae adnod 26 yn fwy dyrys fyth. Y C.A. yw—" Ond dygasoch babell eich Moloch a Chiwn, eich delwau, Seren eich Duw, y rhai a wnaethoch i chwi eich hunain." Y C.D. yw—" Yea, ye have born Siccuth your king, and Chiun your images, the star of your God, which ye made to yourselves". Ar ymyl y tudalen rhydd yr olaf,——" Yea, ye shall take up Siccuth " etc., neu "Yea, ye shall take up the tabernacle of your King", neu" the tabernacle of Moloch ", ac yna "the shrine of your images ". Y mae John Davies yn dilyn yr olaf,—" Ond dygasoch babell eich Moloch, a sefyllfan eich delwau, seren eich duw, yr hwn a wnaethoch i chwi". Geilw sylw at y ffaith fod y cyfieithiadau eraill yn amrywio llawer. Y Syriaeg," Eich brenin a Sadwrn eich delw, Seren a wnaethoch yn dduw i chwi." Y Groeg," a seren eich duw chwi Rhaiphan eu lluniau hwynt a wnaethoch i chwi ". Ymddengys nad yw'n bosibl dyfod o hyd i ystyr yr adnod, yn wir y tair adnod olaf. Ond rhydd anhawster fel hyn brawf o fedr a meistrolaeth yr awdur ar ei waith.
Diddorol yw darllen y nodiadau mân ar waelod y tudalennau ganddo, a chael golwg ar Homer wedi ei wisgo mewn pennill Cymraeg, a Virgil a Lucan ac eraill yn yr un diwyg. Wele enghraifft neu ddwy o lawer tebyg, —Nahum iii, 2—3, "Swn ffrewyll, a sŵn trwst olwyni: A march yn carlamu. A cherbyd yn neidio A lluaws lladdedigion a thrymder celanedd etc. Dywed Lucan:
"In fluvium primi cecidere, in corpora summi"
"Lawr i afon syrth y blaenaf
I'w traws hwythau syrth yr olaf."
Nahum iii, 13,—
"Wele dy bobl fyddant wragedd" etc.
Felly Homer: " Αχαΐδες ουκέτι Αχαιοι
"Achaiesau nid Achaiaid mwyach".
Dywed Virgil am y Phrygiaid-
"O vere Phrygiae neque enim Phryges".
"Oh, yn wir Phrygiesau ac nid Phrygiaid ".
Sephaniah i, 3: "Distrywiaf adar yr awyr ", etc.
Dywed Virgil, Georg iii, 546 am yr un peth fel hyn:—
"Ipsis est aer avibus non aequus et illae
Praecipites alta vitam sub nube relinquunt."
Awyr nid yw'n iach i'r adar
Lawr y dont yn feirwon amhar
Gan roi fynu'r ffun yn gyfan
Dan y cwmwl uchel buan.”
Mae'r enghreifftiau a roddasom yma a thraw o'r Esboniad yn dangos i ni lwyredd a natur y gwaith, a bod John Davies wrth gymharu gwerth y gwahanol gyfieithiadau wedi rhoddi i ni waith gwerthfawr ac ar y cyfan wedi dewis y darlleniadau a fabwysiedir gan yr awdurdodau heddiw.
Fel hyn y dywed y Prifathro T. Lewis, M.A., B.D., Aberhonddu, am yr esboniad yn ei Ragair i'w esboniad ef ar Lyfr Amos,—"Ymysg yr esboniadau yr ymgynghorais â hwynt, hoffwn gyfeirio at y 'Proffwydi Byrion' gan John Davies, Yetwen. Rhydd John Davies gyfieithiad gwreiddiol (a sylwadau gwreiddiol yn aml) ac ar ymyl y ddalen fe geir cyfieithiadau i'r Gymraeg o'r hen gyfieithiadau,—y Groeg, y Lladin a'r Syriaeg. Pe bai'r esboniad wedi ei ysgrifennu yn Saesneg, buasai yr awdur wedi ennill safle uchel ymysg esbonwyr y Proffwydi."
Diddorol yw stori y diweddar Barch. Evan Price (Ieuan Gorwydd) yn y Geninen[1] o dan y pennawd,— "Mewn Ymgom a Siôn Gymro." Digwyddai Mr. Price fod yn myned trwy'r dosbarth ar ei brawf fel myfyriwr, ac yn pregethu ar noson waith yn Llangamarch. Gofynnodd y pen-blaenor i Siôn Gymro, a ddigwyddai fod ar ymweliad â'r lle ym mis Awst, gymryd adnodau'r plant wedi i'r myfyriwr ieuanc ddechrau'r oedfa. Ni wyddai Mr. Price yn y byd pwy ydoedd y patriarch, ond deallodd yn fuan oddiwrth ei sylwadau ar adnodau'r plant fod yno ŵr mawr a dysgedig wrth y gwaith. Adroddodd un o'r plant yr adnod honno yn Genesis, "A Duw a anadlodd yn ei ffroenau ef anadl einioes". Yna nododd allan y termau gwahanol am Dduw yn Genesis—Elohim a Iafe, ac olrheiniodd athrawiaeth y "Deillio yng nghrefyddau'r Dwyrain, gan esbonio'r Hindwiaid a'u Holl-dduwiaeth yn maentumio bod mater ac ysbryd yn un. Ar gais y pen-blaenor drachefn rhoddodd ychydig gynghorion i'r pregethwr ifanc wedi pregethu ohono ar y testun," Gwyn eu byd y rhai pur o galon, canys hwy a welant Dduw ". Dywedodd bethau addysgiadol iawn ar y geiriau pur, calon a Duw, gan olrhain eu hystyron yn y datguddiad dwyfol. Rhoddwn ddiwedd y stori yng ngeiriau Mr. Price yn ei ysgrif,—"Tranoeth yn ol fy arfer es i gyfnewid meddyliau â chyfaill diddan o bregethwr y diweddar Barch. T. Williams, Gorwydd. 'A wyddoch chwi pwy ydoedd y gŵr dieithr enwog a wrandawai eich pregeth gyntaf?' ebai'm cyfaill. Yna tynnodd i lawr o'i lyfrgell rifyn o'r Traethodydd[2] lle'r oedd adolygiad y Dr. Harries Jones ar y Cyfieithiad o'r Prophwydi Bychain' y cyfeiriwyd atto'n barod. 'Gallaf eich sicrhau,' ebai, 'na chewch neb pwysicach na dysgedicach chwaith i'ch gwrando byth eto—hyd derfyn eitha'r daith.' Yn ei adolygiad dywed Dr. Harries Jones" fod y gwaith y pwysicaf ar ryw olwg yn llenyddiaeth Cymru, ac y dylai fod yn destun-lyfr yn yr athrofeydd a'r ysgolion Sul drwy'r wlad, a'i bod yn syn fod gŵr o'r fath allu a dysg wedi ei oddef i drigo mewn dinodedd drwy ei oes, pan y dylasai fod mewn athrofa yn gosod eraill ar y ffordd i ddringo tylau serth dysgeidiaeth, ac y dylai Cymru'n gyfan deimlo'n falch fod cynnyrch meddwl mor annibynol a dysgedig wedi ymddangos yn hen iaith ein tadau."[3]
Ni ellir disgwyl i waith John Davies fod yn boblogaidd am ei fod yn rhy ysgolheigaidd i'r lliaws, ac ar y llaw arall ni fodlona y rhai sydd gynefin â'r Hebraeg am nad yw yn rhoddi'r gwahaniaethau sydd yn y Groeg, Lladin a'r Syriaeg yn y gwreiddiol. Ond rhaid cofio mai llyfr ydyw yn bennaf ar gyfer yr efrydydd meddylgar nad yw yn hyddysg yn yr ieithoedd a enwyd. I hyn nid oes dim o'i ragorach yn y Gymraeg na chwaith yn y Saesneg. Arferai Kilsby Jones ddweud mai tri ysgolor Dwyreiniol a feddai'r Ymneilltuwyr yn ei gyfnod yng Nghymru, sef Dr. Harries Jones, Trefeca gyda'r Methodistiaid, Parch. John Davies, Ietwen gyda'r Annibynwyr, a Dr. Vance Smith, Caerfyrddin gyda'r Undodiaid, ac ni phetruswn ddweud fod y gwaith hwn yn ategu'r dystiolaeth am ysgolheictod Siôn Gymro drwyddo.
EI GYFIEITHIAD O'R TESTAMENT NEWYDD—O'R GROEG I'R GYMRAEG.
Dywed Clwydwenfro yn un o'i lythyrau ar 'Yetwen a'r Teulu' yn y Diwygiwr fod John Davies wedi cyfieithu'r Testament Newydd o'r Groeg i'r Gymraeg. Ond pa le tybed yr ydoedd hwnnw wedi marwolaeth yr awdur? Erbyn hyn gwyddom mai yn meddiant un o berthynasau'r awdur yr ydoedd, sef Mr. J. Davies Jones, Beulah, Ceredigion, ac mai yno y daeth y Parch. D. J. Lewis, B.A., Tumble, i feddiant ohono, yr hwn fel y deallwn sydd yn trefnu i'w roddi yn nwylaw'r cyhoedd yn fuan, wedi ei argraffu o lawysgrif yr awdur fel y mae ar hyn o bryd. Y mae'r cyfieithiad sydd ym meddiant Mr. Lewis mewn dwy ran, ac wedi ei ysgrifennu mewn inc. Dyddiad y cyfieithiad hwn ydyw 1839-40, ac ar ddiwedd rhai o'r llyfrau rhydd yr awdur i ni y dyddiad, a pha faint o'r gloch hyd yn oed oedd hi pan orffennai ei waith wrth fyned ymlaen.
Ond yr anhawster mwyaf ynglŷn â'r gwaith yw penderfynu pa destun Groeg a ddefnyddiodd John Davies? Gwyddom i sicrwydd nad oedd ganddo un o'r testunau a fabwysiedir heddiw fel rhai safonol. Ni allasai John Davies oherwydd cynharwch ei gyfnod wybod am η κοινε (η κοινη γλοσσα,the common tongue, iaith gwerin yr oes) oblegid yn yr hanner-can mlynedd diwethaf y darganfuwyd hi ym mhapur-frwyn (papyri) yr Aifft. Fel y gwyddom, y mae llawer o eiriau yn y Testament Newydd nad ydynt mewn Groeg clasurol, ac ni wyddai neb eu hystyr. Geiriau ydynt a ddefnyddid ym mywyd beunyddiol y bobl dri chan mlynedd wedi i'r Roeg glasurol beidio â bod ar arfer. Un enghraifft o hyn yw'r ymadrodd "Ein bara beunyddiol". "Daily bread " yw'r Saesneg yng Ngweddi'r Arglwydd. Nid oedd y gair—daily ond dyfaliad— yr oedd y gair Groeg yn anadnabyddus. Erbyn heddiw gwyddom ei fod yn cael ei ddefnyddio am ddogn (ration) o fara. Felly'r cyfieithiad iawn yw "Dyro i ni heddiw ein dogn (ration) o fara " fel gyda'r manna gynt yn yr anialwch.
Pa destun ynteu a ddefnyddiai John Davies yn sail i'w gyfieithiad? Argraffwyd eiddo Westcott a Hort yn 1881.
Yna daw Tregelles a Tischendorf—yr olaf yn argraffu ei waith, sef ei wythfed argraffiad, yn 1869, ac argraffiadau llai tua 1860. Felly hefyd Tregelles tua 1860, ond rhydd y dyddiad wrth gyfieithiad John Davies y rhai hyn allan o'r cyfrif. Un o'r argraffiadau gorau oedd eiddo Griesbach tua 1800, a Lachmann tua 1845, ond y mae dyddiad yr olaf eto yn mynd yn ei erbyn.
Y mae'n bosibl na ddefnyddiodd John Davies un testun penodol, ond dethol o ddarlleniadau gwahanol. Y broblem wedyn yw gwybod pa safonau a gymerodd i benderfynu ei ddarlleniad?
CYFIEITHIAD ARALL O'R TESTAMENT NEWYDD YN Y LLYFRGELL GENEDLAETHOL.
Pan oeddwn yn ymbalfalu ynglŷn â phroblem y testun, ac yn tueddu ar sail rhesymau cryfion i ffafrio Griesbach, dyma gadarnhad i'r dybiaeth yn dod o'r Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth. Y mae yno gyfieithiad arall o'r Testament Newydd o'r Roeg i'r Gymraeg, a hwnnw wedi ei roddi i'r Llyfrgell, Gorffennaf, 1933, gan Mr. J. Davies Jones, Beulah, Ceredigion. Nid yr un yw hwn ag eiddo y Parch. D. J. Lewis, B.A., ac y mae'n gynharach o ran dyddiadau. Dyma rai o'r dyddiadau a rydd ynglŷn â'r gwaith o gyfieithu yn Saesneg:—
| Matthew, | commenced | Sept. 14, 1837 |
| Mark | " | Nov. 15, 1837 |
| Luke | " | Dec. 4, 1837 |
| John | " | Jan. 1, 1838 |
Yna ar ddiwedd Ioan rhydd nodiad wedi ei lawnodi yn ei ysgrifen ei hun fel hyn,—
"Finished this translation of the New Testament January 25th (Thursday), 1838 near 11 o clock at night aged 33 years, 10 months."
Felly am y llyfrau dilynol megis,— Acts, commenced July 1837, finished Sept. 13, 1837 Romans—Finished Jan. 30, 1837."
Yna wedi dod at Timotheus I cawn nodiad fel hyn,—
"An attempt at a Revision to Griesbach's Text of the Welsh Translation of the New Testament, commenced Dec. 1st, 1834. J.D."
Rhoddwn enghraifft o'i waith ar y bennod gyntaf o I. Timotheus.
"1. Paul Apostol Iesu Grist yn ol gosodiad Duw Ein Hiachawdwr a Christ Iesu ein Gobaith.
"2. I Timotheus, blentyn ddidwyll[4] mewn ffydd, y byddo gras, trugaredd, tangnefedd[5] oddiwrth Dduw ein Tad a Christ Iesu ein Harglwydd.
3. Megis pan yn myned i Macedonia y deisyfais arnat i aros yn Ephesus fel y gorchymynit i rai na ddysgont bethau[6] dieithr.
"1. Blentyn ddidwyll. Nid mab naturiol yr Apostol oedd Timotheus. Nid yw sicr chwaith a ddychwelwyd ef trwy weinidogaeth Paul. At garacter Timotheus fel crefyddwr didwyll a chywir y cyfeiria yr Apostol, ac nid at un berthynas ai crefyddol a'i naturiol a allasai fod rhyngddynt.
4. Yn lle adeiladaeth dduwiol myn Griesbach ddarllen goruchwyliaeth Duw, os hyn yw y darlleniad goreu, rhydd ar ddeall mai nid cyfundraeth o gwestyniau dryslyd yw yr Efengyl neu Gristionogaeth, ond casgliad o bethau eglur i'w gwneuthur heb ddadleu ac ymryson. Y Cyf. Syriaeg yw adeiladaeth yn ffydd Duw."
Dim ond I. Timotheus sydd ar y dull a'r ffurf hon ar y gwaith, yr hyn sydd yn hynod debyg i'r cynllun a gymerodd gyda'r 'Proffwydi Byrion'.
Fodd bynnag, dyna ddigon o ffeithiau i brofi mai copïau'r Parch. D. J. Lewis, B.A. yw'r diweddaraf, ac mai testun Griesbach yw'r sail i'r cyfieithiad yn ddiau.
Gresyn gennym na allwn fanylu ar y gwaith ymhellach ar hyn o bryd oherwydd perchenogaeth breifat o'r copïau, ond cawsom gan y Parch. D. J. Lewis, B.A. roddi inni y canlynol fel rhan o ffrwyth ei gydnabyddiaeth â'r gwaith.
Dywed Clwydwenfro yn Hanes Eglwys Glandŵr, am y Parch. John Davies, "Yma hefyd (Yetwen) y cyrhaeddodd prif nod lenyddol ei fywyd, sef gorphen ei gyfieithiad o'r Testament Newydd o'r Groeg i'r Gymraeg, er heb ei gyhoeddi hyd yn hyn." Aeth llawer blwyddyn heibio heb fawr o oleuni ar y mater. Heddiw gwyddom fod o leiaf ddau gyfieithiad cyflawn o'r Testament Newydd ar gael o eiddo Siôn Gymro. Anodd meddwl sut y cyflawnodd y fath orchest, pan gofiwn am ei lafur a'i brysurdeb mewn cyfeiriadau ereill. Nid yn unig yr oedd yn ysgolhaig gwych, ond hefyd yn weledydd ysbrydol; dyna a gyfrif am ei ymdrechion clodwiw. Dengys fedr a gofal tu hwnt i'r cyffredin yn ei gyfrolau sydd ger ein bron. Tair cyfrol yw y rhai hyn yn cynnwys y cwbl o'r Testament Newydd, a dau gyfieithiad o'r Epistolau. Ar wahân i'r cannoedd arall—eiriadau "ar ymyl y ddalen, nid oes un nodiad o'u mewn ond cyfeiriad at yr amser y dechreuir, ac y gorffennir y gwahanol lyfrau, megis March 20th, 1839, Wedn. 7 a.m. J.D.
Y mae ei ysgrifen y fwyaf destlus, y papur a'r rhwymiad o'r fath orau, yr inc yn dal yn rhagorol, er bod canrif gyfan ar ben oddiar ei fyfyrdod yn Ietwen, 1838-1841. Mor fân yw geiriau ymyl y ddalen, fel na ellir eu deall heb chwyddwydr. Rhyfedd nad yw wedi croesi allan gymaint ag un gair yn ei dair cyfrol. Cyfeiria yn awr ac eilwaith at feirniaid Beiblaidd y cyfnod hwnnw, ond amlwg yw ei fod o feddwl tra annibynnol. Hawdd fyddai sgrifennu llawer, ond credwn mai gwell fydd rhoi ychydig enghreifftiau o'i gyfieithiad.
Mwynhad digymysg yw ei ddarllen, a chymerwyd y canlynol yn hollol ar antur.
Math. Pen. v: Adn. 21, 22. "Clywsoch ddywedyd gan yr henafiaid: Na ladd, a phwy bynnag a laddo, a fydd agored i'r farnwriaeth (llys). Eithr yr ydwyf fi yn dywedyd wrthych am bob un a ddigio wrth ei frawd yn ddiachos (fyrbwyll), ei fod yn agored i'r farnwriaeth; a phwy bynnag a ddywedo wrth ei frawd, och ddistadlddyn (wael ddyn), a fydd yn rhwym i'r sanedrim; a phwy bynnag a ddywedo: O annuwiol (annuwiol gythraul), a fydd yn agored i geenna y tân."
Marc. ii: 2. "Ac yn y man llawer a ymgasglasant ynghyd nes nad oedd digon o le iddynt hyd yn. nod wrth y drws, ac efe a lefarodd wrthynt y gair."
vi: 20. Canys Herod a barchai Ioan, gan wybod ei fod yn wr uniawn a santaidd, ac a'i diogelai ef (cadwai gydag ef), ac a wnelai lawer o'r hyn a glywai ganddo, ac a'i gwrandawai gydag hyfrydwch."
vii: 10. Canys Moses a ddywedodd, anrhydedda dy dad a'th fam, a'r hwn a wnelo yn fach o dad neu fam, gan farw bydded farw."
xi: 13. "Ac wedi ei ddyfod ati ni chafodd ond dail, canys ni bu cynhauaf ffigus."
xii: 44. Canys hwy oll o'r hyn sydd dros ben ganddynt (helaethrwydd cyfoeth) a fwriasant i mewn; eithr hi, o'r hyn sydd eisiau arni ei hunan, a fwriodd i mewn gymaint oll a feddai, ei holl fywioliaeth (gynhaliaeth). Marc.
xiii: 27. "Ac yna y denfyn efe ei genadau, ac efe a gynnull ynghyd atto ci bobl ddewisol ef o'r pedwar gwynt, o eithaf daear hyd eithaf wybren."
xiv: 1. Ac yr oedd y pasg a'r wyl ddilefain ddau ddiwrnod gwedi, a'r prif offeiriaid a'r dysgedigion a geisiasant pa fodd y dalient ef trwy gynllwyn (ddirgelaidd) ac y lladdent ef."
xiv 24. "Ac efe a ddywedodd wrthynt, Hwn yw fy ngwaed i, gwaed y cyfamod newydd, yr hwn a dywelltir dros laweroedd."
xiv: 71. "Ac efe a ddechreuodd ddymuno melldithion arno ei hun a thyngu, nid adwaen i y dyn hwn y dywedwch am dano."
XV: 26. "Ac yr oedd ei fai ef (ysgrifen ei gyhuddiad) yn ysgrifenedig oddiarnodd, Brenin yr Iddewon."
XV: 33. "Ac o'r chweched awr hyd y nawfed awr bu tywyllwch ar yr holl wlad."
XV: 43. "Daeth Joseph, Joseph o Arimathea, Seneddwr anrhydeddus, yr hwn yntau hefyd oedd yn disgwyl breniniaeth Duw, ac a feiddiodd fyned i mewn at Pilat, ac a geisiodd gorph yr Iesu."
Luc. xii: 22. "Na flin ofelwch am eich einioes—a phwy ohonoch chwi wrth flin ofalu a all chwanegu un cufydd at ei faintioli? (oes)."
x: 16. "A defaid eraill sydd gennyf, y rhai nid ynt o'r gorlan hon—a bydd un ddiadell, ac un bugail."
Iago. v: 16, 17. "Llawer a ddichon taer weddi dyn uniawn. Elias oedd ddyn o'r un naturiaeth a ninnau, a chan weddio, efe a weddiodd na byddai gwlawio; ac ni bu gwlawio ar y wlad dair blynedd a chwe mis."
Dat. xiv: 13. "A mi a glywais lais o'r nef yn dywedyd, ysgrifenna, Gwynfydedig yw y meirw y rhai sydd yn marw yn eiddo i'r Arglwydd o hyn allan; ie medd yr yspryd, fel y gorphwysant oddiwrth eu trallodau, eithr y mae eu gweithredoedd yn canlyn gyda hwynt."
Ar ddarn o ddalen rydd, cyfeiria Mr. Davies at Marc pen. xv, ad. 21. Awgryma mai gair Aramaeg am lafurwr fferm a ddylai fod yno, ac nid y gair 'Cyrene'! Yn hyn rhag-dybia osodiad Charles Cutler Torrey ac eraill:
"A hwy a gymhellasant un Simon, llafurwr fferm, yr hwn oedd yn myned heibio wrth ddyfod o'r tir, i ddwyn ei groes ef."
Ymataliwn rhag dyfynnu ychwaneg. Gwelir fod yn ein dwylo drysor o wir werth. Mawr hyderwn y daw'r dydd yn fuan y gellir ei gyflwyno i sylw ein cenedl grefyddol. Yna caiff Dwyfol Ysprydoliaeth gyfle newydd trwy gyfieithiadau Davies Ietwen.
"Ffafr yr Arglwydd Iesu Grist fyddo gyda'r holl seintiau." Jany. 3, 1839. 7 p.m. J.D."
Trysor i'r wlad fydd cael y cyfieithiad hwn, fel y dywed y Parch. D. J. Lewis, B.A., wedi ei argraffu a'i osod yn nwylo'r werin, gyda chyfle i'w gymharu â chyfieithiadau eraill er goleuni a budd. Heblaw y ddau waith mawr hyn, y mae dau eraill o natur a nodwedd gwahanol.
LLYFR COHELETH. Ar yr wyneb ddalen i'r gwaith hwn a geir yn y Llyfrgell Genedlaethol ceir yr ysgrifen ganlynol:
"An attempt at a Revision of the Welsh translation of the Book usually called the Book of the Preacher commenced Nov. 26, 1832, Monday afternoon."
Gwaith argraffedig yw hwn heb fod yn cyrraedd ymhellach na Pennod v, 8.
Rhoddwn enghraifft o'r gwaith yn ei arall—eiriad a'i nodiadau yn fyr,
"Pen. I. Adn. 1. Geiriau Coheleth, mab Dafydd, brenin yn Jerusalem.
Adn. 2. Llwyr wagedd medd Coheleth. Llwyr wagedd, y mae y cwbl yn wagedd. 3. Pa ennill sydd i ddyn yn ei holl drafferth yr ymdraffertha ynddo dan yr Haul. 4. Y mae Cenedlaeth yn myned, a chenedlaeth yn dyfod, ond y mae y ddaear yn aros byth—o hyd."
Ceir nodiadau ar y dull hwn,—
"Pen. I.
Adn. 2. Llwyr wagedd medd Coheleth, llwyr wagedd, gwagedd[7]
yw y cwbl.
HORAE PETRINAE. Cyfres o ddarlithiau yw'r rhai hyn a draddodwyd yn eglwys Glandŵr yn fuan wedi ordeinio'r Parch. John Davies. Ar yr wyneb—ddalen i'r gwaith ceir y geiriau canlynol,—"Tua dechreu'r flwyddyn 1830 traddodwyd y rhan fwyaf o'r darlithiau canlynol yng nghyfarfodydd Mercher a Sadwrn yr eglwys i ba un y mae'r ysgrifennydd yn weinidog. Efallai mai nid yn hollol ddifudd y buont ar yr achlysuron hyny, a'r chwenychiad iddynt fod o fwy defnydd nac y gallasent fod wrth eu cyfyngu i un eglwys fechan a chymydogaeth amhoblog, a bwriedir eu cyhoeddi trwy'r argraffwasg " etc. Y mae rhai o'r nodiadau ar y geiriau Groeg ar waelod y ddalen yn gyfraniad gwerthfawr ond cyfuniad o'r esboniadol a'r arall-eiriol yw'r gwaith drwyddo. Cyfeddyf yr awdur ei fod wedi defnyddio esbonwyr ei ddydd yn y gwaith, ac felly nid yw o'r un aeddfedrwydd â'r Proffwydi Byrion'.
Cyfieithodd John Davies rannau helaeth o esboniad Matthew Henry i'r Gymraeg i'r Parch. E. Griffiths, Abertawe, esboniad a geir eto yn bur gyffredin ar aelwydydd ein gwlad. Dengys y gweithiau hyn fawredd y gwaith a gyflawnodd. Ynghyd â'i fedr a'i lwyredd fel Ysgolhaig Beiblaidd, a dyna ydoedd yn anad dim, cawn ei fod yng Ngholeg y Bala yn 1869 a 1870, yn gweithredu yno yn lle'r Athro Michael Jones pan oedd yr olaf ar ymweliad â'r Wladfa Gymreig.
Yr oedd ysgolheigion gorau Prydain yn gohebu ag ef, megis Esgob Llandâf a Dr. Pusey o Rydychen ac eraill, a hynny'n rheolaidd ac yn aml. Pan fu offeiriaid Cymru yn sôn am gyhoeddi yn ei gyfnod Gyfieithiad Diwygiedig o'r Ysgrythurau, anfonwyd ato ef gyda'r cyntaf am ei gydweithrediad, ac efe oedd yr unig ymneilltuwr y danfonwyd ato ynglŷn â'r gwaith bwriadedig. Yr oedd yn ymwelydd ffyddlon â Choleg Aberhonddu, ac yn fynych yn cael ei alw i holi o flaen y Pwyllgor yr ymgeiswyr am dderbyniad i'r Coleg.
.jpg)
IETYGARN
Adroddir am dano yn holi un o'r myfyrwyr ar yr achlysur hwn ynglŷn â'i waith cyn dechrau pregethu. "Beth oedd eich galwedigaeth?" gofynnai John Davies. "Fferyllydd," atebai myfyriwr. "A oes sôn am eich galwedigaeth yn y Beibl?" meddai drachefn. Aeth y myfyriwr i'r gongl, ac atebodd na wyddai ef am yr un cyfeiriad ati. "Oni ddarllenasoch am yr Apothecari? " meddai John Davies. Cyfaddefodd ei fod yn cofio'r gair. "Dyna eich galwedigaeth yn ôl iaith y Beibl," meddai'r holwr. Gwyddai ei Feibl yn dda, astudiai ef yn fanwl, a cheisiai gan eraill fod yr un mor drylwyr yn eu darlleniad a'u hastudiaeth ohono. Fel ysgolhaig Beiblaidd a diwinydd o awdurdod yr adnabyddid ef yn ei gyfnod, a mentrwn ddweud pe bai byw heddiw y buasai Prifysgol Cymru yn ei anrhydeddu ei hun drwy ei anrhydeddu ef ag un o'i graddau, ac y byddai gradd Doethor mewn Diwinyddiaeth yn darllen yn hyfryd ac yn weddus ar ôl ei enw.
Cof gennyf glywed pan oeddwn yn llanc fod John Davies, Ietwen, yn medru pedair ar ddeg o ieithoedd. Tebyg fod hyn yn eithafedd, ond gellir dweud i sicrwydd fod Lladin, Groeg, Hebraeg, Syriaeg, Almaeneg, Saesneg a Chymraeg yn ieithoedd y gwyddai ef ei ffordd yn weddol rwydd drwyddynt.