Tramwy'r wlad o fan i fan a wnai'r crefftwr, fel y gwnai'r teiliwr hyd o fewn cenhedlaeth yn ôl, neu fel y gwna'r saer maen o hyd. Nid oedd ganddo gyfalaf ar wahân i'r ychydig arfau a gariai ar ei gefn. Pwrcasid y defnyddiau gan y sawl a fyddai'n galw am y nwydd, ac arhosai'r crefftwr dan gronglwyd y teulu tra parhai'r gwaith. Felly, ar un olwg, gellir dywedyd ei fod yn olyniaeth y diwydiant teuluaidd.
Y mae datblygiad arall hefyd yn bosibl. Mewn ambell ddiwydiant rhaid i'r gŵr deheuig wrth rywbeth amgen nag ychydig arfau cyn y gall ddilyn ei grefft. Rhaid wrth beirianwaith—wrth bandy neu felin neu odyn—ac yn yr oesau canol nid oedd odid blwyf yng Nghymru nad oedd ynddo bob un o'r rhain, ac mewn llawer plwyf ceid rhagor nag un.
Y cam nesaf ydoedd i'r crefftwyr crwydr ymgasglu at ei gilydd i'r un lle a ffurfio undeb neu urdd i ddiogelu eu buddiannau. Dyma'r datblygiad pwysig a fu yng nhrefydd yr oesau canol, a dyma'r ffurf ddiwydiannol a gyfetyb i'r bywyd trefol.
Pa hyd a pha fodd y cychwynnodd urdd y crefftwyr sydd gwestiwn anodd ei ateb. Ceir y cyfeiriad cyntaf atynt yn ystod teyrnasiad Harri I, pryd y ceir sôn am urdd gwehyddion Llundain a Rhydychen, ac yn ddiweddarach am urdd y panwyr yng Nghaerwynt. Sefydlwyd urdd y cryddion yng Nghaerdydd yn 1323; ond anfynych y ceir cyfeiriad at yr urddau yng Nghymru, yn enwedig yn nhrefydd y gogledd.
Yr oedd eisoes yn bod urdd a adwaenid fel urdd y masnachwyr (Gilda Mercatoria), ac yr oedd perthynas agos iawn rhwng yr urdd hon a breintiau dinesig. Y cyfeiriad cyntaf at urdd y masnachwyr yw'r un a geir yn siartr Burford, tref fechan yng nghesail bryniau'r Cotswold, heb fod nepell o Rydychen4 (1087—1107). Ni cheir cyfeiriad at urdd y crefftwyr am yn agos i hanner can mlynedd ar ôl hyn. Nid ystyrid bod unrhyw dref yn meddu ar ryddid perffaith onid oedd ganddi urdd fasnachol, ac un o brif amcanion y siartrau oedd sicrhau'r hawl i gael urdd o'r fath. Hawdd ydyw deall hyn pan gofir mor bwysig i fywyd tref ydoedd ei masnach—daeth y term masnachwr i gael ei ystyried yn gyfystyr â dinesydd.
Sonnir, er enghraifft, am "ein dinasyddion, fasnachwyr yr urdd,"5 ac ar sêl tref Gaerloyw ceir yr arwyddair "masnachwyr—fwrdeiswyr." Medrai nifer mawr o drefydd Cymru, er distadled oeddynt, ymffrostio yn eu hawl i gael urdd o'r
4 Gross: Gild Merchant, II. 28—29.
5 Stubbs: Select Charters, 165.
