GWYDR YN EGLWYS LLANASA, SIR FFLINT Perthyn y ffenestr hon i'r 15eg ganrif, a dywedir ddyfod y gwydr o hen Fynachlog y Maesglas (Basingwerk). Tudalen 236
LLANRHYCHWYN: Un o hen eglwysi Dyffryn Conwy. Er ei bod yn eglwys ddwbl erbyn hyn, gwyddys mai ychwanegiad a wnaed yn yr 16eg ganrif gan Meredith ap Ieuan, o bosibl, yw'r ystlys bellaf yn y darlun. Yn yr ystlys arall, a berthyn, y mae'n debyg, i'r 12fed ganrif, ceir enghraifft ddiddorol o hen Eglwys Gymreig yr oesau canol. Yma, fel y gwyddom, yr arferai Llywelyn Fawr addoli cyn iddo adeiladu Eglwys Trefriw, yr hyn a wnaed tua'r flwyddyn 1230 er hwylusdod y Dywysoges, a oedd cyn hynny yn arfer a dringo i Lanrhychwyn. O" The Old Churches of Snowdonia," td. 103, by H. H. Hughes and H. L. North. [Bloc yn fenthyg gan H. H. Hughes.] Tudalen 240
LLANABER Y CYNTEDD: Enghraifft ragorol odiaeth o'r datblygiad o'r bwa crwn Normanaidd i'r bwa pigfain a welir wedi cyrraedd ei uchaf- bwynt yn nhalcen gorllewinol Llandaff neu ffenestri dwyreiniol Beddgelert. Gwelir yr un datblygiad yn union yn nrws deau Llan- badarn. O "Cymmr. Trans.", 1916-17, td. 76. [O ddarlun gan yr Athro Tyrrell Green.] Tudalen 243
EGLWYS LLANRHAEADR D.C.: Enghraifft ddiddorol o'r eglwysi dwbl sydd mor nodweddiadol o siroedd Dinbych a Fflint. [O'r Arch. Cam." VII, 1, 318.] Tudalen 245
EGLWYS Y CARMELIAID, DINBYCH Y mae'r adeilad diddorol hwn yn adfail erbyn hyn Adwaenid yr urdd hon ar gyfrif eu gwisg, fel Urdd y Brodyr Gwynion. Yn 1250 y daeth yr urdd i'r wlad yma gyntaf, a thrwy offerynoliaeth Iarll Richard de Grey y daethant. Yn 1282 daeth Dyffryn Clwyd i ddwylo nai i'r larll Richard hwnnw, sef Reginald de Grey. Ymhen dwy flynedd (1284) sefydlwyd Priordy yr Urdd yn Ninbych, a hynny yn bennaf trwy offerynoliaeth Syr John Salesbury, Llewenni. Dywedir i Syr John farw ar yr ail o Fawrth, 1289, a'i gladdu yma. Daeth y lle felly yn gladdfa'r Salesburiaid. Wedi'r diddymu, symudwyd claddfa'r teulu i'r Eglwys Wen. O'r "Arch. Cam." V, IV, 260. Ceir darlun o'r un fewn yn "Arch. Cam.", VII, 1, 321. Tudalen 251
EGLWYS MALPAS, MYNWY: Un o'r engreifftiau gorau a feddwn yng Nghymru o addurno y bwa crwn Normanaidd. Nid yw addurniadau o'r fath yn gyffredin yng Nghymru-moel fel rheol yw'r bwa, ond ceir ambell eithriad fel Margam, Penmon a Gwynllyw (Casnewydd). O'r Arch. Cam.", IV, x, 192. Tudalen 254
HAFOTAI AC OLION HEN EGLWYSI (Map). Tudalen 255 CELL MEUDWY: Y mae'r adferiad hwn o hen gell y mynach ar Ynys Seiriol yn sylfaenedig ar fesurau adfeilion cell sydd ynghanol y cysegr yn hen eglwys Ynys Seiriol. [Bloc yn fenthyg gan H. H. Hughes.] Tudalen 257
MYNACH DU (Benedict), MYNACH GWYN (Sistersiad). [O'r Monasticon, Dugdale.] Tudalen 262
YSBYTYWR A BRAWD LLWYD (Ffransisiad). Dyma'r fel y gwisgai'r gwahanol urddau hyn. [O'r Monasticon, Dugdale.] Tudalen 264
VALLE CRUCIS: Darlun o'r Abaty fel yr oedd yn y 18fed ganrif. Gwnaed y darlun hwn yn 1776. Tudalen 268
