a moesoldeb cyhoeddus,—yna, mae'n amlwg, mai yn niwedd y 18fed ganrif, yn hytrach nag yn ei hanner cyntaf, y cymerodd Y Gwir Ddiwygiad le yng Nghymru.
Nodweddwyd chwarter cyntaf y 19fed ganrif, gan waith yr Eglwysi mawrion yn dechreu torri i fyny; nid mewn ymryson nac anghydfod, ond mewn cariad ac ysbryd gwaith, fel ag i wneud pob cangen ei hun yn llawen fam plant, ac yn ganolbwynt cylch o weithgarwch crefyddol ac o ddylanwad iachusol.
Mae hanes yr Enwadau Anghydffurfiol o'r pryd hwnnw ymlaen, yn rhy hysbys i alw am ei adrodd yma.
Ond gall Cymru Ymneillduol heddyw ddysgu gwersi mawr a phwysig o hanes Y Tadau yn yr oesoedd gynt. Os oes un wers yn amlycach nag eraill yn hanes pob enwad, yn hanes dechreuad y Bedyddwyr a'r Anibynwyr, yn ogystal ag yn hanes Diwygiad y 18fed ganrif, hyn ydyw,—mai pan wisga Ymneillduaeth y wedd ymosodol, y mae yn ennill nerth a dylanwad yn y tir. Nid oes gynnydd wedi bod erioed i Ymneillduaeth amddiffynnol; ond pan ddaw allan yn enw ei Duw yn allu ymosodol, mae yn gyrru byddinoedd yr estroniaid i gilio.
Tybed ai hyn yw cenadwri mawr Ymneillduaeth y gorffennol at Ymneillduwyr yr Ugeinfed Ganrif? Yr oedd i'n Tadau eu gwendidau a'u diffygion. Ond yr oedd iddynt, hefyd, rinweddau y byddai yn dda ini eu meddu heddyw. Am y Tadau, gallwn ddweyd eto heddyw, nid yn unig " Ffydd y rhai dilynwch," ond hefyd, "gweithredoedd nerthol y rhai efelychwch!"
Ydynt! Mae'r Tadau wedi mynd, ond mae eu gwaith yn aros,—ac erys byth yn gofgolofn o anrhydedd i'w duwiolfrydedd, i'w cydwybodolrwydd, ac i'w dewrder. I ninnau gadawsant etifeddiaeth deg, o ryddid gwladol a chrefyddol, a bwrcaswyd ini gan waed y rhai y ceisiwyd darlunio rhan o'u llafur yn y gyfrol hon. Pa beth a wnawn a'r etifeddiaeth hon? Pa gyfrif a roddwn o'n goruchwyliaeth pan ofynnir hi eto oddiar ein dwylaw? Atebed ein gweithredoedd.
DIWEDD.
