n mha le. Quid ar ei enw ef y galwyd rhan o Faldwyn yn Arwystlif Yr oedd yn ei flodau yn nghanol y chweched cant.
ARWYSTLI HEN. "Arwystli Hen, gwr o'r Eidal" medd Achau'r Saint, a ddaeth gyda Bran ab Llyr i Ynys Prydain, i ddysgu'r ffydd yng Nghrist." Gelwir ef mewn lle arall yn "Beriglor," hyny ydyw athraw Bran. Bernir iddo, gan rai, ddod i'r ynys hon hefo Bran, pan ddaeth ef o Rufain, ar ol bod yno yn nwystl ei fab dewrfrydig Caradog. Y mae cyd—darawiad hynod yn nhystiolaethau damweiniol gwahanol ysgrifenwyr o barth y faith a grybwyllir yn yr Achau. Paul, pan yn ysgrifenu ei Epistol at y Rhufeiniaid, a ddywed, "Anherchwel y rhai sydd o dylwyth Aristobulus." Yn ol y Merthyrolaeth Groegaidd, yr hwn a ddyfynir gan yr archesgob Usher, "Cysegrwyd neu benodwyd Aristobulus gan St. Paul yn esgob i'r Brutaniaid." Dywed yr hanesydd Cressy, ddarfod i Aristobulus, disgybl i St. Pedr a St Paul, gael ei ddanfon yn Apostol i'r Brutaniaid, ac mai efe oedd yr esgob cyntaf yn Mhrydain; iddo farw yn ynys Afallon, O.C. 99, ac mai ei wylmabsant oedd Mawrth 15fed." Heleca Esgob a ddywed fod Prydain yr enwog am ei llu Merthyri, ac yn benaf am Aristobulus, un o'r deuddeg a thriugain esgob a ddanfonwyd i Frydain; iddo gael ei ferthyru yn yr eilfed flwyddyn o deyrnasiad Nero," neu fe allai yn fwy cywir yn y ddeuddegfed. Tystia Dorotheus, hanesydd o'r trydydd cant, "fod Aristobulus yn un o'r deg a thringain disgybl a enwir gan St. Paul yn y Rhufeiniaid, wedi dysgu athrawiaeth iachawdwriaeth, a gweinyddu'r swydd o esgob yn Mhrydain." Dyna ddigon ond odid o gyfeiriadau at y ffaith mewn Law, sef bod un o'r enw Aristobulus wedi d'od drosodd o'r Eidal i'r wlad hon i ddysgu ein cyndadau ffydd Crist. Y mae'r crynhoad hwn o ffeithiau yn ein harwain at y pwnc dyrus o ddyfodiad yr Efengyl i'r wlad hon; ond er mor ddyddorol fyddai treiddio i'r cyfryw rhaid i ni ei adael gan ddim ond lled-grybwyll mai po mwyaf oll y chwilir ein hen gofianau gwladol ni, a'u cyferbynu hefo gwaith hen awdwyr o wledydd eraill, egluraf y gwelir mai nid breuddwydion disail mo'nynt, ac nad gwrachiaidd chwedlau gwneuthur ydynt. Cyfeillion arbenig Aristobulus oedd Cyndaf, Ilid, a Mawan, am ba rai y coffheir yn eu trefn. Gweddus feallai son paham y gelwir y gwr yn Arwystl neu yn Arwystli. Diau nad peth annaturiol ydoedd cyflunio o'r gair cyssefin yr enw Cymreig: yn wir y mae genym esiamplau ddigon a ddangosant lawn cymaint o drawsffurfio, os nad mwy, na'r un dan sylw, pe nad enwem ond Paulinus yn Pawl. Ei wylmabsant fel y crybwyllwyd ydyw y 15fed o Fawrth.
ASAF, neu Asaph, oedd fab i Sawyl Benuchel ab Pabo Post Prydain, a brawd oedd efe i Dunawd Fawr, a Gwensaeth ferch Rhufon Rhufoniog o Ddyffryn Clwyd oedd ei fam. Ganwyd ef yn Ngwynedd, yn ol eithaf tyb, a dygwyd ef i fynu o dan olygiad Cyndeyrn, yr hwn oedd wedi sefydlu Bangor ac esgobaeth ar fin yr afon Elwy. Un o Gymru'r Gogledd neu'r Alban, oedd Cyndeyrn, ac yr oedd wedi cael ei erlid o'i wlad ei hun, fel lluaws eraill tua'r adeg hono, ac yn mysg eu cyfneseifiaid yn Nghymru yr ymlochasant. Ar ol talm o amser cafas Cyndeyrn alwad yn ol i'w wlad ei hun, a rhoddes Asaph yn esgob yn ei le, a galwyd yr esgobaeth fyth ar ol hyn yn ol ei enw ef gan bawb ond y Cymry; cadwasant hwy fyth at yr hen enw. Yr oedd Asaph yn Gristion gloyw difrycheulyd, ac yn enwog iawn mewn dysg a dawn. Ysgrifenodd lyfrau buddiol at wasanaeth efrydwyr ei Fangor, ac hefyd "Fuchedd Cyndeyrn sant." Bu farw ddydd Calanmai O. C. 596, pan,
