Straeon Gwerin Affrica/Mathibe a'r Duiker
| ← Y cawr drwg | Straeon Gwerin Affrica gan Robert Griffith, Madagascar |
Y symudliw yn torri ei ben → |
STORI
XVI MATHIBE A'R DUIKER
ER'S talm iawn yr oedd dau lwyth gwahanol yn Affrica yn cydfyw a'i gilydd dan yr un pennaeth. Enw un oedd Bakwena a Bamangwato y gelwid y llall. Yr un oedd "totem" y naill a'r llall a honynt, sef crocodîl mawr. Mgwato oedd enw'r pennaeth cyntaf Ar ôl Mgwato daeth Mmusi mab Senyerelo i'r orsedd; ac yn ei ddyddiau ef y dechreuodd y llwyth berchenogi gwartheg a dyfod yn gyfoethog ac enwog. Ni wyddom fawr am y tri a'i dilynodd. Eu henwau yn unig sydd ar gael; ond pan ddaeth Mathibe y chweched pennaeth i'r orsedd, penderfynnodd y Bamangwato ymwahanu oddiwrth y Bakwena. Ond nid oedd hyn mor hawdd ag y tybid: yr oedd yn rhaid ymladd. Yn gyntaf ymladd â'r Bakâa a waharddai i'r Bamangwato dramwy trwy eu gwlad. Ni chafodd Mathibe fawr o drafferth gyda'r Bakâa, ac yn fuan daeth y llwyth hwnnw yn gaeth iddo ef. Ond os oedd darostwng y Bakâa yn waith cymharol hawdd, nid felly y Bakwena. Wedi ymladd caled, a lladd difrifol, a difrod dychrynllyd, rhannwyd y wlad. Aeth y Bakwena i un darn a'r Bamangwato i ddarn arall. Rhwng y ddau ddarn yr oedd rhyw gan milltir o ddiffeithwch, a da oedd hynny hefyd, oblegid yr oedd y ddau lwyth yn elynion mawr i'w gilydd.
Wedi rhai blynyddoedd, dechreuodd y Bamangwato flino ar eu totem" y crocodîl, a dechreuasant siarad a chwyno yn ei gylch. Daeth rhai ohonynt yn ddigon hŷ i ddatgan eu barn, hyd yn oed yng nghlyw Mathibe y pennaeth. Meddent:
Nid yw madfall brwnt a hyll fel crocodîl yn ddigon da i fod yn addurn llwyth dynion dewr fel y Bamangwato."
Tua'r adeg yma danfonodd Mathibe ei gennad at Matswe, pennaeth y Bo—Seleka, i ofyn ei ganiatad i briodi ei ferch a thrwy hynny greu cyfeillgarwch cydrhwng y ddau lwyth. Y rheswm am hyn ydoedd fod gan Mathibe eisiau cynhorthwy llwyth cryf arall i ymladd a darostwyng ei elynion.
Gwnaeth y cennad ei waith yn dra rhagorol a dychwelodd gyda'r neges hon. "Bennaeth Mathibe, Brenin y Bamangwato, yr wyf fi a'm phobl yn cydsynio i roddi fy merch Monyadwi i fod yn wraig i chwi, ar ddau amod. (I). Y caniateir iddi barhau i anrhydeddu "totem ei phobl sef y Phuti. (Duiker). (II). Na orfodir hi dan unrhyw reswm i'w fwyta. Os ydych yn cydsynio â'r amodau hyn ac yn addaw parchu merch pennaeth mewn modd teilwng ac anrhydeddus, anfonir hi atoch ar yr amser priodol. Dyma eiriau pennaeth y Bo-Seleka."
Yr oedd hyn yn y gaeaf, pan oedd y rhan fwyaf o'r dynion yn yr helfa, a dim ond ychydig o filwyr yn aros i amddiffyn y pennaeth a'i ddinas. Un noson, pan oedd pawb ond gwylwyr pyrth y ddinas yn cysgu'n dawel, clywodd y pennaeth a'i bobl swn tabyrddau wrth y pyrth, ac mewn eiliad yr oedd y ddinas i gyd yn effro ac yr oedd cyffro mawr. Yr oedd un o'r gwylwyr wedi gweled pen dyn yn y gwelltglas a rhybuddiodd y pennaeth trwy guro'r tabwrdd. Meddyliodd Mathibe mai ryw fintai fach o ladron oedd yno a gorchmynnodd gryfhau'r holl amddiffynfeydd. Ond er ei syndod, pan dorrodd y wawr, yr oedd y Bakwena yn anterth eu nerth wedi amgylchynnu'r dref ac yn paratoi i ymosod arni.
Brwydr ofnadwy a fu'r diwrnod hwnnw, ac erbyn y nos yr oedd prif ddinas y Bamangwato wedi ei llosgi'n llwyr, a phawb bron wedi eu lladd. Ymladdodd Mathibe yn ddewr, ond yr oedd y rhan fwyaf o'i fyddin ar wasgar. Ni ŵyr neb sut y llwyddodd i ddianc, ond pan aeth y Bakwena i gyfrif y caethion ac i chwilio'r meirw nid oedd Mathibe yn eu mysg.
Rhannodd pennaeth y Bakwena ei fyddin yn ddwy. Un i ddychwelyd gyda'r da a'r caethion, a'r llall i chwilio am bennaeth y Bamangwato, oblegid gwyddai nad oedd y perigl drosodd hyd nes dyfod o hyd i'w gorff ef.
Rhedodd Mathibe nerth ei draed nes cyrraedd y goedwig fawr a chuddiodd
a chuddiodd yng nghysgod coeden fawr ganghennog.
Yr oedd wedi blino cymaint fel y cysgodd yn drwm er gwaethaf y perigl, hyd nes ei ddeffro gan leisiau dynion yn gweiddi ac yn curo'r gwelltglas â'u gwaywffyn. Meddyliodd Mathibe fod y diwedd wedi dyfod. Clywai un o'r milwyr yn dywedyd: "'Rwyn sicr ei fod yn rhywle yn ymyl. Ymladdodd mor galed trwy'r dydd, fel nad oes ganddo nerth i fyned ymhell."
Fe welai Mathibe ei hun yn cael ei arwain fel caethwas trwy Mokwena, prif ddinas y Bakwena, a phawb yn ei wawdio, ac yn y diwedd ei ladd mewn modd creulon a gwaradwyddus. Gwyddai fod ei fyddin yn ddigon cryf i orchfygu'r gelyn pe gellid ei galw ynghyd, ac yr
oedd yn sicr y rhoddai pob un ohonynt ei fywyd yn aberth er ei fwyn. Ond, yr oeddynt ymhell, ac ar wasgar Syllodd trwy'r gwelltglas a gwelodd dri o filwyr. yn cerdded i gyfeiriad y fan yr oedd ef yn cuddio. Deallai yn awr fod pob gobaith am waredigaeth wedi diflannu. Yr oedd ar fin cydio yn ei waywffon a dywedyd yn ei iaith ef "Gwell angau na chywilydd pan, yn sydyn, dyma rhywbeth tebyg i lew yn neidio allan o'r twmpath yr oedd ef yn cuddio ynddo. Cafodd y milwyr y fath fraw fel y ffoesant mor gyflym ag y gallent. Ond pan welsant mai Duiker ac nid llew ydoedd chwarddasant yn braf ac meddai un wrth y llall: "Y mae un peth yn sicr, nad yw Mathibe ddim yn y fan hyn. Gadewch inni fynd ymlaen i chwilio amdano." A dyma'r tro olaf iddo eu gweled hwy.
Ymhen amser daeth yr helwyr yn eu hôl i ganfod eu cartrefi wedi eu dinistrio a'r bobl wedi diflannu, ond er syndod i bob un o honynt yr oedd y pennaeth Mathibe yn fyw.
Galwyd cyfarfod o'r cynghorwyr, a phan adroddodd y pennaeth yr hanes wrthynt, yr oedd ysbryd dialedd yn uchel, a phob un ohonynt am gyhoeddi rhyfel heb oedi dim.
Safodd un hen gynghorwr ar ei draed, un a chanddo dipyn mwy o synnwyr cyffredin na'r lleill, ac meddai: "Bennaeth, yr wyf wedi gwrando ar nifer fawr o straeon ac wedi bod mewn llawer anturiaeth, ond ni chlywais erioed ddim tebyg i'r hyn a gawsom gennych chwi heddiw. Y mae gennym lawer i'w ddysgu a chaniatewch i mi, un o'r rhai bach a dibwys yn y ddinas, i ddywedyd fy marn. O Bennaeth y Bamangwato, dylem newid ein 'totem.' Yn lle madfall hyll a brwnt awgrymaf y Duiker hardd ac urddasol. Yr wyf yn dywedyd hyn am fod ein dyfodol frenhines barchus Monyadwi yn ei anrhydeddu, a dyma hefyd ydyw 'totem' ein cyfeillion y Bo-Seleka. Dywedaf hefyd, O bennaeth, fod ysbrydion ein cyndadau wedi amlygu'r un syniad yn y modd gwyrthiol yr achubwyd eich bywyd chwi trwy anfon y Duiker i ddychryn y milwyr. O Moheti, pennaeth y Bamangwato—mab yr anfarwol Mokadi —dyma eiriau eich gwas Kuati." Yr oedd pawb yn unfrydol o'r un farn a Kuati, gwas y pennaeth, a chyhoeddodd Mathibe mai Phiti (Duiker) " totem Monyadwi a'r llwyth Bo-Seleka fyddai addurn llwyth y Bamangwato o hyn ymlaen.