Gothland. Yn ei ddisgrifiad o Gaerlleon a'i safle anghymarol dlws ar afon Wysg ym Morgannwg gwelir dylanwad amlwg syniadau Normanaidd, a chyfeddyf Sieffre fod yno gymaint rhwysg fel na allai obeithio gwneuthur cyfiawnder ag ef. Yna disgrifir Arthur yn dyfod i wrthdarawiad â'r Rhufeiniaid, ac yn clywed, ar ei ffordd dros yr Alpau i feddiannu Rhufain ei hun, am fradwriaeth Medrawd, ei gâr, ym Mhrydain. Wedi dychwelyd adref ac ymladd brwydr Gamlan, clwyfwyd Arthur ac fe'i dygwyd oddi yno i hen ynys Afallon i wella o'i glwyfau— ac mewn un frawddeg rhoes Sieffre anfarwoldeb i'w wron.
Tystia'r llawysgrifau sydd yn ein meddiant ac a geir ym mhob gwlad bron am boblogrwydd yr hanes. Aeth y stori ar unwaith led-led Ewrop, a chafodd pob gweithred o wroniaeth ac o hynawsedd ei thadogi ar Arthur. Yng ngwaith Wace, y bardd Ffrengig, Arthur yw patrwm y marchog Normanaidd. Ym Mrut Layamon, y Sais, brenin Cristnogol ar y Saeson yw Arthur. Yn Parsifal Wolfram, y bardd Almaenaidd, ceir darlun o'r marchog perffaith, ac yn Trystan Gottfried, ei gyfoeswr, ceir un o straeon tlysaf yr oesau canol, y naill fel y llall yn troi o amgylch marchogion Arthur. Yn y modd yma bu Sieffre yn foddion i greu cyfnod llenyddol gyda'r pwysicaf a'r mwyaf diddorol, feallai, yn holl hanes llenyddiaeth.
Un arall o ysgolheigion mwyaf amryddawn yr oesau canol oedd Gerallt o'r Barri. Mab ydoedd i William o'r Barri, arglwydd Manorbier, lle ganed Gerallt yn y flwyddyn 1147. Er ei fod o linach Normanaidd urddasol, ymffrostiai Gerallt yn anad dim yn y gwaed Cymreig a redai yn ei wythiennau, ac fel Gerallt Gymro yr adwaenir ef orau. Nid oes sail i gredu y medrai Gymraeg, ond nid oedd dim a hoffai yn well na cheisio dangos ei wybodaeth yn y cyfeiriad hwnnw trwy geisio esbonio enwau lleoedd—maes efrydiaeth yr anghyfarwydd bron ar hyd yr oesau; ond y mae gan Gerallt well hawl i ymddifyrru ar gelfyddyd na llawer un, ac â Freeman mor bell a'i alw'n dad ieitheg. Addysgwyd ef yn Rhydychen a Pharis. Bu ym Mharis am gwrs lled faith o amser, ac yno, y mae'n debyg, yr ymberffeithiodd fel efrydydd o'r clasuron.
Uchelgais Gerallt oedd cael bod yn Esgob—neu, yn wir, yn Archesgob Tyddewi. Brwydr fawr ei oes oedd ceisio profi i Dyddewi unwaith fod yn Archesgobaeth ac y dylai fod eil-waith—a Gerallt yn Archesgob, wrth gwrs. Ac fel un o ysgolheigion pennaf y dydd ac fel aelod o un o deuluoedd mwyaf urddasol Cymru nid oedd ei uchelgais yn
