Llyfrau
SGRIFENNWYD llawer iawn o bryd i bryd ar wahanol agweddau bywyd marchog yr oesau canol. Er enghraifft, y mae'r llenyddiaeth am ei wisg a'i datblygiad bron yn ddiderfyn. Un o'r llyfrau mwyaf cyflawn ar y pwnc yw dwy gyfrol Sir C. W. C. Oman, The Art of War in the Middle Ages, a'r llyfr mwyaf diddorol i Gymry, o bosibl, yw llyfr Dr. J. E. Morris ar The Welsh Wars of Edward I, 1901. Yn y llyfr hwn dengys Dr. Morris bwysigrwydd datblygiad y bwa hir yn hanes milwriaeth yr oesau canol, a'r modd y bu i'r datblygiad hwnnw gychwyn ym Morgannwg a Gwent.
Gweler hefyd benodau yn llyfr diddorol E L. Cutts: Scenes and Characters of the Middle Ages; H. W. C. Davis: Medieval England; argraffiad diweddar o Barnard's Companion to English History (Mediaeval); a Jordan a Morris; Local History and Antiquities.
Ar y wisg filwrol, gweler Boutell: The Monumental Brasses of England, 1849; C. J. Ffoulkes: Armour and Weapon, 1909, a The Armourer and his Craft, 1912. Mr. C. J. Ffoulkes a ofalai am yr arfogaeth sydd yn nhŵr Llundain.
Y mae llyfr Boutell ar Herodraeth yn rhagarweiniad rhagorol. Ar bais arfau hen deuluoedd Cymru gweler llyfr fel eiddo Chevalier Lloyd, The History of Powys Fadog, a chyfrolau'r Montgomeryshire Collections a'r Archæologia Cambrensis.
Ar Ffwg Fitzwarin ac Owain Lawgoch gweler y cyfeiriadau yn y bennod.
Y mae datblygiad Arthur, y marchog delfrydol, yn un o broblemau mwyaf diddorol lên y gorllewin, ac y mae'r llenyddiaeth ar y pwnc bron yn ddihysbydd. Dyma rai o'r cerrig milltir:
Geoffrey of Monmouth: History of the Kings of Britain (Dent).
Malory's Morte D'Arthur. Rhagarweiniad gan Syr John Rhys (Dent). The Arthurian Legend, Sir John Rhys.
King Arthur and his Knights, Jesse L. Weston. Arthur, E. K. Chambers.
