Straeon Gwerin Affrica/Y Prolog
| ← Cyfarchiad | Straeon Gwerin Affrica gan Robert Griffith, Madagascar |
Zweggir Aggrey → |
Y PROLOG
STRAEON Gwerin Affrica. Pwy a olygwn neu beth a olygwn wrth Werin Affrica? Y mae Affrica'n fawr iawn. Hi yw'r wlad fwyaf yn y byd—y fwyaf o lawer iawn hefyd. Y mae'n fwy nag India, China, America ac Ewrop i gyd gyda'i gilydd. Y mae mwy o genhedloedd gwahanol yn byw yno nag yn Ewrop i gyd. Pobl dduon neu felynddu ydynt i gyd. Siaradant tua chant a hanner o wahanol ieithoedd. Y mae rhai ohonynt yn dal a chryf ac esgyrniog. Y mae eraill fel y "pigmies" yn fychain fel corachod ac eraill â'u gwallt yn gyrliog a'u gwefusau'n dewion. Pobl y rhan isaf o Affrica yw'r rhai hyn. Yn uwch i fyny maent â'u gwallt yn syth a'u gwefusau'n deneuach.
Ceir rhai yn byw mewn tai, rhai mewn bythynnod a rhai mewn ogofeydd.
Pobl y bythynnod gan fwyaf sydd yn y llyfr hwn. Ystyrrir hwynt yn is na phobl y tai. Nid ydynt cynddrwg ag y paentir hwynt. Dywedodd un awdur "Anifeiliaid ydynt." Wrth gwrs—anifeiliaid ydym ninnau hefyd; os anifeiliaid yn unig ydynt, y maent yn ddeallus a chyfrwys dros ben. Awn am dro i anialwch y Kalahari. Chwiliwch am y lle yn eich llyfrau ysgol. Yr ydych yn sicr o ddyfod o hyd iddo. Y mae ar y map—map o Affrica, bid sicr.
Pobl y Kalahari yw'r enw o roddir ar frodorion yr anialwch hwn. Dichon nad oes pobl is na'r rhain yn y byd. Profa'u hiaith hynny i ryw raddau. Y mae eu geiriau'n fyr, gyda llawer o gliciau, ac yn wan ymhob ystyr ond yn y ferf. Ebe rhywun sydd yn eu hadnabod yn dda:—"Y mae'n amheus gennyf a allant gyfrif mwy na thri."
Ond y mae eu harferion a'u dull o fyw yn profi hynny'n amlycach. Bwytânt unrhyw beth—llygod, chwilod, nadroedd, creaduriaid marw, ŵyau drwg—unrhyw beth. Nid yw eu tai ond cysgod yn unig, ac mor aflêr a chwt mochyn.
Y mae'r pentrefi ymhell oddiwrth ddwr, weithiau gymaint ag ugain milltir. Diogelwch yw'r rheswm am hynny Pan groesir yr anialwch gan ddieithriaid, chwiliant am ddwr. Gŵyr y rhai cyfarwydd nad oes dwr mewn pentref, ac oherwydd hynny, cadwant draw. Ond pwnc dyrys yw pwnc y dwr yn yr anialwch. Y mae'n rhaid cael dwr. Y mae'n rhaid i'r teithiwr ei gael yn ogystal a'r brodor. Gofynnwch i frodor ddangos i chwi'r ffordd at ddwr, ac y mae mor ystyfnig a mul.
Nid oes neb yn y byd yn deall natur ac anian ei gymdogaeth fel y dyn iselradd hwn. Os bydd ganddo ymddiriedaeth ynoch gall ddysgu cant a mil o bethau i chwi. Y mae'n digwydd felly'n aml yn hanes cenhadwr. Gŵyr y brodor ei fod yn gyfaill, ac unwaith y cred ynddo, daw yntau'n gyfaill. Unwaith yn gyfaill, eglura bopeth.
Y mae dwr y pentref yn brin a threfnir parti i chwilio am ragor. Golyga hyn ddiwrnod cyfan. Ânt allan â rhwyd yn llawn o ŵyau gweigion yr estrys ar eu cefnau a chorsen neu ddwy yn eu dwylo. Wedi cerdded milltiroedd dodant eu rhwydau i lawr. "Nid oes dwr yma," meddai'r anghyfarwydd. "O! nag oes yn wir, peidiwch â bod yn rhy sicr.
Gorwedd y brodorion ar y tywod a gwnant dwll mor ddwfn a hyd braich. Dodant gorsen yn y twll a sugnant.
Ymhen awr neu ddwy y maent wedi llenwi'r ŵyau â dwr ac ar eu ffordd yn ôl i'r pentref.
.jpg)
Ni ddianc dim rhagddynt. Oni allant ddarllen ein llyfrau ni, y mae natur a'i harferion yn llyfr agored iddynt. Y mae ganddynt synnwyr hela anarferol. Gwyddant i'r dim beth y mae creaduriaid gwylltion yr anialwch yn ei wneuthur neu yn bwriadu ei wneuthur,—pa un a ydynt yn symud o un ardal i'r llall neu'n bwyta'n hamddenol ac yn myned i orffwys. Gwyddant y pethau hyn heb weled y creaduriaid o gwbl. Gwelltyn yn plygu i ryw gyfeiriad, carreg, darn o blanhigyn, y maent i gyd yn arwyddo rhywbeth iddynt hwy.
Gallant weled pethau heb wydrau na all dyn gwyn yn aml eu gweled â gwydrau. Er engraifft, pan ehedo gwenyn yn isel yn yr awyr, "Ha" meddant, "gwenyn yn dychwelyd." Pam yn dychwelyd ganol dydd fel hyn? Y maent yn hedfan yn isel, ac y mae diferion o fêl ar y cerrig. Nid oes dim ym mywyd yr anialwch yn ddirgelwch i'r brodor.
Gŵyr enw pob planhigyn, arferon pob creadur, ffurf pob carreg a natur pob storm. Nid oes perigl iddo gamsynied a bwyta gwenwyn.
Ni cholla ei ffordd hyd yn oed yn y tywyllwch eithaf. Ni all ddarllen yr A B C, ond derllyn feddwl dyn ac anifail.
Ai anifail yn unig ydyw'r dyn israddol hwn? Ni ŵyr hanner y pethau sydd yn eglur i ni. Yn ei fyd ef—byd natur—dychmygaf nad oes ei gyffelyb.
Ac y mae ganddo ei ffordd o ymestyn at yr anweledig. Mor bell ag y gwyddom, nid oes ganddo eilun. Ysbrydion yw ei fwganod ymhob man. I'w amddifyn ei hun rhagddynt, gwna bob math o bethau. Nid yw yn eu parchu nac yn eu haddoli. Y mae yn eu hofni ac felly yn gorfod eu diddannu. Pryder ac ofn yw rheol ei fywyd. Nid oes nemor ddim yn y byd o'i blaid. bron popeth yn ei erbyn. Cred mewn ysbrydion, ond nid yw serch hynny'n ysbrydol. Iddo ef, y mae ysbryd yn berson sydd yn bwyta, ac yn yfed, yn priodi ac ymddifyrru, a'i ddifyrrwch pennaf yw poeni'r hwn sydd yn ei anwybyddu. Felly rhaid offrymu iddo.
Yr ydym wedi dywedyd rhai pethau am y dyn isaf yn Affrica a pherthyn llawer o'r straeon hyn iddo ef. Dangosant gwmpas ei fywyd, eglurant ei feddylddrych, awgrymant ei bosibilrwydd. Ond nid yw'r holl straeon i'w holrhain iddo ef. Y mae rhai o Uganda a rhai o lannau'r Congo, rhai o'r canolbarth a rhai o lannau'r mor, rhai o'r coedwigoedd a rhai o'r mynyddoedd. Ond y maent bron i gyd yn ymwneud â'r bobl a adwaenir yn Affrica fel y Bantu neu'r bobl sydd yn byw yn hanner isaf y Cyfandir Mawr.
Plant ydynt eto dan eu hoed
Yn disgwyl am eu stad.
Y mae'r mwyafrif mawr o honynt yn ddeiliaid Prydain Fawr a dibynna'u dyfodol i raddau mawr ar y ffordd yr ydym ni yn eu trin a'u trafod.