Straeon Gwerin Affrica/Zweggir Aggrey
| ← Y Prolog | Straeon Gwerin Affrica gan Robert Griffith, Madagascar |
Y goeden fawr a'r gorsen ysig → |
STORI I
ZWEGGIR AGGREY
CYMERAI ormod o amser inni ddringo mynydd mawr Kilimanjaro yn Kenya. Y mae oddeutu 20,000 o droedfeddi o uchter. Gofynnwn i chwi chwilio yn eich llyfrau ysgol am ragor o'i hanes, a'r chwedlau diddorol sydd gysylltiedig ag ef. Ofnwn hefyd y gorfodir ni i orffen y bennod heb ddywedyd y cyfan a ddylid am ddeheudir Affrica, oblegid yr ydym am i chwi wybod bod dynion yn codi yn y cyfandir mawr hwn sydd deilwng o barch ac edmygedd.
ZWEGGIR AGGREY
Yn y bennod gyntaf buom yn ymdrin â dyn y Kalahari a gwelsom ei ragoriaethau ef. Dyma hanes un arall ohonynt—Zweggir Aggrey. Ganwyd Zweggir Aggrey yn Anambu ar y Gold Coast tua hanner can mlynedd yn ol. Yr oedd yn un o'r rhai duaf o blant Affrica.
Pan yn fachgen nid oedd yn wahanol i blant duon eraill Affrica. Yr oedd yn llawn direidi ac anturiaeth. Hoffai ymdrochi'n y môr, a gallai
.jpg)
nofio bron fel pysgodyn. Ni wyddai beth oedd ofn, a phe gellid cael sgwrs ag ef heddiw yr wyf yn sicr y cawsem ambell stori ddifyr am beryglon ymdrochi mewn môr sydd yn enwog am sharks.
Yr oedd ef a nifer o'r bechgyn wedi bod yn ymdrochi un tro ac yn siarad a'i gilydd ar y tywod poeth beth oeddynt am fod pan dyfent yn ddynion. Soniai rhai am orchestion yr heliwr a'r modd gorau i ladd llew a llewpard. Yr oedd un neu ddau am eu henwogi eu hunain trwy gasglu arian a pherchen llawer o wartheg.
Un borau yr oedd stwr mawr ym mhentref Anambu. Yr oedd Zweggir yn gadael ei gartref ac yn croesi'r môr mawr i chwilio am wybodaeth. I'r America yr aeth, i ysgol Booker Washington, yn Tusgagee.
Ni bu yno'n hir. "Y mae'r bachgen hwn yn llawn athrylith" meddai ei athro. Ymysg pethau eraill, dysgodd argraffu a daeth yn enwog fel newyddiadurwr, oblegid, er ei fod yn hannu o deulu brenhinol ni allai fforddio heb weithio. Yna aeth i brif ysgol Columbia ac yno graddiodd yn Ph.D. a D.D. yn ogystal ag ennill deg o raddau eraill.
Cafodd lawer cynnig i aros yn America ond credai Zweggir mai dychwelyd i'w wlad ei hun ydoedd ei ddyletswydd. Dyheai ef am weled y dyn du yn Affrica yn cael ei gyfle ac fe'i cyflwynodd ei hun i roddi ei orau dros ei wlad a'i genedl.
Heb golli ei edmygedd o'r dyn gwyn credai yn y dyn du. Fel hyn y dywedodd un amdano.
"Dr. Aggrey was the finest interpreter the present century has produced of the white man to the black and the black to the white."
Cafodd lawer o achos i suro oherwydd ymddygiad rhai dynion gwynion tuag ato, ond ni chwynai byth. Yr oedd yn Gristion diamheuol, a hyd ddiwedd ei yrfa bu'n ffyddlon i'r Cenhadon fu'n garedig iddo yn nyddiau ei ieuenctid.
Ymhen amser, penodwyd ef yn Athro yng Ngholeg Tywysog Cymru yn Achimota—un o golegau mwyaf poblogaidd y byd. Tywysog Cymru ei hun a agorodd y Coleg, a dywedir iddo aros am awr gyfan i ymddiddan â Dr. Aggrey. Y mae'n debig i'r Tywysog ddysgu mwy am wir feddwl a dyhead y dyn du yn ystod yr awr honno nag a wnaeth ar ei holl deithiau yn y Cyfandir mawr.
Meddyliodd rhai y dylid gwybod mwy am y ffordd i addysgu brodorion Affrica a phenodwyd Comisiwn i'r perwyl hynny. Cymro yn hannu o Sir Fon, ond yn byw yn America, oedd prif aelod y Comisiwn hwn, sef Dr. Jesse Jones,[1] ac yr oedd Dr. Aggrey yntau'n aelod gwerthfawr a dylanwadol o'r cyngor pwysig hwn.
Yn ystod gwyliau'r Coleg gwelid ef yn fynych yn ymweled â'r America; ac â Phrydain.
Dyn cymharol fyr ydoedd, â gwefusau llawn a'i wallt yn gyrliog, a'i ddanedd yn wynion, a phob amser yn gwenu: fel y rhoddwyd iddo'r enw: Africa's Apostle of laughter."
Un tro, pan yn annerch cyfarfod yn Mhrydain dywedodd: "Yr wyf yn hoffi gwlad y dyn gwyn, yn mwynhau ei ganu melys, a'i gerddoriaeth odidog; ond sylwaf ar un peth: nid yw'r dyn gwyn byth yn gallu canu tôn gyflawn ar y piano heb ddefynddio'r keys duon a gwynion gyda'i gilydd."
Gresyn fawr o'r dyn da diamheuol hwn. Er bod ganddo ddeuddeg o raddau, yr oedd bob amser yn wylaidd a gostyngedig. Ni wn am ddim a eglurai ei fuchedd yn well na'r adnod honno
"Gwyn eu byd y rhai addfwyn."
Wrth deithio mewn llong i'r America bu raid iddo eistedd wrth fwrdd ar wahan. Dyn du ydoedd ac ni fynnai'r bobl wynion gyd-fwyta ag ef.
Pan osodwyd bwyd iddo wrtho'i hun, chwarddodd a dywedodd: "Popeth yn iawn. Caf innau ddyn i mi fy hun i arlwyo fy mord."