Straeon Gwerin Affrica/Traed a llygaid

Straeon Gwerin Affrica

gan Robert Griffith, Madagascar

STORI XXII
TRAED A LLYGAID

DYMA'R swyn meddai'r dyn du wrth y dyn gwyn. Cymerwch hi, nid wyf mwyach yn credu ynddi." Derbyniodd y dyn gwyn hi, nid am ei fod ef, chwaith, yn credu ynddi, ond yr oedd yn rhywbeth cywrain iddo ddangos i'w gyfeillion yn y wlad dros y môr. Ond cyn ymadael meddyliodd mai diddorol fyddai gwybod hanes y swyn o enau ei pherchenog. "I beth y mae hi yn dda?" ebe'r dyn gwyn wrth y dyn du. "I'm hamddiffyn pan yn pan yn lladrata eiddo fy nghymydog" ebr yntau.

"Ond y mae lladrata yn ddrwg ac yn teilyngu cosb bob amser," ebe'r dyn gwyn.

"Na," meddai'r llall. " Nid yw lladrata'n ddrwg: yn wir y mae pob dyn cryf yma yn lladrata. Yr hyn sydd yn waradwyddus yw cael ein dal yn y weithred. Pan ddigwydd hynny gwawdir ni gan yr holl drigolion, a heblaw hynny, y mae ganddynt hawl i wneuthur fel y mynnant â ni; ein lladd os medrant."

"Felly" meddai'r dyn gwyn, "y mae pawb yn rhydd i ladrata fel y myn, ond iddo ofalu peidio â chael ei ddal." "Dyna fe: eithaf iawn. Y mae lladrata yn golygu medr a chyfrwystra, gwroldeb a nerth. Y mae cael ein dal yn golygu y gwrthwyneb."

Ac yr oeddech dan yr argraff y gallai swyn fach fel hon eich amddiffyn?"

Oeddwn; telais dair blynedd o wasanaeth i'r swynwr amdani, ac yr wyf wedi bod yn aflwyddiannus er pan yw hi gennyf."

"Beth yw eich bwriad yn awr, ynteu?"

"Peidio â lladrata. Y mae'r Massa sy'n byw ar lan y llyn yn dywedyd bod lladrata'n ddrwg, ac na all swyn amddiffyn y lleidr, ac mai'r unig ffordd i fyw'n hapus yw bod yn onest. 'Rwyf fi wedi addaw dysgu wrth ei draed ef. Cedwch chwi'r swyn; nid oes arnaf ei heisiau mwy."

Fel y mae gorau'r modd, y mae'r syniad fod lladrata yn orchwyl anrhydeddus yn diflannu; ond yn yr ardaloedd sydd eto yn dywyll, mawr yw dioddefaint y bobl fel y gwelwn oddiwrth y stori sydd yn dilyn.

Un tro, aeth mintai o ladron yn Affrica i chwilio am gyfle i ysbeilio, a daethant at bentref a elwid

"Pentref Bugeiliaid," ac meddent: "Gadewch i ni ymosod; y mae yma ddefaid a gwartheg, a gwragedd a phlant." Yn anffodus iddynt hwy yr oedd yn olau lleuad, a bu raid i'r lladron ymguddio nes tywyllu. Gorweddasant i gyd yn y gwelltglas hir, nes bod y nos yn dywyll a phawb yn y pentref yn cysgu. Yn sydyn, yng nghanol y nos, rhoddodd y pennaeth yr arwydd i ymosod, a rhuthrodd y lladron ar y pentref gan ladd a chlwyfo nifer fawr o'r bugeiliaid, a llosgwyd y pentref. Bu rhai yn ddigon ffodus i ffoi, ond nid llawer; a chasglodd y lladron y gwartheg a'r defaid a chymerwyd y gwragedd a'r plant yn gaethion.

Wedi i'r lladron ddianc i'r mynyddoedd â'r ysbail, daeth dau ddyn yn eu hôl i'r pentref. Yr oedd un yn gloff a'r llall yn ddall. Meddai'r dyn cloff wrth y dyn dall: "O! yr ydych chwithau hefyd wedi eich gadael ar ôl?"

Ydwyf," meddai'r dyn dall; gadawsant fi am fy mod yn ddall, ond pwy ydych chwi?'

"O, Segole, mab Molele ydwyf fi, a chwi yw Sehohu mab Hanya ynte?"

"Ie, Ie," meddai'r dyn dall, "ond ni wn pa beth i'w wneuthur gan fy mod yn hollol ddall."

"Yr wyf finnau hefyd yn teimlo 'run fath oblegid ni allaf gerdded," meddai'r dyn cloff.

"Yr unig beth a allaf fi ei wneuthur yw llusgo fel pryf genwair."

Meddyliodd y dall am ennyd ac meddai: "'Roeddwn i'n meddwl pe bai gennyf lygaid y dilynnwn y rhai a ddihangodd yn amser y perigl mawr."

"Ie," meddai'r cloff, "Gwelais hwynt yn dianc, ond nid oedd gennyf goesau i'w dilyn. Beth feddyliech pe byddem yn trefnu fel hyn? Yr ydych chwi yn ddall a minnau'n gloff. Y mae gennych chwi draed ac y mae gennyf fi lygaid. Pe cariech chwi fi ar eich cefn byddech chwi yn draed i mi, a minnau yn llygaid i chwi, a rhyngom gwnelem un dyn cyfan."

Cytunwyd mai felly yr oedd hi i fod, ac ymlaen â hwynt, y dall yn cario'r cloff a'r cloff yn cyfeirio'r dall, i chwilio am y bobl oedd wedi llwyddo i osgoi'r lladron.

Cyn hir, daethant at lan afon ac meddai'r cloff wrth y dall: "Y mae yma le i groesi, gadewch inni fyned drosodd." Ymhellach ymlaen, daethant at ddibyn mawr a serth, ac meddai'r cloff: "Trowch ar y chwith rhag i chwi syrthio tros y dibyn," a throdd y dall ar y chwith. Cyn hir, daethant at ffynnon o ddŵr clir ac arosasant am beth amser yno; oblegid yr oedd y cloff yn drwm a'r dyn dall wedi blino. Wedi gorffwys a dadflino tipyn, ail gychwynnwyd ar y daith, a chyn hir, gwelodd y dyn cloff Rooi Bok (antelope) marw. Meddai wrth y dall: Gyfaill, dyma Rooi Bok marw, dodwch fi lawr, inni gael amser i feddwl pa fodd i'w flingo,' oblegid yr oedd eisiau bwyd arnynt erbyn hyn.

Gwelodd y cloff fod gan y dall gyllell a gofynnodd am ei benthyg. "Dyma hi," meddai'r dyn dall, a phopeth yn iawn; ond wedi ei flingo pwy fydd ei berchen?"

"O," ebe'r cloff, fi wrth gwrs.

"Myfi a'i gwelodd ef; a myfi a ddywedodd wrthych chwi amdano."

"Felly," meddai'r dall, "ond mi a'i haroglais hefyd, ac yr wyf bron yn siwr yr arweiniai fy nhrwyn fi ato; ac onid myfi a ddylai ei berchenogi, oblegid myfi sydd wedi eich cario chwi trwy'r dydd?"

Yn awr y mae'n deg inni gofio bod y dyn dall wedi blino wrth gario'r dyn cloff trwy'r dydd, a gŵyr pawb fod tuedd myned yn groes pan wedi gorflino, ond nid felly'r dyn cloff. Nid oedd efe wedi cerdded dim ac nid oedd wedi blino o gwbl.

Wedi dadlau am ysbaid, trodd y dyn dall at y dyn cloff ac meddai: "Cymerwch y gyllell a blingwch ef, pwy bynnag fydd ei berchen."

"Ond nid wyf fi yn ei weled yn awr," meddai'r dyn cloff. Aeth yn ffrae rhyngddynt, ni fynnai'r dall gario'r cloff, ac ni cheisiai'r cloff arwain y dall. Ac felly ni allai'r un ohonynt wneuthur dim.

O'r diwedd, meddai'r dall wrth y cloff: "Mor ffôl ydym yn methu â chytuno. Nid wyf fi yn gweled, ac ni ellwch chwithau gerdded, ond wrth gyd-dynnu, gallwn fynd yn burion." "Wel, ie," meddai'r cloff, a chariodd y dall ef at y Rooi Bok. Blingodd yntau'r antelope a chawsant ddigon o gig blasus i'w cadw'n fyw ar hyd y daith.

Wedi teithio am ddau ddiwrnod, cyraeddasant y pentref lle'r oedd eu cyfeillion y ffoaduriaid yn ymguddio, ac wedi adrodd yr hanes wrthynt, cytunodd pawb fod cydweithredu yn well nag ymgroesi.

Nodiadau