Straeon Gwerin Affrica/Rhagor eto

← Priodi a byw

Straeon Gwerin Affrica gan Robert Griffith, Madagascar

Yr Epilog →

RHAGOR ETO

YN y prolog buom yn tramwyo o amgylch anialwch y Kalahari. Ymdrechwyd i ddarlunio'r dyn sydd yn byw yno. Credwn mai buddiol fyddai symud gam ymhellach a rhoddi i chwi gipdrem ar hanes a daearyddiaeth y cyfandir mawr. Anawdd yw gwybod yn sicr rif ei phoblogaeth. Dywed rhai ei fod tua 135,000,000.

Gwlad hen iawn yw Affrica, ac i rannau ohoni y mae hen, hen hanes: hanes hen wareiddiad sydd yn dyddio'n ôl rhyw dair mil o flynyddoedd.

"Y cyfandir tywyll." Dyma'r enw roddodd un o brif arloeswyr y ganrif ar y wlad fawr hon.

Yr oedd yn dywyll, mae'n wir, yn y ddeunawfed a'r bedwaredd ganrif a'r bymtheg.

Serch hynny, y mae gennym ar gof a chadw gronicl o gysylltiad y Groegiaid â'r wlad 1,200 mlynedd cyn geni Crist.

Ysgrifennodd Herodotus a Pliny, hanesyddion yr hen oesau, lawer iawn amdani. Yng ngweithiau

AFRICA

Ptolemy, daearyddwr enwog yr Aifft, dysgwn nifer o ffeithiau am Ogledd Affrica a'i harfordir. Edrydd Herodotus hanes a ddigwyddodd yn nyddiau Necho brenin yr Aifft am ymgyrch yn cychwyn o'r Môr Coch i astudio posiblrwydd masnachol arfordir y cyfandir i gyd. Wedi misoedd lawer o anturiaeth a chaledi dychwelasant trwy golofnau Hercules," fel y galwyd culfor Gibraltar y dyddiau hynny.

Cafodd bechgyn yr Aifft ugeiniau o nosweithiau difyr yn gwrando ar y morwyr dewr yn adrodd eu straeon a disgrifio helyntion y fordaith fawr. Yr oedd hyn chwe chant o flynyddoedd cyn geni Crist.

Yr ydym ni'n ddyledus am ein gwybodaeth o rannau mewnol y wlad i nifer o ddynion dewr a gwrol oedd yn byw yn y ddeunawfed a'r bedwaredd ganrif a'r bymtheg.

Yr oeddynt bron i gyd yn Brydeinwyr, ac un Cymro yn eu mysg—Henry Moreton Stanley, neu Daniel Rowland fel yr adnabyddid ef pan yn fachgen yn y tloty yn Ninbych.

Dyma i chwi restr ohonynt:—

James Bruce: Arloeswr Ysgotaidd 1274- 1329: Arloeswr ar yr Afon Nîl.

Mungo Park: Arloeswr Ysgotaidd 1771-1805: Arloeswr ar yr Afon Niger.

Hugh Clapperton: Arloeswr Ysgotaidd 1788- 1827: Arloeswr yn y Swdan.

Richard Lander: Arloeswr Ysgotaidd 1804- 1833: Arloeswr ar yr Afon Niger.

David Livingstone: Arloeswr a Chenhadwr Ysgotaidd 1813-1873: Canolbarth Affrica.

Henrich Barth: Arloeswr Almanaidd 1821- 1865: Canolbarth Affrica.

John Speke: Arloeswr Saesneg 1827-1864.

Syr Samuel Baker: 1821-1893.

Y Cadfridog Gordon: Milwr Saesneg 1833- 1885: Swdan, Khartoum.

Cerney Cameron: Arloeswr Ysgotaidd 1844- 1894: Croesodd ar draws Affrica.

Henry Moreton Stanley: Cymro 1841-1904: Canolbarth Affrica, etc.

Wel beth am y wlad fel y mae heddiw? Faint a ellir ei ddywedyd am dani mewn un bennod? Cawn weled.

Ar glawr y llyfr y mae map sydd megis darlun o Affrica wedi ei dynnu o 'aeroplane,' a'n bwriad yw ymweled â rhai o'r lleoedd a holi yn eu cylch.

MYNYDDOEDD ATLAS.

Dechreuwn yn y Gogledd. Yr enw cyntaf sydd yn dal ein sylw yw: Mynyddoedd Atlas. mae i'r rhain le pwysig yn hanes Gogledd Affrica. Y maent yn hen fel Affrica ei hun, a'u huchter yn agos gymaint dair gwaith â'r Wyddfa. I'r Gogledd iddynt y mae Morocco, Culfor Gibraltar, Môr y Canoldir, a'r dinasoedd enwog Fez, Tangier, Algiers a Tunis. Y maent heddiw i gyd o dan faner Ffrainc ac Ysbaen. Ynddynt hwy y bu'r ymladd mawr am yn agos i dair blynedd rhwng y Ffrancod a'r Ysbaenwyr ar y naill ochor a'r Riffiaid ar yr ochor arall. Wedi hir ymladd gorchfygwyd ac y alltudiwyd y Swltan fel carcharor i ynys fawr Madagascar.

DIFFEITHWCH Y SAHARA.

Megis yng nghesail y mynyddoedd y diffeithwch y Sahara, y mwyaf yn yr holl fyd. Nid môr o dywod fel ei gymydog, anialwch Lybana, yw'r Sahara. Y mae pobl yn byw mewn rhannau ohono,—pobl grwydrol fel rheol. Ond y mae yno hefyd ardaloedd a phentrefi sefydlog. Nid oes angen dywedyd mai yng Nghyffiniau'r Oasis y ceir y cyfryw (Gan mai gair Groeg yw "Oasis y mae gennym yr un hawl a'r Sais i'w fabwysiadu). Ychydig iawn o law sydd yn y Sahara ac y mae'r wybren bron yn ddigwmwl ar hyd y flwyddyn Ond mae'r gwres yn ofnadwy, yn annioddefol felly. Prin iawn y gall dyn gwyn ddal y poethter, ac eto y mae eira ar ben y mynyddoedd, nid rhyw gawod ohono, ond eira tew trwy'r flwyddyn.

Y mae drain ar bopeth bron a dyf yno. Ac eithrio'r pethau a blennir, megis dates, rice, oranges, a durrha (math o ŷd sy'n gyffredin yn y Dwyrain).

Perthyn y Sahara i Brydain, Ffrainc ac Ysbaen; ac y mae ym mwriad y galluoedd hyn i wneuthur rheilffordd ar ei thraws, a ffosydd i'w dyfrhau.

Yr ydych chwi'r plant yn gyfarwydd â pheiriannau trydanol, peiriannau petrol a'r ager-beiriant. Y mae y rhai hyn gyda chwi bob dydd. A glywsoch chwi am beiriant sydd yn dibynnu ar nerth pelydrau'r haul i'w yrru? Yn Affrica, ac yn niffeithwch y Sahara yn arbennig, astudir y posibilrwydd o wneuthur peiriant a yrrir gan effaith yr haul. Pan berffeithir hwn daw diffeithwch y Sahara a llawer anialwch arall yn ffrwythlon a gwerthfawr.

Y SWDAN.

Gellid dywedyd llawer o bethau am y Sahara, ond awn yn îs i lawr i'r De a deuwn cyn hir i'r rhanbarth a elwir y Swdan. Nid yw Swdan fawr gwell na'r Sahara, ac mewn rhannau y mae'n waeth. Rhed o Benrhyn Verde yn y Gorllewin dros y Nîl, heibio i Dde Abbysinia hyd at Benrhyn Guardeafui yn y Dwyrain, tua 4,000 o filltiroedd.

Y mae poblogaeth y Swdan lawer iawn yn fwy na'r Sahara. Yn ôl un cyfrif y mae tua 14,000,000. Y mae hefyd yn enwog am ei bwystfilod gwylltion, ei hafonydd a'i llynoedd mawrion.

Hoffem pe bai amser i sylwi ar lawer o'i phethau a'i lleoedd hynod. Ni ellir gadael y wlad, modd bynnag, heb ymweled â dwy ddinas, sef Khartoum, ac Omdurman. Khartoum yw prif-ddinas y Swdan Brydeinig. Ychydig flynyddoedd yn ôl yr oedd yn dref Fohametanaidd hyll a budr ac yn ganolfan bwysig i fasnach erchyll a chreulon caethwasiaeth. Ni ellir meddwl am y ddinas hon sydd heddiw mor lân a phrydferth heb gofio am un Prydeiniwr enwog a haedda bob clod ac anrhydedd —y Cadfridog Charles George Gordon. Dilynodd ef lwybrau Livingstone; archwiliodd gwrs y Nîl a'r llyn Albert Nyanza; a rhoddodd ran helaeth o'i fywyd i ddarostwng caethwasiaeth.

Yn y flwyddyn 1884, yr oedd yn warchaeedig yn Khartoum, a'r Madhi a'i fyddin fawr yn amgylchu'r lle. Cadwodd Gordon y gelyn allan am flwyddyn gyfan. Un bore, trwy frâd, agorwyd pyrth y ddinas a rhuthrodd y Madhi a'i filwyr i mewn a lladdwyd y dyn da hwn ar risiau'r tŷ yr oedd yn byw ynddo. Cyrhaeddodd y fyddin a geisiai ei ryddhau ddau ddiwrnod yn rhy ddiweddar.

Canodd Tennyson amdano fel hyn:—

Warrior of God, man's friend and tyrant's foe,
Now somewhere dead far in the wastes of Sudan:
Thou livest in all hearts, for all men know
This earth hath born no simpler, nobler man."

Cymharol fyr fu mwyniant y Madhi ar ôl hyn. Daeth y Cadfridog Kitchener i'r maes a gorfodwyd y Madhi i gilio'n ôl i'w ddinas ei hun—Omdurman, heb fod ymhell o Khartoum. Yn y flwyddyn 1898, wedi brwydro dychrynllyd, gorchfygwyd y Derfisiaid, lladdwyd y Madhi, a bu diwedd ar gyfnod ofn a difrod yn y rhanbarth hwn o Affrica.

Dim ond un llyn pwysig sydd yn y Swdan, sef, Llyn Chad. Un o'i brif nodweddion yw, nad oes afon yn rhedeg ohono, ond y mae yno ddwy afon, sef Niger yn y gorllewin, a Nîl neu ran ohoni yn nes i'r dwyrain. Y mae'r Niger rhwng dwy a thair mil o filltiroedd o hyd, a'r Nîl tua 4,200, ac yn gysylltiedig â hwynt ceir enwau bron pob un o arloeswyr Affrica. Y mae hen hanes i'r ddwy. Sonnir am un ohonynt yn yr Hen Destament. Ar lan y Nîl y cuddiwyd Moses bach yn y cawell. Awgrym ei llifogydd hi sydd yn yr adnod adnabyddus "Bwrw dy fara ar wyneb y dyfroedd." Ar hyd-ddi hi y cludwyd y cerrig, bron na ddywedwn y creigiau, o ardal Assouam i adeiladu Pyramidiau'r Aifft.

Y mae ei chysylltiad â rhyfeloedd a chaethwasiaeth yn ei gwneuthur yn un o afonydd enwocaf y byd.

Y CONGO A'R CANOLBARTH

Dyma ni wedi gweled cymaint ag a allwn mewn byr amser o wlad y Gogledd, y Swdan, ei hafonydd a'i llyn, yn awr codwn ein pebyll, a chyfeiriwn ein camau yn îs i lawr i'r Deheudir, a deuwn i ran o Affrica sydd yn llawer mwy ffrwythlon ac o bosibl yn fwy diddorol. Dyma ni yng ngwlad y Congo a chanolbarth Affrica,—gwlad yr afonydd mawrion, llynoedd enwog, a mynydd uchaf Affrica, sef Kilimanjaro yn Kenya.

Yma eto rhaid dewis. Pa beth a ddewiswn? Dyma'r Congo, y Zambesi, Llynoedd Albert Nyanza, Victoria Nyanza, Tanganyika, Moero, Bangwelo, a'r Victoria Falls.

Y maent oll yn enwog am lawer o bethau, ac yn arbennig ar gyfrif CAETHWASIAETH.

Beiir y Portugeaid am y fasnach ofnadwy hon; ond nid oes un o genhedloedd gwareiddiedig Ewrop yn lân eu dwylaw oddiwrthi. Y mae hanes y Belgiid ar y Congo, a Phrydain hefyd o ran hynny, yn ysmotyn mawr du ar eu cymeriad hwy a ninnau.

Gellir enwi amryw a ymladdodd yn ddewr yn erbyn y fasnach hon, ond ni wnaeth neb fwy na David Livingstone. Rhoddodd ef ei fywyd i ddarostwng y fasnach greulonaf a mwyaf barbaraidd yn hanes dyn.

Ond trwy'r cyfan, y mae'r dyn du wedi llwyddo i wenu ac y mae hilogaeth y caethweision fel pe yn ail adrodd hanes plant Israel yn yr Aifft. Anfonwyd yr Affricanwr fel caethwas i'r America. Yno y mae wedi cynyddu a llwyddo tuhwnt i bob amgyffred, ac yn awr try ei wyneb yn ei ôl i gyfeiriad ei Ganaan ef. Myn chwarae teg i'r dyn du ym mha le bynnag y bo. Ni chafodd neb erioed fwy o gam ac nid oes dim a allwn i ei wneuthur yn ormod o iawn am y modd y camdriniodd ein tadau y trueiniaid hyn.

Cymerai ormod o amser inni ddringo i ganol yr eira ar goppa mynydd mawr Kilimanjaro. Y mae oddeutu 20,000 o droedfeddi o uchter. Rhoddwn ddarlun ohono a gofynnwn i chwi chwilio yn eich llyfrau ysgol am ragor o'i hanes a'r chwedlau diddorol sydd yn gyssylltiedig ag ef.