yn yfwyr mawr. Nid oeddynt yn cael digon o dâl, a chymerent feddiant o bob peth y medrent gael gafael arno.
Tua chanol y bedwaredd ganrif ar ddeg dechreuodd rhyfel rhwng Lloegr a Ffrainc a barhaodd am gan mlynedd, a buwyd yn anfon catrodau o Gymru yn gyson i'r Cyfandir. Yn 1342, glaniodd cynifer â 600 ohonynt trwy ryw anffawd yn ynysoedd Scilly, a chwynai'r brodorion oherwydd y golled a achoswyd ganddynt. Nid oedd y golled, meddent, ddim gronyn llai na £500. Yn 1343, anfonwyd gwys am tua 500 o'r gogledd, 400 o Sir Gaerfyrddin a Cheredigion, a thua mil o'r gororau, ond bu heddwch am ysbaid o ddwy flynedd. Ar derfyn y tymor hwnnw, daeth galw am 2,000 o'r gogledd a'r un nifer o'r de— y naill hanner i'w harfogi â gwaewffyn, a'r hanner arall â'r bwa hir. Awgryma Oman, hanesydd datblygiad rhyfel yn yr oesau canol, fod tua 3,500 o filwyr o Gymru yn Crecy. Dywed Froissart fod yno 2,000 o saethwyr, mil ar bob ochr i'r fyddin, a thebyg yw mai gwŷr o'r de oedd y mwyafrif mawr ohonynt. Rhennid y byddinoedd hyn yn gannoedd ac yn ugeiniau. Cai'r canwriad 1/— yn y dydd a'r ugeinwr 4d. Dwy geiniog delid i'r milwr cyffredin, ond cai'r saethwr 3d.
Mewn gwisgoedd cochion yr ymladdai'r Cymry yn Fflandrys, ond rhoddodd y Tywysog Du—Tywysog Cymru—orchymyn fod ei ddynion ef o hynny allan i gael eu gwisgo mewn gwyrdd a gwyn—yr ochr dde i'r wisg yn werdd a'r ochr chwith yn wen.11 Evans op. cit., 57.
Ar ôl brwydrau llwyddiannus Crecy a Poitiers, ciliodd byddin Ffrainc i Calais, lle buwyd yn gwarchae arni am hir Yn ystod y tymor hwnnw, collwyd llawer o'r Cymry oherwydd yr oerfel ac afiechyd, ond llwyddodd rhai ohonynt i ddianc. Disgrifir eu bywyd yn Calais gan un o'r beirdd (Robert Leiaf):
I'r un gaer yr an i gyd,
Er gwinoedd, awr ac ennyd,
O'r gaer, pe bai rew ac od
I'r maes lle bo'r ymosod.
Ond bu rhai ohonynt fyw i weld cyn saled yw bywyd milwr, ac fel yr anghofir ef yn ei henaint:
O Dduw gwyn, gorweddiog wyf,
Anwydog a hen ydwyf:
Rhyw gleiriach mewn rhugl oerwynt
Afiach gwan, a fu wych gynt.
Mul a garw, moel ei gorun
Ac yn gloff a gwaew'n i glun.
*****
