Traethodau'r Diwygiad/Ar Ryddid Cristnogol

← Rhan o lythyr yn cyflwyno'r traethawd i'r pab

Traethodau'r Diwygiad gan Martin Luther wedi'i gyfieithu gan John Morgan Jones, Bangor

Diweddglo →

YN RHYDD AC YN RHWYM.

Fel peth hawdd a dibwys y cyfrifir ffydd Gristnogol gan lawer, ac i rai nid yw ond un ymhlith y rhinweddau.

Y rheswm am hyn yw na chawsant erioed y profiad lleiaf yn bersonol o honi; ni phrofasant flas ei grym erioed. Amhosibl yw i neb ysgrifennu'n dda am dani, nac ychwaith ddeall yn iawn y traethawd gorau arni, oni yrrwyd ef rywbryd gan wasgfa trafferthion a gofidiau'r byd i wneuthur prawf personol ar ei hysbryd grymus hi.

Ar y llaw arall, ni all neb a gafodd y profiad personol lleiaf o honi ysgrifennu na siarad na meddwl na chlywed digon am dani hi; canys ffynnon o ddyfroedd byw yw ynddo yn tarddu i fywyd tragwyddol, fel yn wir y geilw Crist hi.

Ni allaf innau chwaith ymffrostio yn fy nigonedd, a gwn mor dlawd yw arnaf; ond gan fy mod wedi yfed rhyw ychydig o'i dyfroedd i'm nerthu i gyfarfod â'm llu o demtasiynau, gobeithiaf fedru siarad ac ysgrifennu am ffydd gyda mwy o wirionedd ac o sylwedd na'r rhai a fu o'm blaen yn torri geiriau a hollti blew am dani, heb fawr o ddeall o'u hymadroddion eu hunain.

Ac er mwyn agor llwybr hyffordd i bobl annysgedig—canys hwy'n unig yr wyf am wasanaethu—cynigiaf i ddechrau ddau osodiad ynglŷn â rhyddid a chaethiwed yr ysbryd:

1. Y mae'r dyn Cristnogol yn arglwydd ar bob peth, heb fod yn ddarostyngedig i neb na dim.

2. Y mae'r dyn Cristnogol yn was hollol ufudd i bawb, ac yn ddarostyngedig i bawb a phob peth.

Er yr ymddengys ar y cyntaf fod y ddau osodiad hyn yn croesddywedyd ei gilydd, eto pan welir y cysondeb sydd rhyngddynt, atebant yn iawn i'r diben sydd gennym ni mewn golwg.

Pawl ei hun yw awdur y ddau, canys dywed ef: "Er fy mod yn rhydd oddiwrth bawb, mi a'm gwneuthum fy hun yn was i bawb (1 Cor. ix. 19). "Na fyddwch yn nyled neb o ddim ond o garu bawb eich gilydd (Rhuf. xiii. 8). Ond y mae cariad yn ôl ei natur yn wasanaethgar a darostyngedig i'r hwn a gerir. Crist hefyd, er ei fod yn Arglwydd pawb a anwyd o wraig ac a ddarostyngwyd i'r ddeddf (Gal. iv. 4), ar yr un pryd yn rhydd ac yn gaeth, yn ffurf Duw a ffurf gwas.

Yn awr, er mwyn deall y mater yn fwy trwyadl, fe ddechreuwn fel hyn. Y mae dwy natur ymhob dyn, yr ysbrydol a'r gorfforol. Yn ôl ei natur ysbrydol a enwir yr enaid, fe'i gelwir y dyn ysbrydol, y dyn oddi mewn, y dyn newydd. Yn ôl ei natur gorfforol a elwir yn gnawd, fe'i gelwir y dyn cnawdol, y dyn oddi allan, yr hen ddyn. Gall yr Apostol ddywedyd am dano: "Er llygru ein dyn oddiallan, er hynny, y dyn oddimewn a adnewyddir o ddydd i ddydd (2 Cor. iv. 13).

Yn herwydd y rhaniad hwn ynddo y dywed yr Ysgrythur bethau hollol groes i'w gilydd am yr un dyn. Y gwir yw bod dau ddyn yn yr un yn ymladd yn erbyn ei gilydd: y cnawd yn erbyn yr ysbryd, a'r ysbryd yn erbyn y cnawd (Gal. v. 17).

I.
Y RHYDDID SYDD O FFYDD.

1. YSTYRIWN, YN GYNTAF, y dyn oddi mewn, er mwyn gweled paham a pha fodd y daw dyn yn ddyn cyfiawn a rhydd ac yn Gristion yn wir, hynny yw, yn ddyn ysbrydol, yn ddyn newydd, yn ddyn oddi mewn.

Y mae'n ddigon eglur nad oes gan unrhyw beth allanol, boed ef beth y bo, y gallu i greu cyfiawnder neu ryddid Cristnogol mwy nag anghyfiawnder neu gaethiwed. Hawdd yw gweled y rheswm am hynny. Pa faint gwell yw'r enaid o'r ffaith fod y corff yn iach, yn rhydd ac yn llawn ynni; yn bwyta, yn yfed ac yn symud fel y myn? Onid yw'r dynion annuwiolaf a mwyaf caeth i bob math o bechod yn mwynhau'r un breintiau? O'r ochr arall, pa fodd y gall afiechyd, caethiwed, newyn neu syched y corff neu unrhyw ddrwg allanol arall niweidio'r enaid? Oni ddioddefir y pethau hyn hefyd gan y duwiolaf o ddynion a'r glanaf eu cydwybod? Nid yw'r naill na'r llall yn cyffwrdd â rhyddid neu gaethiwed yr enaid.

Nid yw o unrhyw les addurno'r corff â dillad cysegredig fel y gwna'r offeiriaid nac i'r corff fyw mewn lleoedd cysegredig, cyflawni gweithredoedd cysegredig—gweddïo neu ymprydio neu wneuthur pa waith bynnag a ellir ei wneuthur gan y corff ac yn y corff. Rhaid yw wrth rywbeth hollol wahanol er mwyn creu cyfiawnder neu ryddid yr enaid. Gall unrhyw ddyn annuwiol wneuthur y pethau y soniais am danynt; creu rhagrithwyr yn unig a wnânt.

O'r ochr arall, ni ddaw un niwed i'r enaid o wisgo'r corff mewn ddillad halogedig, o fyw o hono mewn lleoedd halogedig, o fwyta ac yfed fel pawb eraill, o beidio â gweddïo'n gyhoeddus mewn gair nac ychwaith o wrthod gwneuthur yr holl bethau a ellir eu gwneuthur gan y rhagrithwyr y soniwyd am danynt.

I gydnabod y gwir yn llawn, ni ddaw dim da o'r holl ddyfalu a'r myfyrio nac o ddim a wneir trwy ymdrechion neu egnïon dyn ei hun.

CYFOETH YR EFENGYL.

Un peth ac un yn unig sydd angenrheidiol er mwyn creu bywyd, cyfiawnder a rhyddid Cristnogol. Yr un peth hwnnw yw gair santaidd Duw, Efengyl Crist—fel y dywed Ef: "Myfi yw'r Atgyfodiad a'r Bywyd; yr hwn sydd yn credu ynof fi ni bydd marw'n dragywydd (Ioan xi. 25). Os y Mab a'ch rhyddha chwi, rhyddion a fyddwch yn wir (Ioan viii. 36). "Nid trwy fara yn unig y bydd byw dyn, ond trwy bob gair a ddaw allan o enau Duw."

Gan hynny, byddwn yn berffaith sicr o hyn: fe all yr enaid hepgor popeth ond gair Duw, ac heb air Duw nid oes dim a'i llesha. A chanddo air Duw, y mae'r enaid yn gyfoethog. Nid oes arno angen dim mwy, canys yn y gair y mae bywyd, gwirionedd, goleuni, tangnefedd, cyfiawnder, iechydwriaeth, llawenydd, rhyddid, doethineb, pob rhinwedd, gras a gogoniant a phob da anchwiliadwy. Dyna paham y geilw ac y gweddïa'r proffwyd yn y 119 Salm (Octenarius) ac mewn llawer man arall ac mewn llawer dull a modd am air Duw. Ni all digofaint Duw chwaith ddanfon pla mwy creulon ar ddynion na'r newyn am glywed ei eiriau (Amos viii. 11); Ni all roi ffafr fwy na danfon ei air—fel y dywed y Sallwyr: Anfonodd ei air ac iachaodd hwynt ac a'u gwaredodd o'u dinistr." (cvii. 22). Ni ddanfonwyd Crist i ddim arall ond i gyhoeddi'r gair. Nid oes un rheswm arall dros alw ac ordeinio apostolion, esgobion a holl gorff yr offeiriaid ond er mwyn gweinidogaethu ar air Duw.

Ond chwi a ofynnwch, beth ynteu yw'r gair hwn, a pha fodd y mae i'w ddefnyddio gan fod cynifer o eiriau Duw?

Atebaf finnau Fe ddywed yr Apostol Pawl pa beth yw, sef Efengyl Duw am ei Fab ymgnawdoledig, croeshoeliedig, atgyfodedig a gogoneddedig trwy'r Ysbryd, y Santeiddiwr (Rhuf. i. 1).

Ystyr a grym pregethu Crist yw iddo borthi, cyfiawnhau, rhyddhau ac achub yr enaid trwy gredu o'r enaid y bregeth. Canys ffydd yw'r unig ffordd achubol ac effeithiol o ddefnyddio gair Duw: Os cyffesi â'th enau yr Iesu'n Arglwydd, a chredu yn dy galon i Dduw ei atgyfodi ef o feirw, cadwedig fyddi " (Rhuf. x. 9). Canys Crist yw diwedd y ddeddf er cyfiawnder i bob un a'r sydd yn credu " (Rhuf. x. 4). "Y cyfiawn a fydd byw trwy ffydd" (Rhuf. i. 17).

Canys ni ellir derbyn na choledd gair Duw trwy unrhyw weithredoedd ond trwy ffydd yn unig. Am hynny, fel y mae'n eglur mai angen y gair yn unig sydd ar yr enaid er mwyn ei fywyd a'i gyfiawnder, felly hefyd, nid oes cyfiawnhau i fod trwy unrhyw weithredoedd ond trwy ffydd yn unig. Canys pe gellid cyfiawnhau'r enaid mewn unrhyw ffordd arall, ni fyddai angen am y gair nac, o ganlyniad, am ffydd chwaith. Ond ni all y ffydd hon gyd—sefyll â gweithredoedd —boed hwy mor fawr ag y bônt. Cloffi rhwng dau feddwl a fyddai hyn addoli Baal a'i gusanu—y pechod gwaethaf, fel y dywed

"Am hynny, pan ddechreui gredu, ti a ddysgi hefyd fod popeth sydd ynot yn euog, yn bechadurus, ac wedi ei ddamnio —yn ôl y gair hwnnw: Pawb a bechasant ac a aethant yn yn ôl am ogoniant Duw"; a'r gair arall: "Nid oes neb cyfiawn; nid oes neb a wna ddaioni; gwyrasant oll, aethant i gyd yn anfuddiol." (Rhuf. iii. 23; 10—2).

O gydnabod hyn, cei wybod hefyd fod Crist yn anghenrhaid i ti, yr hwn a ddioddefodd ac a atgyfodwyd er dy fwyn i'th droi trwy ffydd ynddo ef yn ddyn arall, a'th holl bechodau wedi eu maddau a thithau wedi dy gyfiawnhau trwy haeddiannau arall, hynny yw, trwy haeddiant Crist yn unig.

Ni all y ffydd hon lywodraethu ond yn y dyn oddi mewn, fel y dywed Pawl: "A'r galon y credir i gyfiawnder" (Rhuf. x. 10).

A chan mai trwy'r ffydd hon yn unig y cyfiawnheir dyn, eglur yw na chyfiawnheir ac na all y dyn oddi mewn ddyfod yn rhydd ac yn ddedwydd trwy unrhyw fath o weithred allanol. Nid oes a fynno gweithredoedd ag achubiaeth.

Felly hefyd o'r ochr arall, trwy wadu Duw ac anghrediniaeth y galon yn unig, y gwneir dyn yn euog ac yn gaethwas i bechod, ac nid trwy unrhyw weithred bechadurus allanol.

Am hynny, gofal cyntaf pob dyn a ddylai fod bwrw o'r neilltu bob ymddiried mewn gweithredoedd, a chryfhau ei ffydd o hyd, a thrwyddi gynyddu mewn gwybodaeth—nid o weithredoedd ond o Grist Iesu a ddioddefodd ac a atgyfododd er ei fwyn (1 Pedr v.). Ni all dim ond ffydd wneuthur Cristion, fel y dywed Crist wrth yr Iddewon pan ofynnent iddo pa beth a wnaent er mwyn gweithio gweithredoedd Duw. Gwrthyd y llu gweithredoedd y gwêl eu bod hwy'n ymfalchio ynddynt. Un gorchymyn yn unig a rydd iddynt: Hwn yw gwaith Duw, sef credu o honoch yn yr hwn a anfonodd ef. "Canys er mwyn hyn yr ordeiniodd Duw'r Tad ef" (Ioan vi. 28, 29).

Am hynny, y mae ffydd iawn yng Nghrist yn drysor digymar a ddwg gyda hi bob iechydwriaeth ac a'n ceidw rhag pob drwg, fel y dywed Marc: "Y neb a gredodd ac a fedyddiwyd a fydd cadwedig. Y neb ni chredodd a ddemnir" (Marc xvi. 16).

Â'i olwg ar y trysor hwn y dywedodd Eseia: "Ar fyr y gwna'r Arglwydd ei ewyllys gyfan ar y ddaear ac fe lifa drosom mewn cyfiawnder." (Eseia x. 22, 23). Fel pe dywedai: Fe leinw ffydd sydd yn grynodeb o bob cyflawniad o'r gyfraith, y neb a gred a'r fath gyfiawnder ag na fydd angen mwy arnynt. Felly y dywed Pawl hefyd: "A'r galon y credir i gyfiawnder (Rhuf. x. 10).

Y DDEDDF A'R EFENGYL.

2. Ond gofynni: Paham ynteu y mae'r Ysgrythur yn gorchymyn cynifer o weithredoedd, o seremonïau ac ddeddfau os gall ffydd yn unig gyfiawnhau dyn a chyfleu trysor mor fawr o ddaioni heb weithredoedd? Atebaf finnau: Yn fwy na dim, rhaid yw cadw mewn cof mai ffydd yn unig ar wahan i weithredoedd a gyfiawnha, a ryddha ac a achub. Dywedwyd hynny eisoes, a gwnawn ef yn eglurach fyth.

Cadwer mewn cof y ffaith fod holl Ysgrythur Duw wedi ei rhannu'n ddwy ran, sef yw hynny, gorchmynion ac addewidion. Fe ddysg y gorchmynion i ni lawer o weithred— oedd da, ond y mae bwlch rhwng dysgu a chyflawni. Dengys y gorchmynion yr hyn y dylem ei wneuthur, ond ni roddant y nerth i'w gyflawni. Ordeiniwyd hwy i ddatguddio dyn iddo ef ei hun, profi ei anallu i wneuthur y da a'i orfodi i amau ei nerth ei hun. Dyna paham y gelwir y Ddeddf yr Hen Destament neu'r Hen Gyfamod. Ynddo y cawn y gorchmynion.

Er enghraifft, "Na chwennych" yw'r gorchymyn a'n hargyhoedda ein bod oll yn bechaduriaid gan na all neb beidio â "chwennych pa mor egnïol bynnag ei ymdrech. Am hynny, er mwyn iddo beidio â chwennych a chyflawni'r gorchymyn, gorfodir iddo anobeithio am dano ei hun a chwilio yn rhywle arall a thrwy rywun arall am yr help na chaiff ynddo ef ei hun. Fel y dywed Hosea: "Y mae dy ddistryw ynot ti dy hun, O Israel, a'th unig gynorthwy ynof Fi." (xiii. 9). Ond yr hyn a wneir gan y gorchymyn hwn a wneir hefyd gan yr holl orchmynion—canys y maent oll yr un mor amhosibl i ni.

Ond yn awr, wedi yr argyhoedder dyn o'i anallu ei hun gan y gorchymyn a'i ddwyn i bryderu pa fodd y gall fodloni'r ddeddf, yna fe ddaw'r rhan arall o'r Ysgrythur i mewn, sef, addewidion Duw a gyhoedda ogoniant Duw ac a ddywed: Os ti a fynni gadw'r ddeddf a pheidio â chwennych, wele, cred yng Nghrist. Ynddo ef addewir i ti ras a chyfiawnder a hedd a rhyddid. Os credi, cei bob peth; oni chredi, ni chei ddim. Canys yr hyn sydd amhosibl i ti trwy holl weithredoedd y ddeddf, ti a'i gwnei'n hawdd ar unwaith trwy ffydd. Pennodd Duw Dad bopeth i ffydd. Pwy bynnag sydd ganddo ffydd y mae popeth ganddo, a phwy bynnag nid oes ganddo ffydd, nid oes dim ganddo. Canys Duw a'u caeodd hwynt oll mewn anghrediniaeth, fel y trugarhâi wrth bawb" (Rhuf. xi. 32).

GRYM FFYDD.

(a) Felly, fe rydd addewidion Duw'r hyn a hawlir gan y gorchmynion. Cyflawnant yr hyn a orchymyn y ddeddf. Dyledus ŷm i Dduw am y cwbl—y gorchmynion ac ufudd-dod iddynt. Ef ei hun a orchymyn. Ef ei hun a rydd rym i ufuddhau. Am hynny y perthyn addewidion Duw i'r Testament Newydd; yn hytrach, hwy yw'r Testament Newydd. Y mae'r addewidion dwyfol hyn yn eiriau santaidd, gwir, cyfiawn, rhydd, tangnefeddus, a llawn o bob daioni. Am hynny fe unir yr hwn a lŷn wrthynt yn anwahanadwy â hwynt. Yn wir, fe'i cymethir mor llwyr â hwy nes ei drwytho â phob rhinwedd o'r eiddynt. Canys os oedd cyffwrdd allanol â Christ yn iachau, pa faint mwy o lawer y gwna'r cyffyrddiad tynerach hwn yn yr ysbryd, yr uniad byw hwn â'r Gair—pa faint mwy y gwna hwn yr enaid yn gyfrannog o holl rinweddau'r Gair.

Hon ynteu yw'r ffordd y cyfiawnheir, y santeiddir, yr heddychir, y rhyddheir ac y cyflenwir yr enaid â gwirionedd gan Air Duw, y llenwir ef â phob rhyw ddaioni, ac y gwneir ef yn blentyn Duw, fel y dywed Ioan: "Rhoddodd iddynt allu i ddyfod yn feibion Duw—hwy a gredant yn ei enw Ef " (Ioan i. 12)

Oddiwrth hyn oll, hawdd yw deall o ba le y cafodd ffydd y fath allu, a phaham nad yw unrhyw weithredoedd da i'w cyffelybu â hi. Ni all unrhyw weithred lynu mor agos wrth Air Duw na chartrefu fel hi yn yr enaid. Ffydd yn unig a'r Gair a fedr arglwyddiaethu ar yr enaid ac ynddo. Y peth yw'r Gair, hynny hefyd a fydd yr enaid a greir ganddo: fel y try'n haearn a boethir yn eirias i ddelw'r tân y mae ynddo.

Eglur yw, gan hynny, fod ei ffydd yn ddigon i'r Cristion ar gyfer popeth. Nid oes arno angen am weithredoedd i'w gyfiawnhau. Ac onid oes arno angen am weithredoedd, nid oes arno angen am ddeddf chwaith. Onid oes arno angen am ddeddf, y mae'n rhydd oddiwrth y ddeddf; a gwir yw'r gair nad i'r cyfiawn y rhoddwyd y ddeddf (1 Tim. i. 9). Am hynny, rhyddid Cristnogol yw hyn, sef ein ffydd ni, y ffydd a'n gwna nid yn esgeulus nac yn ddiofal o ymarweddiad da ond yn ddiangen am ddeddf a gweithredoedd er mwyn ein cyfiawnhau a'n hachub.

GEIRWIREDD DUW.

(b) Cyfrifwn hyn oll fel grym cyntaf ffydd, a cheisiwn weled beth yw'r ail.

Un o nodweddion ffydd hefyd yw y gesyd yr anrhydedd pennaf ar wrthrych ei chred ac y coledd y syniad uchaf am dano—gan ei bod yn edrych arno fel un geirwir a theilwng. Nid oes anrhydedd tebyg i'r parch a roddwn i eirwiredd a chyfiawnder yr hwn y credwn ynddo. Pa rinwedd uwch a fedrwn ei phriodoli i neb na gwirionedd a chyfiawnder a daioni diffael? O'r ochr arall, pa sarhad mwy a fedrwn ei osod ar neb na'i warthnodi â'r enw anghyfiawnder a chelwydd, neu ei ddrwgdybio fel y gwnawn pan wrthodwn ei gredu?

Pan gred yr enaid yn addewidion Duw, fe'i peirch fel un geirwir a chyfiawn—ac ni ellir priodoli dim mwy gogoneddus i Dduw na hynny. Yr addoliad uchaf a fedrwn ei roddi i Dduw yw priodoli geirwiredd a chyfiawnder iddo a phob rhinwedd sy'n ddyledus i'r hwn y credwn ynddo. Wrth wneuthur hyn, dengys yr enaid ei barodrwydd i ufuddhau i'w holl ewyllys. Dyna'r ffordd i santeiddio enw Duw a rhoddi iddo'r hawl i wneuthur a fynno â ni, gan lynu wrth ei addewidion Ef heb amau dim ar ei eirwiredd, ei gyfiawnder, na'i ddoethineb i wneuthur a threfnu a gofalu am bob peth yn y ffordd orau.

Onid yw enaid o'r fath mewn ffydd fel hon yn barod i roi ufudd-dod ymhob peth i Dduw? Pa orchymyn a erys heb ei gyflawni gan ufudd-dod fel hwn? Pa gyflawni mwy a all fod na llwyr ufudd-dod? Nid gan weithredoedd y cyflewnir hyn ond gan ffydd yn unig. Ar y llaw arall, pa wrthryfel, pa annuwioldeb, pa sarhad mwy a ellir ei osod ar Dduw na gwrthod credu ei addewid? Pa beth yw hyn amgen na gwneuthur Duw'n gelwyddog neu amau ei eirwiredd— priodoli geirwiredd i ni'n hunain a chelwydd i Dduw? Onid gwadu Duw yw hyn a gosod delw o honom ein hunain yn ein calon? Pa les yw gweithredoedd, boed hwy angylaidd neu apostolaidd—a ninnau mewn cyflwr o'r fath?

Iawn y gwnaeth Duw, ynteu, yn cloi popeth, nid mewn dig nac mewn nwyd, ond mewn anghrediniaeth fel na ryfygo neb gredu yr achubir ef trwy honni ei fod yn cadw'r ddeddf, trwy hyd yn oed weithredoedd pur a glân y ddeddf. Gan ei fod wedi ei gau i mewn yn y pechod anghrediniaeth, rhaid yw iddo naill ai gofyn am drugaredd neu oddef cyfiawn ddamnedigaeth.

Eithr pan wêl Duw y priodolir geirwiredd Iddo ac yr anrhydeddir Ef gan ffydd ein calon â'r parch sy'n ddyledus Iddo, fe'n hanrhydedda yntau ninnau yn herwydd ein ffydd, gan briodoli geirwiredd a chyfiawnder i ninnau hefyd. Canys gweithreda ffydd yn eirwir a chyfiawn pan rydd eiddo Duw i Dduw; ac am hynny'n gyfnewid, fe ogonedda Duw hefyd ein cyfiawnder ninnau.

Gwir a chyfiawn yw mai gwir a chyfiawn yw Duw; a chyffesu hyn am Dduw, dyna yw bod yn eirwir a chyfiawn. Am hynny y dywedir: "Fy anrhydeddwyr a anrhydeddaf fi, a'm dirmygwyr a ddirmygaf" (1 S. ii. 30). Felly y dywed Pawl hefyd am Abraham—fod ei ffydd wedi ei chyfrif iddo'n gyfiawnder am iddo roddi gogoniant i Dduw trwyddi (Rhuf. iv. 3). Cyfrifir ein ffydd ninnau hefyd yn gyfiawnder os credasom.

UNDEB A CHRIST.

(c) Trydydd gras digymar ffydd yw yr una'r enaid â Christ fel mewn glân briodas. Yn y Sacrament hon (fel y dysg yr Apostol), fe wneir Crist a'r enaid yn un.

Yn awr, os ydynt "un cnawd," ac os bu gwir briodas rhyngddynt y briodas berffeithiaf yn wir o bob priodas, canys nid yw priodasau dynol ond ffigurau gwan o'r briodas ddigyffelyb hon, y mae'n canlyn fod eu holl nodweddion yn myned yn eiddo i'w gilydd, y da fel y drwg. Pa beth bynnag sydd gan Grist, gall yr enaid ffyddlon ei feddiannu ac ymfalchio ynddo fel ei eiddo ei hun. A pha beth bynnag a berthyn i'r enaid, fe ddaw hwnnw'n eiddo Crist hefyd. Cymharwn y ddau a gwelwn mor amhrisiadwy yw'r trysor a gaiff yr enaid.

Y mae Crist yn llawn gras a bywyd a iechydwriaeth; a'r enaid yn llawn pechodau, marwolaeth a damnedigaeth. Uner hwy mewn ffydd ac fe ddaw'r pechod a'r marw a'r uffern yn eiddo Crist; a'r gras a'r bywyd a'r iechydwriaeth yn eiddo'r enaid. Canys gweddus yw i'r gŵr dderbyn yr hyn sydd gan y wraig a rhoddi iddi yr un ffunud yr hyn sydd ganddo ef ei hun. Canys yr hwn a rydd ei gorff ac ef ei hun iddi, pa wedd hefyd na ddyry ef iddi gwbl o'i eiddo. A'r hwn a dderbyn gorff ei wraig, pa wedd hefyd na dderbyn ef bopeth sy'n eiddo iddi?

Yma, ynteu, gwelwn olygfa hyfryd nid yn unig o gymundeb ond hefyd o frwydr fendigedig_ac o fuddugoliaeth, o iechydwriaeth ac o brynedigaeth. Gan fod Crist yn Dduw ac yn ddyn; yn un na phechodd, na fydd marw, ac na ddemnir; ac yn un na all bechu na marw na chael ei ddamnio; a chan fod ei gyfiawnder, ei fywyd a'i iechydwriaeth yn anorchfygol, yn dragwyddol ac yn hollalluog; a phan gymer un o'r fath trwy briodas ffydd, feddiant ar bechodau, marw ac uffern ei wraig, a'u trin fel ei eiddo ef ei hun, fel pe bai ef ei hun wedi pechu; pan ddioddefa, pan fydd farw, pan ddisgyn i uffern er mwyn buddugoliaethu ar bob peth— fe welir yn hawdd pan ddigwydd hyn oll, y gorchfygir pechod a marw ac uffern yr enaid gan Grist mewn brwydr ofnadwy. re gyfyd ei gyfiawnder ef ymhell uwchlaw pechodau pawb o'r dynion. Grymusach yw ei fywyd ef na phob marw. A mwy anorchfygol yw ei iechydwriaeth ef na phob uffern.

Felly y daw'r enaid ffyddlon trwy ernes ei ffydd yng Nghrist, yn rhydd o bob pechod, yn ddibryder rhag marw, yn ddiogel rhag uffern, ac i feddiant o gyfiawnder tragwyddol, o fywyd ac o iechydwriaerh Crist. . .

Pwy ynteu a all feddwl yn rhy uchel o briodas frenhinol fel hon? Pwy a all amgyffred cyfoeth gogoniant y gras hwn?

Yma gwelir Crist, y priodfab cyfoethog a ffyddlon, yn priodi'r butain dlawd ac anffyddlon, gan ei hachub o'i holl ddrygau a'i haddurno â'i holl roddion daionus ef ei hun. Amhosibl i'w phechodau ei dinistrio yn awr. Trosglwyddwyd hwy i Grist, a gorchfygir hwy ganddo ef. Caiff hithau ei chyfiawnder yng Nghrist ei phriod, a gall yn hyderus ei godi yn erbyn ei phechodau, yn wyneb angau ac uffern, a dywedyd: Os pechais i, ni phechodd fy Nghrist y credaf ynddo; eiddo ef yw popeth sydd gennyf, ac y mae ei gwbl ef yn eiddo i minnau. Fel yr ysgrifennwyd gynt: "Fy anwylyd sydd eiddof i, a mi yn eiddo yntau" (Can. Sol. ii. 16).

Ond i Dduw y byddo'r diolch, yr hwn a roddodd i ni fuddugoliaeth trwy ein Harglwydd Iesu Grist (1 Cor. xv. 57) —buddugoliaeth ar bechod ac angau, yn ôl fel y dywedir: "Colyn angau yw pechod, a grym pechod yw'r gyfraith" (1 Cor. xv. 56).

Oddiwrth hyn, gwelir eto paham y priodolir cymaint i ffydd a phaham y dywedir mai trwy ffydd yn unig y cyflewnir y gyfraith ac y cyfiawnheir dyn ar wahan i unrhyw weithredoedd. Canys gweli mai trwy ffydd yn unig y cyflewnir y gorchymyn cyntaf a ddywed: "Un Duw yn unig a addoli." Pe na bait ddim amgen na gweithredoedd da o'th sawdl i'th gorun, ni fyddit gyfiawn, ac nid addolit mo Dduw, ac ni ellit gyflawni'r gorchymyn cyntaf, canys ni ellir addoli Duw oni phriodolir iddo ogoniant gwirionedd a phob daioni. Ond ni wneir hyn trwy weithredoedd eithr trwy ffydd y galon yn unig. Nid trwy weithredu ond trwy gredu y gogoneddwn Dduw ac y cyffeswn ei eirwiredd ef. Am hynny, ffydd yn unig, yw cyfiawnder y Cristion, a ffydd yn unig sy'n cyflawni'r holl orchmynion. Canys pwy bynnag a gyflawna'r cyntaf, hawdd yw iddo gyflawni'r lleill i gyd. Ni all gweithredoedd a hwythau heb fod ond pethau direswm ogoneddu Duw, er y gellir eu gwneuthur i ogoniant Duw os bydd ffydd yn cydweithio.

Ond ar hyn o bryd, nid gofyn yr ydym am natur a gwerth y gweithredoedd a wneir ond am nodweddion y gweithredydd sy'n gogoneddu Duw a chrewr y gweithredoedd. Ffydd y galon yw pen a hanfod ein holl gyfiawnder. Am hynny, athrawiaeth ddal! a pheryglus yw honno a ddysg gyflawni'r gorchmynion trwy weithredoedd, canys cyn bod gweithredoedd fe ddylid cyflawni'r gorchmynion trwy ffydd. Dilyn cyflawniad ffydd a wna'r gweithredoedd fel y cawn glywed.

OFFEIRIAID A BRENHINOEDD.

3. Er mwyn i ni gael golwg ehangach ar y gras hwn sydd gan y dyn oddi mewn yng Nghrist, rhaid yw i ni gofio i Dduw yn yr Hen Destament gysegru pob cyntafanedig iddo'i hun. Yr oedd y cyntafanedig o werth arbennig ac yn hawlio rhagoriaeth ddeublyg ar y lleill, sef yr offeiriadaeth a'r frenhiniaeth. Y mab cyntafanedig oedd offeiriad a brenin ar y lleill i gyd. Trwy'r ffigur hwn y rhagddangoswyd Crist, gwir gyntafanedig Duw Dad a Mair Forwyn, gwir Frenin ac Offeiriad—er nad mewn ystyr ddaearol. Ei deyrnas ef nid yw o'r byd hwn; mewn pethau nefol ac ysbrydol y gweinydda ef fel brenin ac offeiriad. A'r pethau nefol hyn yw cyfiawnder, gwirionedd, doethineb, hedd, iechydwriaeth, etc. Gwyddom fod popeth ar y ddaear ac yn uffern yn ddarostyngedig iddo— yn amgen, pa fodd y gallai ein hamddiffyn a'n gwaredu rhagddynt. Er hynny, nid yn y gallu hwn na thrwyddo y saif ei deyrnas ef. Nid mewn rhwysg gwisgoedd nac osgo y saif ei offeiriadaeth chwaith fel offeiriadaeth ddynol Aaron a'n hoffeiriadaeth eglwysig ni ar hyn o bryd—ond mewn pethau ysbrydol. Eiriol a wna drosom gyda Duw yn y nef. Offryma ef ei hun yno, a gwna holl ddyletswyddau offeiriad, fel y disgrifia Pawl ef yn yr Hebreaid—o dan ffigur Melchisedec. Nid yn unig gweddïo ac eiriol drosom a wna, fe'n dysg ni hefyd yn yr ysbryd â gwersi byw ei Ysbryd, Yn y ddeubeth hyn y mae gwaith arbennig offeiriad fel dangosir hwy i ni yng ngweddïau a phregethau offeiriaid gweledig daear.

Fel y derbyniodd Crist y swyddi hyn trwy enedigaeth— fraint, felly hefyd y gwna pob credadun ynddo'n gyfrannog ohonynt trwy ddeddf priodas. Am hynny, yng Nghrist yr ŷm ni bawb sydd yn credu ynddo, yn offeiriaid ac yn frenhinoedd, fel y dywed Pedr (1 ii. 9). Chwychwi ydych genedl etholedig, ei ddewis—bobl Ef, offeiriadaeth frenhinol a brenhiniaeth offeiriadol fel y mynegoch rinweddau'r hwn a'ch galwodd chwi allan o'r Tywyllwch i'w ryfeddol Oleuni Ef." A dyma ystyr offeiriadaeth a brenhiniaeth y saint:

BRENHINIAETH Y CREDADUN.

Yn Gyntaf, ynglŷn â'r frenhiniaeth, fe godir pob Cristion trwy ffydd mor bell uwchlaw pob peth ag i fod mewn grym ysbrydol yn arglwydd ar bob peth. Ni all dim yn y byd wneuthur niwed iddo. Y mae popeth yn hytrach yn ddarostyngedig iddo ac yn is—wasanaethgar i'w iechydwriaeth ef, fel y dysg Sant Pawl: Rhaid yw i bob peth gydweithio er daioni i'r etholedigion" (Rhuf. viii. 28). "Y mae popeth yn eiddo chwi, pa un bynnag ai bywyd neu angau, ai pethau presennol ai pethau i ddyfod, a chwithau'n eiddo Crist." (1 Cor. iii. 22). Nid fel pe bai un Cristion allan o lawer wedi ei ethol i feddiannu a gweini pob eiddo trwy allu daearol—fel y breuddwydia llawer o wŷr eglwysig. Gwaith brenhinoedd a thywysogion yw hynny. Fe'n dysgir gan brofiad ei hun mai ni, yn yr ystyr hon, sy'n ddarostyngedig i bob peth, ac yn dioddef dan lawer o ddrygau hyd at farw. Yn wir, po fwyaf o Gristion fydd dyn, mwyaf i gyd o ddioddef drygau sydd yn ei hanes, fel y dengys hanes Crist ei hun a phawb o'i frodyr, y saint. Y mae'n ddigon amlwg nad arglwyddiaeth ddaearol ond arglwyddiaeth ysbrydol yw'r eiddom ni. Llywodraetha ynghanol gelynion, a dengys ei grym ynghanol erledigaethau. Perffeithir ei nerth mewn gwendid. Fe all orfodi pob peth i hyrwyddo fy iechydwriaeth. Rhaid yw hyd yn oed i'r groes ac angau weini arnaf a chyd— weithio er fy iechydwriaeth. Urddas uchel a gogoneddus yw hon, arglwyddiaeth wir a hollalluog, teyrnas ysbrydol yw. Nid oes dim mor dda na dim mor ddrwg ynddi fel na chydweithia er fy lles os medraf yn unig gredu.

Ar y llaw arall, nid oes arnaf angen am ddim—gan fod ffydd yn ddigon i'm hachub—os arfer fy ffydd ei grym ac arglwyddiaeth ei rhyddid.

Wele'r frenhiniaeth ynteu y mae grym a rhyddid amhrisiadwy'r Cristion ynddi. Brenhinoedd ydym, a'r mwyaf rhydd o bawb.

OFFEIRIADAETH Y SAINT.

Yn Ail, yr ydym yn offeiriaid hefyd am byth. Peth ardderchocach yw hyn na brenhiniaeth; canys trwy'r offeiriadaeth fe'n gwneir yn deilwng i ymddangos ger bron Duw, i eiriol dros eraill ac i addysgu'n gilydd yn y pethau a berthyn i Dduw. Dyletswyddau offeiriaid yw'r rhai hyn, ac ni ellir caniatau i neb anghredadun ymyrryd â hwy.

Enillodd Crist i ni'r fraint, os credwn ynddo, i fod fel brodyr, cydetifeddion a chydfrenhinoedd iddo, ie, a chydoffeiriaid hefyd a faidd ymddangos yn hyderus ger bron Duw, a llefain "Abba Dad" a gweddïo dros ei gilydd a gwneuthur popeth a wneir gan yr offeiriadaeth weledig a daearol wrth ei swydd.

Ond y neb ni chredo, ni all dim weini arno na chydweithio er ei ddaioni. Y mae ef ei hun yn gaethwas i bopeth; a'i hudo i ddrwg a wna pob peth, oblegid defnydd annuwiol a wna o bopeth—i'w les hunanol ef ei hun ac nid i ogoniant Duw. Am hynny, ni all ef fod yn offeiriad: dyn halogedig yw. Try ei weddi'n bechod; ni ddaw byth i olwg Duw.

Pwy ynteu a all amgyffred uchter urddas y Cristion? Arglwyddiaetha trwy ei rym brenhinol ar bob peth, angau a bywyd a phechod a phopeth arall. Yn ei ogoniant offeiriadol, gyda Duw y mae pob peth yn bosibl iddo. Gwna Duw yr hyn a gais, fel y mae'n ysgrifenedig: Efe a wna ewyllys y rhai a'i hofnant; gwrendy hefyd eu llefain ac a'u hachub hwynt" (Salm cxlv. 19). I urddas fel hwn, yn sicr ni ddaw neb trwy unrhyw waith o'i eiddo ond trwy ffydd yn unig.

Gwelir yn eglur oddiwrth hyn oll pa fodd y mae'r Cristion yn rhydd oddiwrth bob peth ac uwchlaw pob peth. Nid oes angen arno am unrhyw weithredoedd er mwyn bod yn gyfiawn a bendigaid. Daw popeth iddo'n helaeth trwy ffydd yn unig.

Pe bai mor ffôl â meddwl y gall ddyfod yn gyfiawn, yn rhydd, yn gadwedig ac yn Gristion trwy unrhyw weithredoedd da, fe gollai ar unwaith ffydd ei hun ynghyda'i holl fendithion. Ceir darlun cywir o ffolineb o'r fath yn y ddameg am y ci a red dros afon a darn o gig yn ei safn. Twyllir ef gan gysgod y cig yn y dwfr, a thrwy agor ei geg i'w gipio, fe gyll y darn cig sydd ganddo ynghyda'r cysgod a chwennych.

Ond yma ti ofynni: Wel, os yw pawb sydd yn yr Eglwys yn offeiriaid, beth yw'r gwahaniaeth rhwng y rhai a elwir yn awr yn offeiriaid a'r lleygwyr?

Fy ateb yw: Gwneir cam â'r geiriau offeiriad, "clerigwr," pan gyfyngir hwy i'r ychydig a elwir yn awr yn ôl arfer ddrwg yn wŷr eglwysig. Ni wna'r Ysgrythur Lân unrhyw wahaniaeth rhyngddynt. Yn unig, fe eilw'r rhai a wasanaetha eraill trwy bregethu'r gair iddynt a'u hyfforddi mewn ffydd yng Nghrist a rhyddid Cristnogol— fe'u geilw hwy'n weinidogion, gweision

stiwardiaid yn lle Pabau ac esgobion ac arglwyddi, fel y gwneir yn awr yn haerllug. Er ein bod ni, bawb fel ei gilydd, yn offeiriaid, ni ddylem oll hyd yn oed pe gallem, weinidog aethu a dysgu'n gyhoeddus. Am hynny y dywed Pawl:

"Cyfrifed dyn nyni megis gweinidogion i Grist a goruchwylwyr ar ddirgeledigaethau Duw" (1 Cor. iv. 1.).

Erbyn hyn y mae'r hen gyfundrefn ddrwg eglwysig wedi troi'n arddangosfa fostfawr o awdurdod ac yn ormes ofnadwy. Nid oes unrhyw deyrnas nac ymerodraeth i'w chymharu â hi, ac fe edrychir ar aelodau cyffredin yr eglwys fel pe baent rywbeth amgen na Christnogion. Trwy'r trawsedd hwn, fe drenga pob gwybodaeth o ras, o ffydd, o ryddid Cristnogol ac o Grist ei hun. Yn eu lle, fe ddaw caethiwed annioddefol i weithredoedd a deddfau dynol. Fel y dywed Galarnad Ieremeia, fe'n gwnaed ni'n weision i'r gwaelaf o ddynion sydd ar y ddaear, a throesant ein trueni i'w dibenion ysgeler a gwaradwyddus eu hunain (i. 11).

YSTYR PREGETHU CRIST.

I ddyfod yn ôl i'r man y dechreuasom, credaf i mi ddangos yn eglur nad yw'n ddigon nac ychwaith yn beth Cristnogol bregethu gweithredoedd, bywyd a geiriau Crist fel hanes neu gronicl o'r hyn a fu. Nid yw gwybodaeth ohonynt fel esiampl yn ddigon chwaith i feithrin bywyd arno—er mai hon yw ffordd y rhai a gyfrifir y pregethwyr gorau ar hyn o bryd. Llai Cristnogol fyth yw bod yn ddistaw am fywyd a geiriau Crist a dysgu yn eu lle ddeddfau a dyfarniadau'r Tadau. Y mae llawer heddiw'n pregethu ac yn darllen am Grist er mwyn cynhyrfu teimladau dynion i gydymdeimlo â Christ ac i sorri wrth yr Iddewon; a gwnânt lawer o ffolinebau plentynnaidd a benywaidd tebyg. Er mwyn creu ffydd yng Nghrist y dylid pregethu—fel nad arhoso ef yn Grist iddo'i hun yn unig ond yn Grist hefyd i ti a minnau'n bersonol a gweithredu o hono ynom ninnau'r hyn a ddywedir am dano ef mewn hanes a'r hyn yw ef ei hun.

Fe dyf y ffydd hon ac fe'i meithrinir pan bregethir paham y daeth Crist, pa beth a wnaeth ac a roddodd i ni, pa ddefnydd a fedrwn ei wneuthur o hono ac i ba ddiben y dylid ei dderbyn. Hyn a wneir lle bynnag y dysgir iawn ystyr y rhyddid Cristnogol a gawn ganddo ef, a pha fodd y'n gwneir ni bawb o'r Cristnogion yn frenhinoedd ac yn offeiriaid, a pha fodd yr ydym yn arglwyddi ar bob peth, a phaham y gallwn fod yn hyderus y bydd popeth a wnawn yn boddhau Duw, ac y gwrendy Ef arnom ni.

Pa galon, o glywed hyn oll, na lawenycha i'w gwaelodion, ac o dderbyn y fath gysur dirfawr, na swynir gan gariad Crist—cariad na ellir ei gyrraedd trwy unrhyw ddeddfau neu weithredoedd. Pwy a all wneuthur niwed i'r fath galon a bwrw ofn arni? Coded cydwybod ei chri yn erbyn pechod, bwried marw'i ofn arnom, parod fydd y galon hon o hyd i obeithio yn yr Arglwydd. Nid ofna'r drygau gwaethaf, ac ni syflir hi nes gorchfygu o honi ei gelynion oll. Canys cred y Cristion fod cyfiawnder Crist wedi dod yn eiddo iddo, a'i bechod yntau nid yn eiddo ef mwy ond yn eiddo Crist. Diflanna pob pechod o flaen cyfiawnder Crist. Fe ddysg y Cristion gyda'r Apostol i wawdio pechod ac angau a dywedyd: O fedd, pa le mae dy fuddugoliaeth? O angau, pa le mae dy golyn? Colyn angau yw pechod a grym pechod yw'r gyfraith. Ond i Dduw y byddo'r diolch, yr hwn sydd yn rhoddi i ni fuddugoliaeth trwy ein Harglwydd Iesu Grist." (1 Cor. xv. 55). Canys llyncwyd angau mewn buddugoliaeth —nid eiddo Crist yn unig ond yr eiddom ninnau hefyd. Trwy ffydd ac yn ein ffydd y mae'r fuddugoliaeth i ninnau hefyd.

Hyn o draethu, ynteu, am y dyn oddi mewn, am ei ryddid a'r cyfiawnder cyntaf a phennaf sydd o ffydd nad oes arni angen am na deddfau na gweithredoedd. Gwnânt niwed iddi'n hytrach os honna dyn y cyfiawnheir ef drwyddynt.

{{c|II.
GWEITHREDOEDD FFYDD. TROWN yn awr at y rhan arall: at y dyn allanol. Yma rhoddwn ateb i'r neb a gythruddir gan y gair am arglwyddiaeth ffydd, a'r pethau mawr a ddywedwyd gennym am dani.

Fe ddywedir: Os gwna ffydd bopeth, ac os yw o honi ei hun yn ddigonol i gyfiawnhau, paham ynteu y rhoddir gorchymyn i weithredoedd da? A gawn ni fyw'n esmwyth a segur gan ymfoddloni ar ffydd?

Atebaf innau: Na, nid felly, annuwiolion, nid felly.

Tebyg mai fel hyn y byddai pe na bai gennym ond bywyd oddi mewn ac ysbrydol. Ond ni symudir ni i fyd yr ysbryd hyd y dydd diweddaf yn atgyfodiad y meirw. Tra fôm yma'n y cnawd, ni wnawn ond dechrau cyfeirio'n camre at y bywyd a berffeithir yn y byd a ddaw. Dyna paham y geilw'r Apostol y peth sydd gennym yn y bywyd hwn yn flaenffrwyth yr ysbryd" (Rhuf. viii. 23). Yn y byd a ddaw y cawn gynhaeaf llawn yr ysbryd.

Am hynny, dyma lle perthyn yr hyn a ddywedwyd o'r blaen, sef bod y Cristion yn was i bob peth ac yn ddarostyngedig i bob peth. Lle mae'r Cristion yn rhydd, nid oes a fynno â gweithredoedd; lle mae'n was, gweithredoedd yw'r cwbl.

Ein gwaith yn awr yw gofyn sut y gall y pethau hyn fod.

1. Fel y dywedais, fe gaiff dyn trwy ffydd ddigonedd o gyfiawnder yn ei fywyd mewnol yn yr ysbryd. Caiff bopeth y mae arno angen am dano. Ond rhaid yw i ffydd a'r cyfoeth ysbrydol hwn dyfu o ddydd i ddydd tuag at y bywyd a ddaw. Ar yr un pryd, erys dyn yn y bywyd marwol hwn ar y ddaear, lle y mae gan bob un ei gorff y mae'n rhaid iddo'i lywodraethu, a'r lle y mae dynion eraill y mae'n rhaid iddo gymdeithasu â hwy, a byw yn eu plith.

Dyma'r lle, ynteu, y cyfyd yr angen am weithredoedd. Ni faidd fyw'n esmwyth ac yn segur. Rhaid yw iddo'n wir ddisgyblu ei gorff trwy ymprydiau, gwyliadwriaethau, trwy lafur a thrwy lawer disgyblaeth gyson. Rhaid yw iddo ddarostwng y corff dan lywodraeth yr ysbryd fel yr ufuddhao ac y cydymffurfio â dibenion y bywyd mewnol a ffydd. Rhaid yw cadw'r corff rhag gwrthryfela yn erbyn ffydd a'i rhwystro hi, oblegid dyna anian y cnawd oni osodir ef dan orfod.

Y mae'r dyn oddi mewn wedi cydymffurfio â Duw ac wedi ei greu yn ôl delw Duw trwy ffydd. Ymlawenycha ac ymhyfryda yng Nghrist yr hwn a roddodd fendithion mor fawr iddo. Am hynny, nid oes ganddo ond y gwaith hwn o'i flaen, sef gwasanaethu Duw mewn llawenydd, diolch o gariad ewyllysgar a rhydd.

DISGYBLU'R CORFF.

Ond bod yr enaid a'i holl fryd ar y gwaith hwn, wele yn ei gorff ei hun fe gyfyd gwrthryfelwr cyndyn sydd am wasanaethu'r byd a cheisio'i foddhad ei hun. Hyn ni all ysbryd ffydd ei oddef, ac ni wna chwaith. Y mae mewn brys brwd i ffrwyno a darostwng ewyllys y cnawd. Fel y dywed Pawl: Ymhyfrydu yr wyf yng nghyfraith Duw yn ôl y dyn oddi mewn. Eithr yr wyf yn gweled deddf arall yn fy aelodau yn gwrthryfela yn erbyn deddf fy meddwl ac yn fy nghaethiwo i ddeddf pechod." Yr wyf yn cosbi fy nghorff ac yn ei ddwyn yn gaeth; rhag i mi mewn un modd bregethu i eraill, a bod fy hun yn wrthodedig Y rhai sydd yn eiddo Crist a groeshoeliasant y cnawd a'i chwantau" (Rhuf. vii. 22; 1 Cor. ix. 27; Gal. v. 24).

Ond ni ddylid gwneuthur y gweithredoedd hyn gyda'r syniad o ennill cyfiawnder ger bron Duw trwyddynt. Ni all ffydd oddef syniad celwyddog o'r fath gan mai trwyddi hi yn unig y'n cyfiawnheir ni ger bron Duw. Fe ddylai'r gweithredoedd godi o'r angen am ddarostwng y corff a'i buro o'i chwantau pechadurus.

Gan fod yr enaid wedi ei buro trwy ffydd ac wedi troi at gariad Duw, gesyd ei fryd ar buro popeth arall hefyd, a mwy na dim ei gorff ei hun fel y caro popeth Dduw, a'i ogoneddu Ef. Gan hynny, ni all dyn fyw'n segur pe na bai ond oherwydd anghenion ei gorff ei hun. Rhaid yw iddo fod yn brysur mewn gweithredoedd da er mwyn darostwng ei gorff i ufudd-dod. Ond nid moddion i'w gyfiawnhau ger bron Duw yw'r gweithredoedd hyn. Fe'u gwna dyn hwy'n hytrach o'i fodd ac am ddim, o gariad—heb fod dim yn ei feddwl ond boddio'r Duw y dymuna fod yn ufudd was iddo ymhob dim.

Ar yr egwyddor hon, fe all pob dyn wybod yn hawdd i ba fesur ac ymha fodd y dylai ddisgyblu ei gorff. Ymprydied, a gwneled bob gweithred sy'n angenrheidiol i ffrwyno maswedd a chwantau ei gorff. Nid yn y gweithredoedd eu hunain y mae'r gwerth ond yn eu diben. A'r rhai sy'n gosod y gwerth ar y gweithredoedd eu hunain mor bell â niweidio'u hymennydd, a dinistrio'u galluoedd naturiol. Nid yw hyn ond ffolineb anferth, a ffrwyth anwybodaeth o ystyr bywyd Cristnogol a ffydd. Cyfyd o'r mympwy y gall dyn ei achub ei hun trwy ei weithredoedd.

Er mwyn egluro'r hyn a feddyliwn ymhellach, goddefer i ni ei osod allan mewn ffigur. Dylid edrych ar weithredoedd y Cristion a gyfiawnheir ac a achubir trwy ei ffydd o ras rhad Duw a'i drugaredd, yn yr un golau â gweithredoedd Adda ac Efa ym Mharadwys. Am danynt hwy, fe ddywedir: "A'r Arglwydd Dduw a gymerodd y dyn ac a'i gosododd ef yng ngardd Eden i'w llafurio ac i'w chadw hi" (Gen. ii. 15). Yn awr, fe grewyd Adda gan Dduw yn gyfiawn ac uniawn. Ni allai fod angen am ei gyfiawnhau a'i wneuthur yn uniawn trwy gadw'r ardd a'i llafurio hi. Rhoddodd Duw'r gwaith hwn iddo er mwyn ei gadw rhag segura.

Dyma ynteu weithredoedd a wneir mewn rhyddid perffaith er mwyn boddio Duw yn unig ac nid er mwyn cyfiawnhau dyn.

Y mae'r un peth yn wir am weithredoedd y credadun. Gosodir ef gan ei ffydd o'r newydd ym Mharadwys—wedi ei greu o'r newydd. Nid oes arno angen am weithredoedd i'w gyfiawnhau ond er mwyn ei gadw rhag segura ac er mwyn disgyblu ei gorff a'i gynnal. Dylai wneuthur ei weithredoedd da o'i fodd ac i foddio Duw.

Y drwg yw nad ydym eto wedi ein cwbl—greu o'r newydd mewn ffydd a chariad perffaith. Rhaid yw i'r ffydd a'r cariad gynyddu—ond trwyddynt eu hunain ac nid trwy weithredoedd.

DYN A'I WEITHREDOEDD.

Dyma enghraifft arall. Pan gysegro esgob eglwys, pan weinyddo Gonffirmasiwn, neu pan gyflawno unrhyw ddyletswydd arall a berthyn i'w swydd, amlwg_yw nad trwy'r gweithredoedd hyn y cysegrir ef yn esgob. I'r gwrthwyneb, oni bai ei fod eisoes wedi ei gysegru'n esgob, ni fyddai gwerth dilys yn un o'r gweithredoedd hyn. Ni fyddent ond pethau ffôl, plentynnaidd a diystyr. Yr un modd am y Cristion—wedi ei gysegru gan ei ffydd, fe wna weithredoedd da. Ni wneir ef yn ddyn mwy cysegredig nac yn Gristion trwyddynt. Gwaith ffydd yn unig yw hynny. Yn wir, oni bai ei fod eisoes yn gredadun ac yn Gristion, ni fyddai gwerth yn y gweithredoedd a wna. Pechodau annuwiol a damniol a fyddent. Am hynny, y mae gwirionedd yn y ddau ddywediad hyn: "Ni wna gweithredoedd da, ddyn da; ond dyn da a wna weithredoedd da. Ni wna gweithredoedd drwg, ddyn drwg; ond dyn drwg a wna weithredoedd drwg."

Anghenrhaid yw bod y sylwedd neu'r person yn dda cyn y gellir gwneuthur gweithredoedd da; ac fe ddylai gweithredoedd da godi o berson da. Fel y dywed Crist: Ni all pren drwg ddwyn ffrwythau da; a phren da ni all ddwyn ffrwythau drwg" (Mat. vii. 18). Eglur yw nad y ffrwyth sydd yn dwyn y pren. Nid yw pren chwaith yn tyfu ar y ffrwyth. I'r gwrthwyneb, y pren sydd yn dwyn y ffrwyth, ac ar y pren y tyf y ffrwyth. Rhaid yw i'r pren fodoli o flaen ei ffrwyth, ac nid y ffrwyth a wna'r pren yn dda nac yn ddrwg. Yn hytrach, y mae pob math o bren yn dwyn ffrwyth o'r un math â'r pren ei hun—drwg neu dda.

Yn yr un modd rhaid yw i'r dyn ei hun fod yn ddrwg neu dda cyn y gall wneuthur gwaith drwg neu dda. Nid ei weithredoedd a'i gwna yn ddrwg neu'n dda, ond ef ei hun a wna'r gweithredoedd yn ddrwg neu'n dda.

Gwelir yr un peth ynglŷn â phob crefft. Ni wna tŷ da neu wael y saer yn dda neu'n wael; ond saer da neu wael a wna dŷ da neu wael. Ni wna'r gwaith y gweithiwr yr un fath â'r gwaith, ond y gweithiwr a wna waith yr un fath ag ef ei hun.

Y mae'r un peth yn wir hefyd am weithredoedd dynion. Fel y dyn ei hun, ffyddiog neu anghrediniol fydd y weithred a wna—da, os bydd y weithred o ffydd, drwg os o anghrediniaeth.

Ond nid yw'r gosodiad cyferbyn yn wir—fel y weithred, felly y bydd y dyn. Canys ni wna gweithredoedd ddyn yn gredadun. Ni wnânt ddyn wedi ei gyfiawnhau chwaith. Ond ffydd a wna ddyn yn gredadun, a gwna hefyd ei weithredoedd yn dda.

Am hynny, gan na chyfiawnheir neb trwy weithredoedd a bod yn rhaid cyfiawnhau dyn cyn y gall wneuthur unrhyw weithred dda, ni all dim fod yn eglurach na'r ffaith mai trwy ffydd yn unig o drugaredd Duw yng Nghrist a thrwy gyfrwng ei air y gellir cyfiawnhau dyn yn llwyr a'i achub; nid oes ar y Cristion angen am unrhyw weithredoedd na deddf er mwyn ei achub. Trwy ffydd y mae'n rhydd oddiwrth bob deddf. O'i fodd mewn rhyddid perffaith y gwna bopeth a wna, heb ofyn am ddim ond boddio Duw gan ei fod eisoes yn gyfoethog o bob peth a thrwy ras Duw yn gadwedig trwy ffydd.

Y mae'n ddigon gwir y gall dynion weled a yw neb yn ddrwg neu yn dda trwy ei weithredoedd. Fel y dywed Crist: "Wrth eu ffrwythau yr adnabyddwch hwy" (Mt. vii. 20). Ond mater o arddangosiad allanol yw hyn oll; ac fe'u twylla llawer eu hunain pan feiddiant ysgrifennu a dysgu y cyfiawnheir ni gan weithredoedd da heb hyd yn oed enwi ffydd. Cerddant yn eu ffyrdd eu hunain. Twyllant eraill a thwyllir hwy. Ant o ddrwg i waeth—y dall yn arwain y dall, yn eu blino'u hunain â llawer o weithredoedd ac heb byth gyrraedd gwir gyfiawnder. Am y bobl hyn y dywed Pawl: A chanddynt ffurf duwioldeb ond yn gwadu ei rym, yn dysgu beunydd ond heb fyth ddyfod i wybod y gwirionedd (2 Tim. iii. 5, 7).

GWERTH GWEITHREDOEDD.

Pwy bynnag ynteu nad yw am fyned ar ddisberod gyda'r deillion hyn, rhaid yw iddo edrych ymhellach na gweithredoedd y ddeddf neu athrawiaeth gweithredoedd. Rhaid yw iddo'n wir droi oddiwrth weithredoedd o bob math a chadw'i lygad ar y person a'r modd y gellir ei gyfiawnhau. Trwy air Duw (hynny yw trwy addewid ei ras) a ffydd y cyfiawnheir ac yr achubir ef—fel y byddo'r gogoniant i Fawrhydi Duw a'n hachubodd yn ôl ei drugaredd trwy air ei ras.

Oddiwrth hyn oll, hawdd yw deall ar ba egwyddor y dylid gwrthod neu dderbyn gweithredoedd da ac wrth ba reol y dylid deall pob athrawiaeth a ddysgir am weithredoedd. Canys os cysylltir gweithredoedd â chyfiawnder, ac os gwneir hwy o dan yr argyhoeddiad celwyddog a dieflig y'n cyfiawnheir trwyddynt, fe'n gwthiant ni dan iau caethiwed. Dinistriant ryddid ynghyda ffydd, ac oherwydd hynny nid ŷnt mwy'n dda ond yn ddamniol. Nid gweithredoedd rhydd ydynt mwyach, a chablant ras Duw i'r hwn yn unig y perthyn y gwaith o'n cadw trwy ffydd. Hyn ni allant ei gyflawni, ac eto yn eu rhyfyg annuwiol fe honnant ei wneuthur, a thrwy hynny cipiant trwy drais swydd gras a'i ogoniant.

Gan hynny, nid gwrthod gweithredoedd da yr ydym. Yn hytrach derbyniwn a dysgwn hwy hyd yr eithaf. Nid y gweithredoedd eu hunain a gondemniwn ond yr ychwanegiad annuwiol atynt a'r syniad pengam o geisio'n cyfiawnder trwyddynt. Oherwydd y syniad hwn nid ydynt yn weithredoedd da ond mewn enw'n unig. Twyllir dynion ganddynt a'r dynion a dwylla eraill trwyddynt fel bleiddiaid rheibus yng ngwisgoedd defaid.

Ond fe geir y syniad pengam hwn fel rhyw Lefiathan mawr anorchfygol lle bynnag nad oes ffydd syml yn bodoli. Ni ellir ei fwrw allan gan wneuthurwyr gweithredoedd santaidd hyd nes y daw ffydd i'w ddinistrio a llywodraethu yn ei le yn y galon. Ni all natur ei fwrw allan yn ei grym ei hun. Yn wir, nid adnebydd ef yn iawn. Cydnebydd ef yn hytrach fel pe bai'r diben santeiddiaf. A phan ddaw defod hefyd a chadarnhau llygredd natur (fel y digwydd trwy athrawon annuwiol), fe wneir y drwg yn anaele, fe huda filoedd i ddifancoll, ac nid oes diwedd ar y distryw a wna.

Am hynny, er mai da yw pregethu edifeirwch ac ysgrifennu am dano, ac am gyffes iawn, twyllodrus a dieflig yw'r athrawiaethau hyn yn ddiau os arhosir gyda hwy heb ddysgu ffydd yn gyflawn. Am hynny y dywedodd Crist a Ioan nid yn unig "Edifarhewch," ond gan ychwanegu'r gair am ffydd dywedant, "Y mae Teyrnas Nefoedd yn neshau" (Mt. iv. 7).

Rhaid yw pregethu dau air Duw ac nid un yn unig, dwyn y newydd a'r hen allan o'r drysorfa, llais y ddeddf a gair gras. Fe ddylid cyhoeddi llais y ddeddf i fwrw ofn ar ddynion a'u dwyn i wybod a theimlo'u pechodau, a thrwy hynny eu dwyn i edifarhau a'u troi i ffordd well o fyw. Ond ni ddylid aros yma. Clwyfo'n unig a fyddai hynny heb geisio gwella, taro'n unig heb iachau, lladd heb adfywhau, bwrw i uffern heb ddwyn yn ôl, darostwng yn unig heb ddyrchafu. Am hynny, fe ddylid hefyd bregethu gair gras a'r addewid am faddeuant er mwyn dysgu a chreu ffydd. Canys heb ffydd, ofer yw dysgu deddf ac edifeirwch. Gwir bod yn ein plith o hyd bregethwyr edifeirwch a phregethwyr gras, ond nid ydynt yn llwyddo i gyfuno'r ddeddf â'r addewid er mwyn dysgu dynion ymha fodd y daw edifeirwch a gras. Canys o ddeddf Duw y daw edifeirwch, ond ffydd neu ras a ddaw o addewid Duw fel y dywed Pawl: "Ffydd o glywed ond clywed trwy air Duw " (Rhuf. x. 17). Dyna paham y cysurir ac y dyrchefir ysbryd dyn trwy ffydd yn addewid Duw ac yntau wedi ei ddarostwng trwy fygythion ac ofn deddf Duw ac wedi ei ddwyn i wybodaeth o hono ei hun. "Dros brynhawn yr erys wylofain; erbyn y bore bydd llawenydd" (Salm xxx. 5).

Hyn a ddywedwn am weithredoedd yn gyffredin ac yn arbennig am y gweithredoedd hynny yr ymarfer y Cristion â hwy ynglŷn â'i gorff ei hun.

GWEITHREDOEDD CARIAD.

2. Yn olaf, trown at weithredoedd y Cristion i'w gymdogion. Nid yw dyn yn byw iddo'i hun nac i'w gorff marwol ef ei hun yn unig, ond i bawb o'r dynion ar y ddaear hefyd. Yn wir, er mwyn eraill yn unig y mae'n byw ac nid er ei fwyn ei hun. Diben disgyblu a darostwng ei gorff yw ei alluogi i wasanaethu eraill yn fwy rhydd a gonest. Fel y dywed Pawl: "Nid yw'r un o honom yn byw iddo'i hun nac yn yn marw iddo'i hun. Canys pa un bynnag yr ydym ai byw, i'r Arglwydd yr ydym yn byw; ai marw, i'r Arglwydd yr ydym yn marw" (Rhuf. xiv. 7, 8). Am hynny, amhosibl yw i'r Cristion fyw'n segur yn y bywyd hwn heb weithio er daioni i'w gymdogion. Rhaid yw iddo siarad â hwy a gweithio a byw yn eu plith, fel Crist ei hun a fu byw fel dyn ymhlith dynion. . . .

Dyma ynteu'r hyn a ddylai'r Cristion ei gadw mewn golwg yn ei holl weithredoedd, sef gwasanaethu eraill ymhob dim a wna, heb feddwl am ddim ond am angen a lles ei gymydog. Gorchymyn yr Apostol yw i ni weithio â'n dwylo fel y byddo gennym beth i'w gyfrannu i'r hwn y mae angen arno (Eph. iv. 28). Gallai fod wedi dywedyd "fel y medrom ein cynnal ein hunain," ond" cyfrannu " a ddywed i'r hwn y mae angen arno."

Y mae gofalu am ein corff yn waith Cristionogol am ei fod yn ein galluogi ni, trwy ei iechyd a'i gryfder, i lafurio ac i ennill a chadw cyfoeth a fydd yn help i rai mewn angen. Fel hyn y gwasanaethir y gwan gan y corff ac y down ninnau'n blant Duw yn gofalu ac yn gweithio dros ein gilydd, yn dwyn beichiau ein gilydd a chyflawni cyfraith Crist.

Wele! dyma'r bywyd Cristnogol gwir, dyma ffydd yn gweithio mewn gwirionedd trwy gariad, pan rydd dyn ei hun mewn llawenydd a chariad i gaethiwed gweithredoedd o'i fodd er mwyn gwasanaethu eraill yn rhad ac am ddim, ac yntau ei hun wedi ei foddio'n llwyr ar gyflawnder cyfoeth ei ffydd. Hyn yw ystyr y gair a ddywed Pawl ar ôl iddo ddysgu'r Philippiaid am y cyfoeth a ddaeth iddynt trwy eu ffydd yng Nghrist: "Od oes gan hynny ddim cysur yng Nghrist. . . nac edrychwch bob un ar yr eiddoch eich hunain, ond ar yr eiddo eraill hefyd " (Phil. ii, 1—4). Gwelir yn eglur y gesyd yr Apostol y rheol hon i lawr ynglŷn â'r bywyd Cristnogol, sef mai er mwyn eraill y dylem wneuthur ein holl weithredoedd. Y mae gan y Cristion ddigonedd o bob peth yn ei ffydd. Y mae ei holl weithredoedd eraill a'i holl fywyd allanol ganddo dros ben i wasanaethu a gwneuthur lles i'w gymydog o wirfodd ei galon. Er mwyn ein perswadio i hyn, fe ddengys Grist i ni fel esiampl: "Bydded ynoch y meddwl yma yr hwn oedd hefyd yng Nghrist Iesu, yr hwn ac efe yn ffurf Duw, ni thybiodd yn drais fod yn ogyfuwch â Duw, ond efe a'i gwaghaodd ei hun gan dderbyn ffurf gwas, ei wneuthur yng nghyffelybiaeth dynion a'i gael mewn dull fel dyn, fe fu'n ufudd hyd angau.

Tywyllwyd ystyr y gair iachusaf hwn o eiddo'r Apostol gan rai na ddeallasant y geiriau "ffurf Duw, ffurf gwas, a chyffelybiaeth dynion." Meddyliwyd mai sôn yr oedd Pawl am natur y Duwdod a natur dynoliaeth. Ond y peth y mae am ddywedyd yw hyn. Pan oedd Crist yn gyflawn ar ffurf Duw ac yn llawn o bopeth da, fel nad oedd arno angen am na gweithredoedd na deddf er mwyn bod yn gyflawn a chadwedig (gan fod yr holl bethau hyn ganddo o'r dechrau); eto nid ymfalchiodd ynddynt hwy, nis cododd ei hun uwchlaw i ni ac ni hawliodd unrhyw awdurdod drosom ni. I'r gwrthwyneb, gwnaeth bob peth—gweithredu a llafurio, dioddef a marw—fel pe bai debyg i ddynion eraill ac fel pe bai angen arno am wneuthur yr holl bethau hyn. Gwnaeth y cwbl er ein mwyn ni, i'n gwasanaethu ni fel y deuai'r holl weithredoedd a wnâi ef yn ei yrfa ddynol yn eiddo i ninnau hefyd. Cafodd Y Cristion hefyd fel ei Ben, sef Crist, afael ar ffurf Duw," a llannwyd ef â phopeth da trwy ffydd. Y mae'r ffydd hon i'w pherffeithio. Dyma fywyd y Cristion, ei gyfiawnder a'i gadwedigaeth. Trwy'r ffydd hon y cedwir ef. Trwyddi hi y medr foddio Duw. Trwyddi hi hefyd y daw iddo bopeth sydd gan Grist.

Ond er ei fod fel hyn yn rhydd oddiwrth bob gweithred— oedd, fe ddylai er hynny roi heibio'r rhyddid hwn a derbyn ffurf gwas," ei wneuthur mewn cyffelybiaeth dynion a'i "gael mewn dull fel dyn." Dylai wasanaethu a helpu a thrafod ei gymydog yn union fel y gwêl Dduw'n ei drafod ef trwy Grist. Hyn oll a ddylai ei wneuthur o'i fodd heb feddwl am ddim ond boddio Duw.

Fel hyn y dylai ymresymu ag ef ei hun: Wele! fy Nuw, heb unrhyw haeddiant o'm tu i, o'i drugaredd pur a rhad yn unig, a roddodd i mi, greadur annheilwng condemniedig, holl gyfoeth cyfiawnder a chadwedigaeth yng Nghrist. Nid wyf mwy mewn angen am ddim ond ffydd i gredu bod hyn yn wir. I Dad fel hwn, ynteu, a'm llethodd â'i gyfoeth mor amhrisiadwy, oni wnaf innau, o wirfodd fy nghalon, yn rhydd ac yn llawen, bopeth a wn a fydd yn ei foddio? Rhoddaf fy hunan fel math o Grist i'm cymydog, fel y rhoddodd Crist ef ei hunan i mi. Ni wnaf ddim yn fy mywyd ond yr hyn a welaf y bydd angen ar fy nghymydog am dano a'r hyn a fydd o les iddo ef, gan fod popeth da gennyf i eisoes yng Nghrist trwy ffydd. Wele! dyma fel y llifa cariad a llawen— ydd yn yr Arglwydd o ffydd; ac o gariad fe lifa ysbryd rhadlon, rhydd ac eiddgar, parod o'i fodd i wasanaethu cymydog heb ddisgwyl am ddiolch, trwy glod a thrwy anfri, heb ofyn am dâl nac ofni cosb. Nid ennill clod dynion yw diben bywyd fel hwn. Gwasanaetha gyfeillion a gelynion, y diolchgar a'r diddiolch fel ei gilydd. Fe rydd ei hun ac fe wna ddaioni, diolch neu beidio, ennill neu golli. Fel y Tad, yr hwn a rydd bopeth i bawb yn rhydd ac yn hael ac a wna i'w haul godi ar y cyfiawn a'r anghyfiawn, felly hefyd y gweithreda'r mab. Fe wna ac fe ddioddef y cwbl mewn llawenydd rhydd yn ôl mesur y llawenydd sydd ganddo trwy Grist yn Nuw.

Am hynny, ti weli pan sylweddolwn mor fawr a gwerthfawr yw'r bendithion a roddwyd i ni, fe lifa cariad ar unwaith trwy'r ysbryd a'r galon fel y dywed Pawl (Rhuf. v. 5).

Fe'n gwna ni'n rhydd a rhadlon, yn rymus, yn weithgar, yn goncwerwyr ar ein holl brofedigaethau, yn wasanaethwyr ein cymdogion, ac ar yr un pryd yn arglwyddi ar bob peth. Pwy bynnag ni theimla werth y bendithion a gânt trwy Grist, iddynt hwy yn ofer y ganwyd Crist.

POB CRISTION YN GRIST.

Yn union fel y mae'n cymydog mewn eisiau ac yn gofyn o'n cyflawnder ni, felly yr oeddym ninnau mewn angen gerbron Duw o eisiau ei drugaredd ef. Am hynny fel y cynorthwyodd y Tad nefol nyni yng Nghrist yn rhad, felly y dylem ninnau helpu'n cymydog yn rhad trwy'n corff a phob gweithred o'n heiddo. Dylai pob un o honom fod yn fath o Grist i'r lleill. Dylai pob un o honom fod yn Grist i'w gilydd, a'r un Crist ynom oll. Hynny yw, dylem fod yn Gristnogion yn wir.

Pwy ynteu a all amgyffred cyfoeth a gogoniant bywyd y Cristion? Fe all bob peth; y mae popeth ganddo; nid oes arno eisiau dim; y mae'n arglwydd ar bechod, angau ac uffern. Ar yr un pryd y mae'n was ufudd i bawb. Ond gwae ni nid oes neb yn y byd yn gwybod dim am beth o'r fath heddiw. Ni phregethir ef. Nid oes neb yn ei geisio. Anwybodus ydym am ein henw ein hunain, paham yr ydym yn Gristnogion a phaham y'n gelwir ni wrth yr enw. Sicr yw mai ar enw Crist y'n gelwir—y Crist nad yw bell oddiwrthym ond yn trigo ynom, cyhyd, hynny yw, ag y credwn ynddo ef a chyhyd ag y byddom yn Gris y naill i'r llall, bob un i'w gilydd, ac yn gwneuthur â'n cymydog fel y gwna Crist â ni. Heddiw, ysywaeth, yn ôl athrawiaeth dynion, ni'n dysgir ond i geisio tâl a gwobrwy a phethau sydd gennym eisoes. Gwnawn Grist yn erbyn ei ewyllys yn gaethfeistr caletach na Moses. . .

Gall pob un sydd â'r wybodaeth hon ganddo'i gadw ei hun yn hawdd rhag pob perygl ynghanol gorchmynion ac ordeiniadau dirif y Pab a'r esgobion, y mynachtai, yr eglwysi, y tywysogion a'r ynadon. Fe ddywed rhai bugeiliaid ffôl fod ufuddhau i'r holl orchmynion hyn yn hanfodol er mwyn ein hachub, a galwant hwy'n ordeiniadau'r eglwys. Nid ydynt ddim o'r fath. Er hynny, fe ddywed y Cristion a ŵyr ei fod yn rhydd oddiwrthynt fel hyn wrtho'i hunan: Mi ymprydiaf, mi weddïaf, gwnaf y peth hwn a'r peth arall a orchmynnir i mi gan ddynion—nid am fod eu hangen arnaf, ond am fy mod yn barod i wneuthur a dioddef pob peth er mwyn fy ngosod fy hun at wasanaeth y Pab, yr esgob, y cyfundeb hwn neu'r awdurdod arall, neu er mwyn esiampl i'm cymydog. Fe wnaeth Crist ac fe ddioddefodd lawer mwy trosof i er nad oedd angen arno am eu gwneuthur er ei fwyn ei hun. Ac er i ormeswyr wneuthur cam â mi a'm treisio trwy fynnu ufudd-dod o'r fath oddiwrthyf, er hynny ni wnânt niwed i mi cyd ag na bônt yn erbyn Duw.

Oddiwrth hyn oll, fe all unrhyw un feithrin barn sicr a dysgu'r ffordd i wahaniaethu'n gyson rhwng gwahanol weithredoedd a deddfau, a gwybod yn iawn pwy sydd ddall a ffôl a phwy sydd onest a da ymhlith y gweinidogion. Pa waith bynnag nad etyb i'r diben naill ai i ddisgyblu'r corff neu i wasanaethu cymydog—a chaniatau na ofyn am ddim sydd yn erbyn ewyllys Duw—nid yw'r gwaith hwnnw'n dda nac yn Gristnogol.

Ofnaf yn fawr hefyd nad oes mwy nag ychydig, os oes un o'n sefydliadau eglwysig, ein mynachtai, ein gweithredoedd a'n swyddi eglwysig a haedda'r enw Cristnogol. Gellid dywedyd yr un peth am ein hymprydiau a'n gweddïau arbennig i seintiau arbennig. Ofnaf, meddaf, mai dibenion hunanol yn unig a geisiwn yn yr holl bethau hyn. Hynny yw, credwn y gwneir iawn am ein pechodau ac y cawn afael ar iechydwriaeth trwyddynt. Am hynny, dinistriant seiliau’n rhyddid Cristnogol.

Hyn a ddaw o anwybodaeth am ystyr a gwerth ffydd a rhyddid Cristnogol. Gwneir yr anwybodaeth hon yn fwy a'r dinistr yn llwyrach gan lawer o weinidogion dall sydd wrthi'n brysur yn annog ac yn cymell y bobl i lynu'n ffyddlonach wrth y pethau allanol hyn, gan eu moli ac utganu eu clod trwy eu maddeuebau ac anghofio dysgu ffydd yn llwyr.

Ar hyn rhoddaf gyngor dwys i ti: Os yw dy fryd ar weddïo neu ymprydio neu ar roi gwaddol i sefydliad eglwysig, gofala na wnei hynny er mwyn derbyn unrhyw les tymhorol na thragwyddol i ti dy hun. Canys trwy hynny gwnei gam â'th ffydd. Hi yn unig a all roi popeth i ti―a'r unig beth y dylit ofalu am dano trwy dy waith a'th ddioddef yw hyrwyddo'i chynnydd hi. Os rhoi, rho o'th fodd ac yn rhad fel y caffo eraill fudd a lles ohonot ti a'th ddaioni. Dyna'r ffordd i fod yn dda ac yn Gristion. Pa beth yw dy weithredoedd da a'th feddiannau i ti yn fwy na moddion i ddarostwng a disgyblu dy gorff, gan fod gennyt ddigonedd i ti dy hun yn dy ffydd. Ynddi hi, fe roddodd Duw i ti bob peth.

Dyma reol dda i ti fe ddylai'r pethau da a gawn gan Dduw lifo o un i'r llall a dyfod yn gyffredin i bawb, a phob un fel pe bai'n mynd i mewn i fywyd ei gymydog ac yn delio â'i gymydog fel pe bai ef ei hun wedi cymryd lle ei gymydog. Llifasant a llifant oddiwrth Grist atom ni. Gwisgodd ni am dano a gweithredodd trosom ni fel pe bai ef ei hun yr hyn ydym ni. Oddiwrthym ni fe lifa'r bendithion at y rhai sydd mewn angen am danynt. Fe ddylai fy ffydd a'm cyfiawnder i ddyfod ger bron Duw i eiriol dros bechodau fy nghymydog. Dylwn wisgo fy nghymydog am danaf fy hun a byw a dioddef fel pe bai'n eiddo i mi. Felly y gwnaeth Crist trosom ni. Hwn yw gwir gariad a gwirionedd gonest bywyd y Cristion. Nid yw'n onest nac yn wir ond lle mae ffydd onest a gwir. Oherwydd hyn y dywed yr Apostol am gariad: "Nid yw'n ceisio'r eiddo ei hun."

Ein casgliad gan hynny yw nad yw'r Cristion yn byw iddo'i hun ond i Grist a'i gymydog. Heb hyn, nid oes Gristion yn

bod. Byw yng Nghrist trwy ffydd a wna ac yn ei gymydog trwy gariad. Trwy ffydd codir ef uwchlaw ef ei hunan at Dduw. Trwy gariad darostyngir ef islaw iddo'i hun at ei gymydog, gan aros o hyd ar yr un pryd yn Nuw a'i gariad fel y dywed Crist: "Yn wir y dywedaf i chwi, ar ôl hyn cewch weled y nef yn agored ac angylion Duw yn esgyn ac yn disgyn ar fab y dyn " (Ioan i. 51).

Fe fydd hyn yn ddigon ynglŷn â rhyddid. Fel y gwelwch, rhyddid gwir yr ysbryd yw, a wna'n calonnau'n rhydd oddiwrth bob pechod, deddf a gorchymyn, fel y dywed Pawl:

Ni wnaethpwyd y ddeddf ar gyfer y cyfiawn" (I Tim. i. 9). Rhyddid yw a gyfyd ymhell uwchlaw pob rhyddid allanol arall, fel y mae'r nefoedd yn uwch na'r ddaear. Rhodded Crist i ni ddeall o'r rhyddid hwn a grym i'w ddiogelu. AMEN. (Hyd yma, fel y danfonwyd y traethawd i'r Pab.)