Straeon Gwerin Affrica/Y mwnci a'r crwban

Straeon Gwerin Affrica

gan Robert Griffith, Madagascar

STORI XX
Y MWNCI A'R CRWBAN

YNG nghoedwigoedd mawrion Affrica y mae llawer math o fwnciod: Rhai mawrion sydd yn gallu sefyll ar eu traed ôl, ac eistedd i lawr a bwyta gyda'i dwylo bron mor ddeheuig a dynion; eraill nad ydynt bron byth i'w gweled ond ar ganghennau'r coed; eraill mor fach fel mai prin y meddyliem mai mwnciod ydynt. Ond y mae un peth yn nodweddu pob un ohonynt, sef eu direidi. Y maent yn llawn o bob math ar driciau, ac yn aml iawn y mae'r direidi yn achosi cymaint o helynt yn eu mysg, nes bod yn rhaid cael cyfarfod ambell waith i setlo'r cweryl. Ond y mae gan y mwnci ei bethau da hefyd, ac un yw, ei ofal am ei gyd—fwnci pan mewn perigl neu brofedigaeth. Os anafir mwnci aiff ei gyd—fwnciod i gasglu dail, a'u cnoi nes eu gwneuthur yn feddal feddal; yna dodant hwy yn ofalus ar glwyf eu cyfaill. Ac mi dybiaf na bu mam neb erioed yn fwy gofalus o'i phlant nag yw'r mwnciod.

Dywed teithiwr iddo saethu mwnci un tro, a'i fod wedi penderfynnu na saethai fwnci byth mwy. Un bach ydoedd, ac fel y cerddai i ffwrdd â'i ddryll dan ei gesail, safai y fam ar ei lwybr a'r un bach yn ei breichiau gan edrych i wyneb y dyn gwyn fel pe'n dywedyd yn wylaidd: "Dyma a wnaethoch i fy un bach i." Gwelodd un dyn wyf yn ei adnabod yn dda, fwncies ar goeden un tro, ac un bach ar ei chefn. Syllai a syllai yn ddwys ar y dyn dieithr, a gwyddai yntau ei bod yn ceisio dywedyd rhywbeth, oblegid cydiai yn dyn yng nghangen y goeden â'i llaw dde, a'i dwy law ôl a'i chynffon, ac â'r llaw chwith tynnai'r un bach yn araf oddi ar ei chefn a gwasgai ef yn dŷn at ei brest. Yna fe'i gollyngodd ei hun, rhoddodd naid fawr i goeden arall, a diflannodd o'r golwg. "Go dda fam fach," meddai'r dyn gwyn, yn gofalu mor fwyn am y baban." Ond serch hynny nid oes neb mwy direidus na'r mwnci.

Un tro gwahoddodd mwnci grwban i ginio a derbyniodd y crwban y gwahoddiad yn ddiolchgar a moesgar. Wedi ei wneuthur ei hun yn lân a destlus, aeth i gartref y mwnci i fwynhau'r wledd fel y tybiai ef. Dododd y mwnci y crwban i eistedd ar stôl a rhoddodd y danteithion o'i flaen ar y llawr. Bob tro'r estynnai'r crwban at y bwyd, syrthiai oddiar ei stôl. Yr oedd yr rhy foesgar i aros ar lawr a'r mwnci'n ymddangos yn rhy foneddigoedd i'w adael ar y llawr. Bob tro y syrthiai, codai'r mwnci ef yn ei ôl ar ei stôl. Y diwedd fu i'r mwnci fwyta'r danteithion a'r crwban fynd yn ei ôl heb fwynhau'r wledd.

Ar ôl dychwelyd adref, meddai'r crwban wrtho'i hun: Wel, dyna gorgi direidus ydi'r mwnci yn gwneuthur ffwl ohonof fel hyn." Wedi rhai dyddiau anfonodd y crwban ei negesydd at y mwnci i'w wahodd i ginio, ac wrth gwrs ni allai'r mwnci lai na derbyn y gwahoddiad ac aeth i gartref y crwban.

Yr oedd y crwban wedi paratoi gwledd ardderchog ac wedi gwahodd nifer o'i gyfeillion hefyd.

Meddai'r mwnci wrth y crwban: "A gaf fi olchi fy nwylaw cyn bwyta, os gwelwch yn dda?'

"Nid oes gennyf ddwr yma," ebe'r crwban; "Yn yr afon y byddwn ni yn ymolchi."

I ffwrdd â'r mwnci at lan yr afon, ond yr oedd y ffordd yn arwain trwy welltglas oedd newydd ei losgi. Golchodd y mwnci ei ddwylaw yn yr afon, ond wrth ddychwelyd, aethant yn barddu i gyd oddiwrth y gwelltglas. Aeth yn ei ôl at yr afon eilwaith oblegid ni allai ymddangos fel hyn ymysg y crybanod. Ond bob tro y ceisiai adael yr afon âi yn ddu fel y fran. O'r diwedd, galwodd ar y crybanod i fyned ymlaen â'r wledd, ac meddai wrtho'i hun: nid yw'r crwban mor hurt ag y meddyliais, ond dyna, fy nireidi i a'i dododd ef gyntaf ar y stôl. Fel hyn y mae'n talu'r pwyth yn ei ôl i mi."

Nodiadau