XXIII.
Ar hyd yr oesau cyfyngid y bywyd Cymreig i gynyrchu bywoliaeth syml, canu, barddoni a rhyfela. Yr oedd yr olaf mor gryf a dim ynom. Yr oedd yr anian hon mor gref fel os na chaem y Saeson yn barod i ymladd a ni, ymladdem a'n gilydd. Os na fyddai genym achos rhyfel, dychymygem un digonol i gychwyn ffrae waedlyd. Cadwai hyn ni yn brysur ar hyd yr oesau, fel na feddem na defnyddiau na hamdden i adeiladu ein gwlad yn gymdeithasol a gwleidyddol. Yr oedd ar lanau Cymru gyfleusderau masnachol godidog a gwledydd eraill, ond ni ymddengys y teimlem ddim dyddordeb yn hyny, fel y Groegiaid gynt. Am ganrifoedd ni ymddangosem yn cynyddu ac yn ymddadblygu dim. Ymddangosem yn ddidoledig oddiwrth bawb, ac yn ymfoddloni yn hollol arnom ein hunain a'n trafferthion mewnol parhaus. Bu ein hymrafaelion a'n hanundeb ar hyd yr oesau yn felldith i ni fel cenedl. Collasom ein gwlad drwy ein hymrangarwch; ac esgeulusasom ein gwareiddiad a'n cynydd i foddio ein hoffder o ryfel a chynen.
XXIV.
"I ha' na faith in the Celtic blude and its spirit o lees," ebe Mackaye yn "Alton Locke," o her-
