Straeon Gwerin Affrica/Nid Ma Masilo glan yr afon ydwyf fi

Straeon Gwerin Affrica

gan Robert Griffith, Madagascar

STORI XXI
"NID MA MASILO GLAN YR AFON YDWYF FI"

Y MAE hon erbyn heddiw yn ddihareb mewn rhan helaeth o Affrica. A gwlad ryfedd am ddiarhebion ydyw Affrica, ac yn wir holl wledydd y Dwyrain.

Pan geisia'r dyn gwyn ddysgu iaith gwlad yn y Dwyrain, cred mai gwaith cymharol hawdd yw hynny. Ond arhosed hyd nes dod at yr idiomau a'r diarhebion, yna dechreua sylweddoli gyn lleied yw ei wybodaeth o'r iaith, a hefyd o ddull y bobl y mae yn byw yn eu mysg, o feddwl, ac o egluro eu meddyliau.

Nid yn unig y mae'r diarhebion yn lluosog iawn, ond y mae pob un yn ddarlun, a'r darlun, pe gellid ei olrhain hyd at y gwreiddiol, yn egluro rhyw stori a ddywedwyd filoedd o weithiau o amgylch tân min yr hwyr yn Affrica.

Tybed a oes dihareb Gymraeg sydd yn golygu'r un peth a "Nid Ma Masilo glan yr afon ydwyf fi"? Diddorol fyddai chwilio, ac wedi dyfod o hyd iddi, dilyn ei hanes os yn bosibl hyd at y gwreiddiol. Yr wyf yn cydnabod ei fod yn haws gwneuthur hyn yn Affrica nag yng Nghymru, am mai pobl gyntefig yw pobl Affrica, ac y mae hanes eu bywyd bron i gyd yn eu straeon. Serch hynny, y mae gennym ninnau lawer ohonynt, ac nid ofer fyddai holi a chwilio dipyn yn eu cylch.

Er mwyn inni ddeall stori Ma Masilo yn iawn dylid dywedyd rhai pethau am y wlad.

Yn un peth, y mae pawb yn Affrica yn berchen ar ei dŷ neu ei fwthyn ei hun. Nid oes yno neb yn rhentu tŷ. Tŷ crwn ydyw, y muriau wedi eu gwneuthur o goed a gwelltglas neu fambŵ, y tô o ddail neu welltglas, a'r llawr o bridd. Nid yn unig y mae pob pen teulu yn perchenogi ei dŷ: ond efô hefyd sydd wedi ei adeiladu. Peth arall i'w gofio yw, mai lle iawn am law yw Affrica. Nid ydym yn golygu oddiwrth hynny ei bod yn glawio'n ddibaid yno.

Weithiau y mae'r fath sychter nes bod newyn yn y wlad. Ond pan ddaw'r glaw: wel, fe ddaw! A druan o'r hwn a ddelir ganddo. Gyda'r glaw bydd mellt a tharanau. A chyda llaw, y mae gan frodorion Affrica rhyw syniadau rhyfedd iawn am fellt a tharanau.

Cofier nad cymryd arni daranu y mae hi yn Affrica. Disgynna'r mellt mor aml a chyflym, a rhua'r daran mor ofnadwy nes taro dynion i lawr. Pan ddigwydd hyn, rhyddhânt eu gwisg— hynny o wisg sydd ganddynt—a gorweddant i lawr hyd nes myned o'r storm heibio. Credant mai math o ddafad yw'r mellt a'r daran—dafad yn disgyn o'r uchelder i'r ddaear—a bod ganddi edafedd tebyg i edafedd pryf copyn yn dyfod allan o'i chynffon. Wrth iddynt ryddhau eu gwisg a'i hysgwyd yn ôl a blaen, credant eu bod yn torri'r edafedd ac yn rhwystro'r mellt a'r daran i ddychwelyd i'r uchelder. Pan ofynnir iddynt a oes rhywun wedi gweled y ddafad, chwarddant, ond credant ynddi yr un pryd. Gan gofio am y glawogydd a'r mellt a'r taranau, a'r drefn fod pob pen teulu brodorol yn Neheudir Affrica yn perchen ei dŷ, awn ymlaen i adrodd y stori am "Nid Ma Masilo glan yr afon ydwyf fi."

Ers talwm yr oedd hen wraig o'r enw Ma Masilo yn byw yn Neheudir Affrica, ac un diwrnod penderfynnodd godi tŷ ar lan afon. Un o nodweddion deheudir Affrica yw sychter. Gan mai gwely'r afon yn unig a welodd Ma Masilo, ni feddyliodd am y llifogydd a ddeuai pan ddisgynnai'r glaw mawr. Wedi gorffen y tŷ aeth Ma Masilo i fyw ynddo wrthi ei hun.

Un diwrnod daeth dyn heibio, a golwg tlawd a blinedig arno, a gofynnodd am ganiatad i orffwys yn y tŷ. Gyda phleser" ebe'r hen wreigan garedig a diniwed, dewch i mewn, ŵr dieithr." Ac i mewn ag ef. Byddai gwrthod lletŷ i ddyn dieithr yn hollol groes i arferiad y wlad.

Modd bynnag, rhoddodd letŷ a dangosodd bob caredigrwydd i'r dyn dieithr a chymerodd yntau fantais ar hynny. Un diwrnod gwelai Ma Masilo'r cymylau'n casglu yn yr awyr a gwyddai fod storm yn bygwth. Cyn hir daeth rhagor o ddieithriaid i ofyn am loches yn ei thŷ. Ofnent y storm ac nid oeddynt yn hoffi'r syniad o orwedd a chwifio'u gwisgoedd i rwystro'r mellt i ddychwelyd. Heblaw hynny yr oedd yn nosi.

Yn sydyn dyma fellten yn disgyn a tharan ofnadwy yn dilyn, a rhuthrai'r bobl yn llu at y tŷ ar lan yr afon. Ni feddyliodd Ma Masilo fod cymaint o ddieithriaid yn y wlad. Modd bynnag croesawodd bob un ohonynt, nes bod y tŷ yn llawn hyd at y drws.

Ar ôl y mellt a'r taranau daeth y glaw, ac fel y dywedwyd eisoes nid yw yn glawio'n aml yn Neheudir Affrica, ond pan ddaw: wel, fe ddaw!

Tyrrai'r bobl i'r tŷ a Ma Masilo yn eu cymell i mewn fel nad oedd lle iddi hi yn ei thŷ ei hun.

"Ardderchog Ma Masilo," meddai'r bobl. "Yr ydym ni yn sych ac yn gynnes"; ond nid awgrymodd un ohonynt y dylai rhywun wneuthur lle i Ma Masilo a hithau'n sefyll allan yn y glaw.

'Rwyf fi yma'n wlyb ac oer," meddai Ma Masilo.

Ydych yn wir," meddai'r dieithriaid, "ond yr ydym ni yn sych ac yn gysurus."

Pan ofynnir heddiw i un o frodorion Betchwana am gymwynas a ystyrrir ganddo dipyn yn afresymol, etyb: "Nid Ma Masilo glan yr afon ydym ni." Yr hyn o'i ddehongli yw: "Nid wyf mor ffôl ag yr wyf yn ymddangos."

Nodiadau