Llyfrau.
Y LLYFR mwyaf cyflawn ar hanes afiechydon yr oesau canol, a'r unig un hyd yma sy'n ymdrin â gwahanol agweddau'r pwnc yw llyfr Charles Creighton, A History of Epidemics in Britain from A.D. 664 to the extinction of the Plagues. Ceir hefyd erthyglau gan yr un awdur yng nghyfrolau Traill's Social England. Wrth gwrs, caiff y Pla Du gryn lawer o sylw. Boccaccio i'r Decameron yn dystiolaeth ofnadwy gan lygad-dyst am yr hyn Y mae rhagarweiniad a ddigwyddodd yn Florence. Ysgrifennodd yr Abad Gasquet lyfr yn dwyn y teitl The Black Death, 1348-49. Ail gyhoeddwyd ef dan y teitl The Great Pestilence. Cyhoeddwyd hefyd lyfr yn ddiweddar gan Johannes Nohl dan y teitl The Black Death: A Chronicle of the Plague compiled from Contemporary Sources, ond nid oes yr un gwell na llyfr J. F. C. Hecker, The Black Death in the 14th Century, a gyhoeddwyd mor bell yn ôl ag 1832 yn Berlin. cyfieithiad Saesneg yn "Cassell's National Library."
Gwnaeth Dr. Jessop ymgais i olrhain ei effeithiau ar fywyd cymdeithas yn ei Coming of the Friars, ac nid ymddengys i ni fod Coulton, yn ei lyfr bychan ar y Black Death (Benn), wedi gwneud llawer i ddadymchwel casgliadau Jessop. Dywed Jessop fod rhwng un rhan o dair a hanner y boblogaeth wedi marw o'r Pla, a chymer Coulton lawer tudalen i geisio profi na allasai fod yn fwy nag un rhan o dair.
O'r safbwynt yma, y mae'n sicr mai'r astudiaeth fanylaf a feddwn yw gwaith Miss Levett yn ei hymchwil i'r difrod a wnaed ar faencrydd Esgobaeth Winchester: The Black Death on the Estates of the See of Winchester, A. S. Levett, 1916.
Am Gymru, ceir manylion ym mhennod olaf South Wales and the March, gan Dr. William Rees, a hefyd yn ei erthyglau yn Royal Historical Society Transactions, IV Series, Vol. III, ac yn Proceedings of the Royal Society of Medicine am 1923.
Ar fanylion gwasanaeth neilltuad y claf gweler Atodiad A yn Medieval Hospitals of England, gan R. M. Clay, wedi ei godi o Manuale ad Usam Insignis Ecclesiæ Sarum. "Arfer Sarum" oedd y dull crefyddol mwyaf poblogaidd ym Mhrydain. Yr oedd ffurfiau gwasanaeth eraill hefyd, fel eiddo Caerefrog, Henffordd a Bangor.
Ar simneiau a ffenestri gweler T. Hudson Turner, Some Account of Domestic Architecture in England. Dywed ef nad oedd y simnai yn bod yn Lloegr nac mewn llawer man ar y cyfandir hyd y bymthegfed ganrif. Awgryma awduron eraill fel Gotch iddynt ddyfod yn gyffredin cyn hynny, yn enwedig yn y cestyll, lle ceid mwy nag un llawr, ac na allai'r mwg fyned allan o'r ystafelloedd isaf onid arweinid ef. Dywed Iolo Goch fod" Simneiau lle magai mwg yn Sycharth yn nechrau'r bymthegfed ganrif. Gweler Gotch, The Growth of the English House, 1100—1800. Sonia Harrison yn ei Elizabethan England am gynnydd yn nifer y simneiau fel rhywbeth eithriadol. Ni cheir cyfeiriad atynt yn Assize 1189.
Dywed Turner i grefft gwneud gwydr golli o'r wlad ar ôl amser y Rhufein— iaid hyd y bymthegfed ganrif, ond nid yw yn hollol gywir. Daeth Benedict Bishop â gwydrwyr gydag ef o'r cyfandir, ac ymddengys i'r grefft ryw fudr fodoli trwy gydol yr oesau canol, er mai o'r cyfandir y deuai'r gwydr gorau. Ni cheid hwnnw, wrth gwrs, na gwydr o fath yn y byd yn nhai'r cyffredin.
