PENNOD XXI.
JOHN WESLEY A'R DIWYGIAD YNG NGHYMRU.
Camgymeriad tra chyffredin yw tybied mai Lloegr oedd unig faes llafur y diwygiwr duwiolfrydig John Wesley,―y cyntaf o'r "ardderchog lu" a ddeffrodd gydwybod ei oes. Y syniad cyffredin—ond cyfeiliornus—yw, na wnaeth Wesleyaeth ond y nesaf peth i ddim yng Nghymru tan ddechreu'r 19fed ganrif. Gwir i'r enwad y pryd hwnnw gymeryd camrau breision ac aml yn y Dywysogaeth—a hynny yn bennaf am y rheswm fod olynwyr John Wesley wedi dod i ddeall a chydnabod y rhaid gweithio Cymru ar linellau a thrwy gyfryngau Cymreig os oedd eu cenhadaeth yno i lwyddo. Dyna un o ddiffygion amlycaf John Wesley—ei fod yn edrych ar Gymru â llygad y Sais, ac na allai neu na fynnai weled pethau a phobl y Dywysogaeth drwy lygad y Cymro. Yr oedd y diwygiwr enwog hwn yn feddiannol ar rinweddau nad oes nemawr o haneswyr crefydd yng Nghymru wedi rhoi credid priodol iddo am danynt—ond nid yw amgyffrediad digonol o amgylchiadau arbennig Cymru ymhlith y rhinweddau hynny. Gresyn gennym feddwl fod dyn mor rhagorol a John Wesley, wedi dweyd rhai pethau mor gelyd am y Cymry ag a ddywedodd "Bradwyr y Llyfrau Gleision" am danom gan mlynedd ar ei ol;—ac am yr un rheswm, sef nad oedd yn deall y bobl na'u hiaith. Eb efe:—
"Mae mwyafrif y trigolion yn aeddfed i'r Efengyl. Maent yn dyheu am gael eu dysgu ynddi, tra mor anwybodus o honi ag Indiaid Cochion America. Nid wyf yn golygu na wyddant am enw Crist. Gall llawer o honynt adrodd Gweddi'r Arglwydd, a'r Credo,—a rhai yr holl Gatecism. Ond os eir a hwynt allan o lwybr yr hyn a ddysgasant ar eu tafodau, yna danghosant eu hanwybodaeth." [1]
- ↑ Wesley's Journals, October 20, 1739, vol. i., p. 423. Yr oedd Wesley'n symud gan mwyaf ymhlith Eglwyswyr—a gwelsom eisoes sut yr oeddent hwy yn cael eu dysgu. Am yr Ymneillduwyr, yn Gymraeg, gan mwyaf, yr addolent—ac ni fedrai Wesley'r iaith honno—a phriodolai anwybodaeth o'r Efengyl i ddynion nad oeddent ond yn unig yn anwybodus o'i iaith ef. Sylwer mai ar ei ymweliad brysiog cyntaf â Chymru yn unig y ceir y fath gyfeiriad anheilwng. Daeth i adnabod y Cymry yn well ar ol hynny.
