Dechreuwyd ei adeiladu gan Gilbert, Iarll Caerloyw, yn y flwyddyn. 1267. Yr oedd Gruffydd, arglwydd Cymreig olaf Senghenydd, wedi syrthio i ddwylo Gilbert ychydig cyn hyn, a phenderfynodd yntau y rhôi ben am byth ar ymosodiadau y Cymry ar ei diriogaethau ef trwy godi'r castell hwn yng Nghaerffili. Y mae'n wir i Llywelyn y Llyw Ola ymosod ar y castell pan oedd Gilbert ar ganol ei adeiladu a'i dynnu i'r Ilawr. ond yr oedd wedi ei gwblhau erbyn 1272.
Nodwedd fawr Caerffiili yw bod y castell wedi ei godi yng nghanol llyn o ddŵr, a rhydd Clark inni ddarlun ohono fel y tybiai ef yr ymddangosai pan amgylchid ef gan ddŵr. Saif yr adeilad ar wddf o swnddir a ymestynai i ganol hen gors mewn pantle ar gwrr Dyffryn y Rhymni, a throwd y gors yn llynnoedd trwy gaethiwo dyfroedd Nant y Gledyr. Mesurai y naill tua 13 acr a'r llall rhwng 1 a 2 acr. ynys hon yng nghanol y llyn codwyd adeilad sgwâr gyda thŵr ym. mhob congl iddo, a dau dŵr i wylio'r fynedfa fel ym Miwmares. Ar yr allan i'r mur hwnnw ceid mur arall, sgwâr, ond â thipyn o fwa yn ei chornelau yn amgylchu y gyntaf. A thu allan i hynny drachefn ceid y ffos a'r llynnoedd. Ond ar yr ochr lle y ceir y prif fynedfa ceir mur ardderchog, rhyw 250 llath o hyd ac o 20 i 60 troedfedd o uchder i ddiogelu'r llyn. Y tu ôl i'r mur hwn ceir y felin ac adeiladau eraill, ac yr oedd rhaid cael mur o'r fath er diogelu y llynnoedd a'r argae. Ar yr ochr gyferbyn ceir adeiladwaith arall i ddiogelu yr adran honno o'r adeilad. Diau i'r castell cryf, ardderchog, hwn ddylanwadu ar gynlluniau cestyll Edward yng ngogledd Cymru. [O "Clark Med. Mil. Arch," I, 320.] Tudalen 324
CASTELL GOODRICH Enghraifft ragorol o'r Tŵr Sgwar Normanaidd. Perthyn y tŵr sgwar hwn—yr adran hynaf o'r castell—i gyfnod Harri'r 1af. Saif y Tŵr mwy neu lai ar wahân i'r castell a godwyd yn ddiweddarach o'i gwmpas, ac nid yw yn gysylltiedig à muriau'r adeilad hwnnw, fel y mae yr arfer bron ym mhob enghraifft arall. Sylwer fod y drws nid ar y llawr, fel y mae heddiw, ond ar lofft ac ysgol neu risiau, y gellid eu codi os y byddai galw am hynny, yn arwain iddo. Yn ddiweddarach y torrwyd y drws a welir ar lawr ac y gwnaed y ffenestr o'r llall. [Darlun gan y Stationery Office.] Tudalen 328
CASTELL CAERDYDD y Domen a "Shell Keep" arni. Saif y domen rhyw 32 troedfedd uwchlaw arwynebedd lawnt y castell. Mesur ei chorun tua 108 troedfedd ar ei draws, ac ar y llwyfan hwnnw adeiladwyd tŵr deuddeng ongl a fesura tua 80 troedfedd ar ei draws. mur yn 9 troedfedd o drwch ac yn 30 o uchter. Y mae'n bosibl fod Y mae'r yma dŵr sgwar, fel yn Goodrich, cyn i'r tŵr presennol gael ei adeiladu yn y 13eg ganrif. Adeilad coed, mae'n ddiau, a godwyd gan Robert Fitzhamon. Yr oedd hynny, fel y tybir, tua 1090, er y dywed yr Annales Cambriae a Chronicl Margam iddo ddechrau ei adeiladu yn 1080 ac i'r adeilad cyntaf syrthio yn 1081. Diddorol yw cofio fod caer Rufeinig yn sefyll ar y lle a ddewiswyd gan Robert i godi castell arno. Cododd fur ar draws canol y gaer i'w thorri yn ddwy, ac yn yr adran orllewinol cododd y Domen a erys hyd heddiw. O" Short History of English People," p. 312. [Bloc gan Mri. Macmillan a'i Gyf.] Tudalen 334
LLIDIART Y BARWN: Darlun o'r fan, fel y maentumir, lle y lladdwyd y Barwn Owen. Gwêl td. 346. Tudalen 338
Y PISTYLL, LLEYN: Llety Fforddolion yn yr oesau canol. [Darlun gan R. J. Jones, Fferyllydd, Nefyn.] Tudalen 343
