. . .Ac am y bwyd, mae yn waeth fyth! Nid bwydydd cryf, iach, blasus, o laeth a cheirch a haidd a geir, ond te wedi ei stiwio, a bara menyn byth a hefyd. Dywed Theophilus y Cantwr ei fod e'n cofio tair cenhedlaeth o Gymry. Y gyntaf, meddai, oedd "cenhedlaeth Bili a Beto a chawl; yr ail oedd cenhedlaeth meistr a meistres a broth; a'r drydedd yw cenhedlaeth syr a madam a the!"
. . . A beth ddaeth o'r hen arferion cartrefol a champau yr aelwyd oedd gynt yn crynhoi pob aelod o'r teulu o gylch y tân ar hwyrnos gaeaf? Clywaf sôn am amser pan oedd y gweision yn eistedd ar yr aelwyd yn gwneud basgedi a chintelli a llwyau pren a rhacanau gwair, a'r morynion yn gweu sanau neu gweirio dillad. Adroddid storháys am y Tylwyth Teg a chanhwyllau cyrff, neu ddarnau o bregethau, a hanesion am bregethwyr; neu cenid hymn neu garol neu alaw Gymraeg. Ond b'le erbyn heddiw y maent oll? Nid oes gan Tom y Waginer amser i aros eiliad yn y gegin ar ôl swper. "Rho gannwyll i fi," medd wrth Leisa, "mae eisiau mynd i'r stabal arna i." Y cowman a'r crwt-allan ânt hwythau ar ei ôl, ac y mae nanti yn falch eu gweled yn mynd maes o'r tŷ! Pwy obaith sydd am fywyd gwledig os pery pethau fel hyn? Codir ysgolion ym mhob cwr o'r wlad, ond yr ydym yn esgeuluso'r gwasanaeth-ddynion. Pe bai chwant darllen arnynt, ni chânt gyfle i wneud hynny, oblegid nid oes ganddynt le i eistedd na channwyll i ddarllen wrth ei golau.—Mae'n dda gennyf fod argoel y ceir Eisteddfod dda ar ddydd Gŵyl Dewi. Carwn erbyn y gaeaf nesaf gael digon o arian i agor ystafell gyfleus, siriol, hawddgar yn y pentref lle gall y gweision a'r morynion a phobl ifainc y plwydd gyfarfod â'i gilydd. Ond cymaint gwell fuasai cael yr hen drefn yn ôl.
Ac, O, Bob, yr hyn sydd yn fy synnu fwyaf yw'r gwahaniaeth sydd yn syniad pobl at grefydd, rhagor yr hyn a fu. Gynt yr oedd crefydd yn rhan o fywyd Cymro; nid âi maes i'r cae, ni werthai mewn ffair na marchnad, heb gofio bob awr o'r dydd fod llygad Duw arno. Nid oedd yn oleuedig ei ddeall, ond yr oedd ei agosrwydd at Dduw wedi rhoddi safon uwch o'i flaen mewn bywyd na'n holl addysg a'n diwylliant ni. Nid ffasiwn oedd ei grefydd, nid dilledyn i'w wisgo a'i ddadwisgo yn ôl yr herwydd, ond prif amcan ac anghenraid ei fywyd.
