PENNOD II.
AR lawer ystyr, y blynyddoedd nesaf yw y rhai pwysicaf yn hanes Mr. Lloyd George. Ynddynt hwy y dewisodd ei lwybr ac y penderfynodd ar ba ochr i'r clawdd i sefyll. Y cwrs naturiol, ym marn llawer, i ddyn ieuanc, gyda pherthynasau yn dibynnu arno i raddau pell, fuasai ceisio adeiladu busnes trwy foddion gofalus a gochelgar, boddio'r bobl yr oedd ganddynt fusnes y gallent ei roddi iddo, a cherdded ar hyd canol y ffordd yn "barchus" a diogel. Cyfnod oedd hwnnw pan oedd gan ysweiniaid a thir feddiannwyr yng Nghymru fwy o awdurdod a dylanwad nag a fu ganddynt byth ar ôl hynny a phan oedd dosbarth arall yn bur barchus ohonynt ac yn lled ymostyngar iddynt. Y mae'n wir fod S. R., Thomas Gee, ar eraill wedi beirniadu'r drefn a gwrthryfela yn ei herbyn, ond, ar y cyfan, yr oedd yn parhau yn ei grym ac ychydig o herio a ystyrid gan gefnogwyr y drefn eu hunain yn beryglus a fu arni. Erbyn heddiw, a'r oruchwyliaeth wedi myned yn ddigon pell i'r gorffennol, tueddir weithiau i fwrw cochl ramantus drosti, eithr y gwir yw mai gormes, a gormes ddigon salw, oedd hi. Ychydig o wŷr o allu nag hyd yn oed o ddiwylliant gweddol uchel a gynhyrchodd y dosbarth tiriog yng Nghymru. Dywedir weithiau eu bod yn rhadlon ac yn garedig, ond, os oeddynt felly, nid oedd caredigrwydd na rhadlonrwydd llawer ohonynt yn parhau ond cyhyd ag y caent hwy eu ffordd eu hunain. Oddiar lwyfan yr etholiad yn Harlech cyn belled yn ôl ag 1865, dywedodd Edward Morgan, y Dyffryn, am y dosbarth hwn: "Honnant mai rhyddid yw eu hegwyddor; ond, os felly, pa beth, atolwg, yw y ffrwyth? Pa ffrwyth a gafwyd tua'r Bala ar ôl yr etholiad o'r blaen? Beth oedd llais y troi o'r ffermydd? A'r codi yn y rhenti? Ai rhyddid oedd cymryd capel Soar oddiar y Methodistiaid yn Sir Drefaldwyn? Ai dyna ffrwyth eu rhyddid? Holwch eich hunain, a'ch cydwybodau, ai dyma y fath bobl a hoffech chwi i gynrychioli y sir fwyaf Rhyddfrydig yn y deyrnas? Rhyddid yn wir! Meddant ddigywilydd-dra a beiddgarwch annioddefol i ddefnyddio y gair cysegredig hwn ynglŷn â'u hymddygiadau isel a gwarthus."
Clywais fy nhad yn dweyd mai un cwestiwn a ofynnid
