HERBERGAGE: Darlun o Gariad yn croesawu teithwyr i'r Herber. And I suppose for my beste, There to harborewe and to reste. On ther cam and preyed me And her name was charite. To pylgrymes in goodly wyse Sche dyde moste truely the seruyse, With chere benynge and glad uysage, She brought hem to ther herbergage. And there sche was moste ententyff Without noyse or eny stryff. O'r "Pilgrim," B. M. Tib, A, VII, f.90 (15eg ganrif). [Bloc gan yr Amgueddfa Brydeinig.] Tudalen 63
YR HERBER, LLANGYNOG: Saif yr adeilad bychan a welir ar ganol y darlun ynghlwm wrth fur y fynwent, ac adwaenir y lle o hyd fel yr Herber. Bu'r adeilad yn ysgol unwaith, ac ym meddiant y plwyf hyd yn ddiweddar. Diau fod yr enw Herber yn cyfeirio at adeilad cynharach fyth a safai ar y llecyn hwn unwaith. Tudalen 65
TREFLAN FUGEILIOL (Map). Tudalen 67
PENTREF AMAETHYDDOL (Map). Tudalen 67
PENTREF CRWN (Map). Tudalen 68
PENTREF Y FFORDD FAWR (Map). Tudalen 68
HALSTON: Dyma gapel y "commandery" yn Halston, gerllaw Croes oswallt. Halston oedd prif le yr ysbytywyr yng ngogledd Cymru. Nid oedd y lleoedd eraill oedd ganddynt ond megis celloedd, ac i Halston y telid y degwm oedd ddyledus ar y lleoedd hynny. Yr oedd i Slebech safle gyffelyb yn y De. Y mae'r capel mewn cyflwr rhagorol. Saif ym mharc Halston, hen gartref yr hynod Jack Mytton, yn agos i'r Dre Wen, Croesoswallt. O'r "Arch. Cam.", VII, iii, 413. [Bloc yn fenthyg gan Gymdeithas Hynafiaethau Cymru.] Tudalen 71
MUR MYNWENT YSBYTY CYNFYN: Gwelir yma rai o'r meini a ffurfiai gylch cyntefig cyn adeiladu'r Eglwys. Erys pump ohonynt hyd heddiw. Defnyddir dwy ohonynt yn byst llidiart y fynwent a cheir y tair arall yma ac acw yn y mur. Tudalen 74
YNAD LLYS: O Ancient Laws and Institutes of Wales, II, td. 758. Tudalen 75
ESIAMPL O LAWYSGRIF Y CYFREITHIAU: Yma ceir darlun o'r distain, goruchwyliwr y bwyd, a dysgl yn ei law. Yn y man daeth y distain yn un o swyddogion pwysicaf y llys ac yn fath ar Brifweinidog. Dyma'r copi hynaf a feddwn o Gyfreithiau Hywel wedi eu hysgrifennu mewn Lladin tua diwedd y 12fed ganrif. Y mae'r copi hynaf ysgrifen— nwyd mewn Cymraeg gryn dipyn yn ddiweddarach. Yn Llyfr Du'r Waun y ceir hwnnw. Perthyn hwnnw i chwarter cyntaf y 13eg ganrif. Am esiamplau eraill o'r LI.S. gweler Lloyd, Hywel Dda, 928—1928, Gwasg Prifysgol Cymru. L. Peniarth, 28. Gwel Attodiad A, td. 433. [Bloc yn fenthyg gan Wasg Prifysgol Cymru.] Tudalen 79
