I gwrdd â'r dyfodol agos, dylai fod yna ddau arholiad, arholiad i'r bachgen ysgol, ac arholiad i'r dyn meddylgar; a dylai fod dosbarth a gwaith ar gyfer pob un ohonynt yn y sefydliadau a gynhelir gennym âg arian y genedl a'r wlad, yn wirfoddol ac yn drethol.
Byddai yn dda gennyf fi weled un Coleg pregethwyr, un sefydliad i baratoi i'r weinidogaeth, a dwy safon i fyned i mewn iddo—un i dderbyn y bechgyn wedi cael cyflawnder bendith addysg glasurol a bydol, a'r llall i gwrdd â'r dynion o athrylith a synnwyr y rhaid i ni wrthynt o hyd.
Y mae gennym ni dri Choleg. Y mae gan y Bedyddwyr dri Choleg. Y mae gan y Methodistiaid ddau, ac y maent o hynny yn gallach na ni yn eu cenhedlaeth. Nid wyf wrth hyn am awgrymu mai plant y byd hwn yw'r Methodistiaid, ond rhaid i mi ddweyd mai rhai call yn eu cenhedlaeth ydynt. Y mae Eglwys Loegr yn gallach fyth yn ei chenhedlaeth mewn gwlad estronol,—un Coleg sydd ganddi hi yng Nghymru.
Yn awr, gyda'r Ysgolion Canolraddol a'r Brifysgol, rhaid i ni feddwl am y cwestiwn yma. Beth sydd gennym ni fel enwad i'w wneud? Beth sydd gennym ni i'w wneud i'n cyfaddasu ein hunain ar gyfer y dyfodol, gyda golwg ar y paratoad goreu ar gyfer y weinidogaeth?
Credwn fod tipyn bach gormod o ladd ysbryd pregethu yn ein Colegau, gormod o bethau'n tagu'r Gair, beth bynnag. Dylai fod gwersi a gwaith pob myfyriwr yn cydfyned yn hollol. Ai nid i hyn y mae addysg y dyfodol yn dod, dysgu dyn i wneud ei waith, a'i wers yn cydfyned â'i waith? Y mae'r pregethwr yn eithriad poenus. Poenus iawn i ambell un, ac efallai i'r un goreu. Diffodd y tân pan oedd yn dechreu cynneu sydd wedi gwneud cynifer o bregethwyr piff.
Gall y wers, a'r gwrtaith, a'r holl ddiwylliant fod yn gydnaws â'r gwaith, ac eto gofalu fod drws y Coleg yn ddigon caeëdig, a'r porth yn ddigon cyfyng i atal neb annheilwng i mewn.
"Dim Cymraeg," mewn ystyr, yw iaith y Colegau a gynhelir gan eglwysi Cymru! "Dim pregethu," y blynyddau cyntaf, yw iaith y sefydliadau sydd yn paratoi ar gyfer y weinidogaeth! Beth fydd canlyniad naturiol y deddfau nacaol hyn?—dim Cymry, a dim pregethwyr! Yr ydym ar y ffordd i'r dim!
Ymwelodd ysbryd Elias (Elias H. Davies, Pentre), âg Ysgol y Proffwydi, ar lan Iorddonen Caerfyrddin, y llynedd, a siaradodd yn iaith ei wlad, a hyderwn nad yw wedi esgyn i'r uchafion tawel heb adael olynydd i wneud yr un peth eto.
Credwn fod gormod o waith "Llyfr a Dosbarth," a rhy fach o ddarlithio a symbylu, a thanio, a chynhyrfu ein dynion ieuainc, drwy ddod a phrif ddynion y genedl o'u blaen i'w hysbrydoli a'u tynnu allan, ambell dro. Dylai'r holl waith fod yn gydnaws â bywyd, ac amcan, ac ysbryd y weinidogaeth, a pheidi, er dim â diffodd yr ysbryd mewn un cyfnod yn hanes y myfyriwr, ar ol iddo gychwyn.
Yr wyf yn teimlo yn berffaith sicr fod gennym ddynion galluog yn ein Colegau a fyddai'n falch i weled mwy o waith cydnaws âg ysbryd a bywyd y weinidogaeth yn cael ei dorri allan iddynt, ac yr wyf yn berffaith sicr fod yna luoedd o fyfyrwyr yn barod i hyn.
Y mae meddyliau cryfion, bywiog, athronyddol, ac ymchwilgar, yn barod
