Straeon Gwerin Affrica/Y goeden fel

← Brenin y bwystfilod

Straeon Gwerin Affrica gan Robert Griffith, Madagascar

Tselane wrth y pentan →

STORI XII
Y GOEDEN FÊL

MEWN pentref ar gyffiniau anialwch y Kalahari yr oedd merch fach yn byw gyda'i thad a'i mam. Tselane oedd ei henw; ac ystyr Tselane yw llwybr. Tselane oedd cannwyll llygad ei thad ac yr oedd yn ei hoffter ati'n ei difetha'n lân.

Lle anghysbell iawn yw anialwch y Kalahari, ac yn aml y mae'r trigolion yn dioddef yn fawr oherwydd prinder dŵr.

Ffarmwr oedd tad Tselane ac yr oedd ganddo lawer iawn o wartheg a geifr. Bu nifer ohonynt farw un flwyddyn am nad oedd dŵr i'w gael.

Penderfynodd tad Tselane symud i ardal o'r enw Lotlakane, ond ni wyddai sut i dorri'r newydd i'w wraig a'r ferch fach Tselane.

Un noson, eisteddai'r tad wrth y tân gan edrych ar ei wraig yn cymysgu'r uwd yn y crochan a Tselane yn chwythu i wneuthur i'r tân gwelltglas gynneu. Trodd atynt yn sydyn ac meddai: "Y mae gennyf newydd drwg i chwi. Yr wyf wedi gwneuthur fy meddwl i fyny fod yn rhaid symud oddi yma, ac yr wyf am gychwyn bore fory." Yna trodd yn serchus at Tselane gan ddywedyd:

F'anwylyd! rhaid i tithau hefyd ddyfod."

Bore drannoeth trodd tad Tselane y gwartheg a'r geifr allan o'r corlannau a chychwynnodd ar ei daith i Lotlakane lle'r oedd dŵr yn y borfa; ond ni fynnai Tselane adael ei chartref a'i chyfeillion yn y pentref ar gyffiniau'r anialwch.

Dilyn di fi," meddai'r fam wrth Tselane, ond nid oedd Tselane yn fodlon o gwbl, a dechreuodd strancio a sgrechian.

"Ddo i ddim, mam; y mae'n tŷ ni mor hardd a'r muriau wedi eu gorchuddio â gleiniau o bob lliw, gwyn a choch a melyn a gwyrdd; na, ddo i ddim. Yn yr anialwch y mae'n boeth yn y dydd ac yn oer yn y nos ac y mae yno lewpardiaid a llewod a nadroedd. Ddo i ddim."

"O'r gorau, Tselane; gan dy fod mor ystyfnig aros yma ar dy ben dy hun, ond gofala gloi'r drws rhag ofn i ti gael dy fwyta gan y marimos (canibaliaid)."

Clôdd Tselane ei hun yn y tŷ ac aeth y fam a'r caeth forynion ar ôl y gŵr a'r gwartheg i gyfeiriad Lotlakane.

Wedi rhai dyddiau aeth y fam yn ei hôl i'r hen gartref gyda bwyd i Tselane. Pan ddaeth at y tŷ, galwodd:

"Tselane! Tselane fy mhlentyn, agor y drws, dyma fwyd iti."

Pwy sydd yna," meddai Tselane.

Dy fam wedi dyfod i chwilio amdanat ac i gario bwyd iti."

'Rwyn clywed y gair mam, ond yr ydych yn swnio i mi fel yr aderyn Ataga o'r goedwig fawr." Aeth y fam yn ei hôl heb i Tselane agor y drws iddi a dywedodd yr hanes wrth ei gŵr.

Dyma brofedigaeth yr ydych wedi ei dwyn arnom," meddai.

"I achub y gwartheg yr ydym wedi colli ein merch." Ac yr oedd y tad, yntau hefyd yn ddigalon iawn.

"Ewch yn eich ôl," meddai wrth ei wraig, "a dywedwch wrthi fy mod wedi codi tŷ llawer tlysach na'r hen un, a pherswadiwch hi i ddyfod yn ôl gyda chwi."

Dychwelodd y fam ar ei hunion; ond erbyn hyn, yr oedd calon Tselane wedi caledu, ac nid oedd modd ei symud.

Un diwrnod clywodd Tselane lais cras yn galw ac yn dywedyd: Agorwch y drws a derbyniwch y bwyd yma."

Ond yr unig ateb a ddaeth oedd: "Ewch i ffwrdd yr hen farimo drwg. Y mae drws y tŷ ar fin y clogwyn; ni ellwch ei agor."

Aeth y marimo i ffwrdd, a chynheuodd dân a dododd ddarn o haearn ynddo. Pan oedd yn wynias llyncodd ef, gan obeithio y cliriai hynny ei lais. Yna, aeth yn ei ôl i geisio swyno Tselane, ond 1 ddim diben.

Cynheuodd dân eilwaith a llyncodd ddarn arall o haearn poeth, a'r tro hwn yr oedd ei lais yn llawer mwynach. Meddyliodd Tselane mai llais ei mam a glywodd y tro hwn a chan fod arni eisiau bwyd yn angherddol, agorodd y drws.

Rhuthrodd y marimo i mewn a dododd Tselane mewn cŵd o groen, a chariodd hi adref.

Yr oedd ei ffordd yn arwain trwy ryw bentref neilltuol, a chan ei fod yn flinedig a sychedig, gadawodd y cŵd yng ngofal nifer o ferched bach, tra'r elai ef i chwilota am fwyd a diod yn y tai. Dywedai fod syched mawr arno, ond ni fynnai ddŵr glân i'w yfed. Yr oedd yn rhaid iddo ef gael rhywbeth llawer cryfach na dŵr.

Tra'r oedd yn myned o dŷ i dŷ, yr oedd y merched mor gywrain i wybod beth oedd yn y cŵd fel y daethant o hyd i dwll bach ynddo, ac wrth ysbio trwy hwnnw gwelsant fys plentyn, ac meddent: "Bys pwy yw hwn?" "Fy mys i," meddai llais o'r cwd. A Tselane ydwyf fi."

Yr oedd pawb yn y pentref yn adnabod Tselane. Yno'r oedd ei modryb yn byw, ac yn ffodus yr oedd ei mam yn digwydd bod yn y pentref ar y pryd.

Aeth y merched ar garlam i ddywedyd y stori, ac aeth mam Tselane yn ddistaw bach i weled a oedd yr hanes yn wir. Cymerwyd Tselane allan o'r cwd a dodwyd clamp o gi yn ei lle, a nadroedd gwenwynig ac y scorpionau.

Pan ddaeth y marimo'n ei ôl, yr oedd yn rhy feddw i dalu sylw manwl i ddim byd. Cydiodd yn y cwd, taflodd ef dros ei ysgwydd gan feddwl am y pryd da a gawasi pan yn bwyta Tselane.

Wedi cyrraedd y tŷ gwnaeth i'w wraig gynneu tân mawr a dodi'r crochan mwyaf arno, a throdd hi dros y drws. Yna agorodd yr hen walch y cwd. "Ow! Ow! Brenin! Brenin! Ow! Ow! Beth sydd gennyf? Brathodd y ci ef, clymodd y neidr ei hun am ei goes, colynnodd yr scorpion ef a meddyliodd y corgi drwg fod diwedd y byd wedi dyfod. Gwaeddai: "Wraig, wraig, agorwch y drws." Ond ni chlywodd y wraig mohono. Gwelodd dwll bach yn y tô, gwthiodd ei ffordd allan. Rhedodd i fyny ac i lawr y pentref fel dyn gwyllt.

Wedi rhedeg am amser fel gwallgofddyn i fyny ac i lawr y pentref, fe'i taflodd ei hun ar domen fawr o laid du, a throdd yn goeden.

Daeth gwenyn i wneuthur eu nyth yn y goeden, a phob gwanwyn â genethod y pentref i gasglu'r mêl yn y goeden. Dyma, meddent, fel y daeth y goeden Fêl i wlad fawr Affrica.