ag y gellid ei amddiffyn hyd yn oed pe cymerid y gweddill o'r castell.
Awgryma W. J. Hemp, mewn erthygl ddiddorol yn y Cymmrodor, Cyfrol XXXIX, i'r adeiladwyr Cymreig adael rhyw gymaint o'u hôl ar gynllun y castell, fel y ceir ef mewn ambell fan yng Nghymru. Myn ef fod yn y cestyll hyn dŵr, a elwir ganddo ef yn dŵr Cymreig, i'w wahaniaethu oddi wrth y tyrau eraill. Yr oedd y tŵr—y Keep, fel y ceir ef ar y dechrau yn sgwâr. Ceir enghraifft dda o'r Keep sgwâr yng nghastell Goodrich, yn swydd Henffordd, ar ororau Cymru, ond erbyn 1100 yr oedd y tŵr crwn wedi ymddangos yn Ffrainc, ac yr oedd i ddyfod i'r wlad hon yn ddiweddarach.
ddiweddarach. Fe'i ceir yng nghastell Penfro tua 1200. Yr oedd i'r tŵr sgwâr anfanteision amryw. Yr oedd y tŵr crwn yn gadarnach o lawer, ac ar gyfrif ei ffurf yr oedd yn fwy anodd torri i mewn iddo.
Ond datblygodd y Cymry dŵr oedd yn sgwâr un ochr—yr ochr i mewn—ac yn grwn y tu allan, a chyfuno felly nerth y tŵr crwn i sefyll yn erbyn ymosodiad a manteision tŵr sgwâr yn yr ystafelloedd oddi mewn. Gwelir y tŵr nodweddiadol hwn yng nghastell Eulo yn Sir Fflint. Gresyn fod castell Dinas Brân wedi adfeilio cymaint. Y mae sail gref i gredu bod yno hefyd nodweddion Cymreig. Yr oedd yno gastell yn fore iawn. y mae'n debyg. Yn chwedl Fulk Fitzwarine dywedir bod y castell yn adfail mor fore â 1073, ond ni ellir rhoi llawer o goel ar y chwedl honno.
Perthynai nodweddion arbennig hefyd i hen gestyll Dol— wyddelan a Dolbadarn. Tŵr sgwâr sydd i gastell Dolwyddelan, a thŵr crwn i un Dolbadarn. Dyma'r Keep, fel y geilw'r Saeson ef—yr ail ris yn natblygiad y castell Normanaidd. Gwelir y Keep yn aros weithiau yn sgwâr, fel yn Goodrich, weithiau yn grwn, fel ym Mhenfro, ymhlith adeiladau eraill a godwyd yn ddiweddarach yn hanes datblygiad y castell. Tybir i gestyll Dolyddelen a Dolbadarn gael eu hadeiladu gan dywysogion Gwynedd ar gynllun Normanaidd. Bodlonwyd ar y tŵr sgwâr neu grwn heb unrhyw ddatblygiad pellach.
Saif Castell Aberlleiniog, Môn, ar y llaw arall, ar ei ben ei hun fel enghraifft fore o gastell Normanaidd yng Nghymru. Ond y mae anhawster yn codi ynglŷn â'r tŵr—y Keep sydd ar y domen—gan na ddaeth y tŵr yn gyffredin hyd y ddeu— ddegfed ganrif. Codwyd Aberlleiniog gan Huw Caer yn 1096.
Yr oedd cestyll yr oesau canol fel amddiffynfeydd ymhell uwchlaw gallu unrhyw erfyn ymosodol oedd ym meddiant y
