Llyfrau.
TELIR mwy o sylw i gyfundrefn y Fforest gan haneswyr Ffrainc na chan haneswyr Lloegr, a hynny am y rheswm syml mai yno y cyrhaeddodd ei pherffeithrwydd amlycaf.
Ymdrin Stubbs ryw gymaint â'r cwestiwn, Cyf. I, 402—3, ond llawnach o lawer yw ymdriniaeth Petit—Dutaillis yn ei nodiadau ar waith Stubbs yn ei Studies Supplementary to Stubbs' Constitutional History (147—251). Siomedig hefyd yw'r ymdriniaeth gan Pollock a Maitland yn eu History of English Law. Ca'r pwnc lawer ychwaneg o sylw gan Holdsworth, History of English Law. Ceir astudiaeth fanwl ar weinyddiad y ddeddf yng nghyfrol G. J. Turner ar Select Pleas of the Forest (Selden Society, 1901). Ceir rhai manylion cyffelyb am Gymru yng ngweithrediadau llys fel Cwrt Rhuthyn (Cymmrodorion Series) a Chwrt Ardudwy (a gyhoeddwyd gan Dr. Lewis yn Bulletin of the Board of Celtic Studies, Mai, 1928). Llyfr diddorol odiaeth yw eiddo J. Charles Cox ar The Royal Forests of England (Methuen).
Ceir llawer cyfeiriad at hela yn y cyfreithiau a'r Mabinogion, ac y mae'n lled amlwg yr edrychid arno fel rhan hanfodol o fywyd Cymru yn y cyfnod Ofer fai ceisio rhoi'r cyfeiriadau yn llawn. Bu trafodaeth rai blynyddoedd yn ôl yn yr English Historical Review ynglŷn â'r hyn a ddywed Florence y Croniclydd am Wiliam y Concwerwr a'r New Forest. Tybiai rhai awduron, fel Mr. F. H. M. Parker, fod yr hen groniclydd yn gorliwio, ond mynnai Mr. Baring nad ydoedd. Gweler English Historical Review, 1901 a 1912.
Dialogus de Scaccario—trafodaeth ar y Trysorlys gan ŵr o'r enw Richard Fitzneal, Esgob Llundain a thrysorydd y llys hwnnw. Iddo ef, yn anad neb, yr ydym yn ddyledus am a wyddom am gyllid y wlad yn y cyfnod hwn. Daliodd swydd trysorydd am ddeugain mlynedd, 1158—1198.
Sgrifennodd John Manwood ei Treatise and Discourse of the Laws of the Forest yn 1598. Ceir ganddo ddisgrifiad o'r modd y torrid ewinedd y cŵn— "lawing the dogs," fel y geilw ef yr oruchwyliaeth greulon honno. Yr oedd yn angenrheidiol gwneud hyn yn ôl Siartr y Fforest, 1217, er mwyn cydym— ffurfio â'r gyfraith. Cais oedd y Siartr i roi pen ar raib y Normaniaid am ychwaneg o dir hela. Perthyn iddi yr un pwysigrwydd yn y frwydr i ddiddymu deddf y Fforest ag a berthyn i'r Siartr Fawr yn y frwydr gyfansoddiadol.
Ceir cyfeiriad at dorri'r coed yng ngwahanol rannau Cymru yn erthygl Dr. E. A. Lewis ar Industry and Commerce in Mediaeval Wales, Royal Historical Society, New Series, XVII.
Y mae cyfieithiad Cymraeg o hen siartr y Waun yn Lloyd's History of Powys Fadog, Vol. IV. Yno hefyd y ceir manylion eraill am Fforest y Waun, yn ogystal ag yn llyfr penigamp Mrs. Mahler, Chirk Castle and Chirkland.
Dengys y Calendar of Patent Rolls am Hydref 18, 1284, fod Lacy yn cael ceirw i'w barc yn Ninbych o Fforest y Brenin yn Delamere, Sir Gaer. Y mae yn y Cymru am Ebrill, 1905, erthygl ddiddorol odiaeth gan Mr. A. Morris, F.R.Hist.S., Casnewydd, ar Fforest Caerwent.
Nid rhaid ond edrych ar unrhyw un o'r siartrau'r gogledd na welir ar unwaith yr edrychai'r Normaniaid a ddeuai i fyw i'r trefydd a godwyd gan Edward ar ymryddhad o orthrwm cyfraith y Fforest fel un o'r breintiau pwysicaf a estynnid iddynt. Fel rheol, cyplysid y fraint hon gyda chael gwared o'r Iddewon. Gweler y casgliad o siartrau a geir gan Dr. E. A. Lewis yn ei Medieval Boroughs of Snowdonia, 279—291.
Codwyd y manylion am y dirwyon allan o'r Ruthin Court Rolls. Ceir cyfeiriad at yr hyddgig a geid o'r Fforestydd at wasanaeth llys y Goror yn llyfr Skeel, The Council in the Marches of Wales, 245—6, ac yn llythyrau'r Wynniaid.
Llyfr manwl yw llyfr John Lloyd ar y Forest of Brecknock a gyhoeddwyd yn 1905.
