mynnodd ddyrchafu Penry ar drostan uchel merthyrdod, modd y gallai sain ei udgorn gyrraedd i gonglau pellaf y Dywysogaeth.
Nis gall neb fesur dyled y deyrnas hon i'w Phrifysgolion. Mae Caergrawnt a Rhydychain wedi chwareu rhan anrhaethol bwysig yn hanes dadblygiadau crefyddol y wlad,—weithiau of blaid ac weithiau yn erbyn egwyddor fawr rhyddid crefyddol. Yn yr amgylchiad hwn yr oedd eu dylanwad o blaid crefydd rydd.
Tra yr oedd William Morgan yn neillduedd Llanrhaiadr-ym-Mochnant yn cyfieithu'r Beibl, yr oedd John Penry ym mhrysurdeb bywyd athrofaol Caergrawnt, yn cael ei baratoi i gymhwyso dysgeidiaeth y Beibl hwnnw at gydwybodau ei gyd- genedl yng Nghymru. Gwir fod Caergrawnt, am ryw reswm, erbyn hyn wedi syrthio ymaith oddiwrth ei chariad cyntaf at Buritaniaeth, ac ystyrrid y sefydliad daionus a fu unwaith yn enwog am y nawdd a roddai i bregethwyr erlidiedig, erbyn hyn yn wrth-Buritanaidd. Ac eto yr oedd llawer o ddylanwad yr hen ysbryd yn aros o hyd, ac yng Nghaergrawnt daeth John Penry i gysylltiad â John Udall,[1] Henry Barrowe, a John Greenwood, tri o wyr grymus oeddent fel yntau i wisgo coron merthyrdod—ac aelod arall o'r un Brifysgol, sef yr Archesgob Whitgift, oedd i roi'r goron honno ar eu pennau. Wedi bod yno am rai blynyddau, symudodd Penry i Rydychain, oedd erbyn hyn wedi meddiannu'r safle a ddelid unwaith gan Gaergrawnt, fel prif noddydd y Diwygwyr. Yr oedd dirprwyaeth o'r Ysgotland wedi ymweled a'r Brifysgol, ac wedi ennill cefnogaeth barod i, ac ymlyniad selog wrth, Brotestaniaeth wrolach y Gogleddwyr. Talwyd y pwyth yn ol rai blynyddoedd wedi hynny, pan y ffodd Penry ac eraill a erlidid o Loegr i'r Ysgotland. Ffromodd Elizabeth yn aruthr wrth ei nai, Brenin yr Ysgotland, am ddarfod iddo roi lloches i'r rhai a ffoent rhag ei llid hi.[2]
Taniwyd calon y Cymro ieuanc gan yr hyn a welodd ac a
